RSS

Monthly Archives: June 2007

Problem (સમસ્યા)

Click here to read Preamble in Gujarati
I have no problem (!) for declaration of inspiration that I got for any of my stories. Such inspirations are just the initial points for your creations. Once you start from that particular point, the rest, in own way, will come before your imagination. The characters, their characteristics, episodes, dialogues, surrounding situation etc. will make their own space in your creation.

Now, I come to my story of today. But, before that, I won’t hesitate to say that I got inspiration for this story also from a Columnist and many more – Mr. Kanti Bhatt’s article in Gujarat Samaachar under his weekly heading ‘Search Light’. In that particular article, one thing, he had mentioned was to deal with the problems in their circumstantial backgrounds.. An illustration was given to make the writer’s point clear. That’s all. My story took birth and it is for first time before you in this online publication.

My characters of the story are waiting for you. Just start and join with them.

– Valibhai Musa
Dtd. :
28th June, 2007

સમસ્યા

મારા પ્રોફેશનલ સમયગાળાનો આ અજીબોગરીબ કેસ હતો. સામાન્ય રીતે મનોવૈજ્ઞાનિક સમસ્યાનો ભોગ બનેલ વ્યક્તિને કાઉન્સેલીંગ માટે કોઈ આપ્તજન લઈ આવે અથવા વ્યક્તિ પોતે સભાનપણે પોતાની સમસ્યાના સમાધાન માટે જાતે દોડી આવે. અહીં મારી સામે સમસ્યાનો ભોગ બનેલ વ્યક્તિ નથી, પણ તેનાં નિકટવર્તી આપ્તજનો છે. પીડિત વ્યક્તિ જે કંઈ વર્તન કરે છે કે કરવાનું ચાલુ રાખે તેના સામે આંગંતુકને કોઈ વાંધો નથી. તેમણે આ પ્રકારની વર્તણૂકને સ્વભાવગત હોવાનું સ્વીકારી લીધું છે. તેઓ ફક્ત મારી પાસેથી એ માર્ગદર્શન મેળવવા માગે છે કે તેમણે તેની સાથે કેવી રીતે અનુકૂલન સાધવું.

સિનીયર સિટીઝન યુગલની આંખોમાંથી નીતરતી વેદનાને હું સમજી ગયો. આગંતુક પીડિત વ્યક્તિનાં સાસુ-સસરા છે; સામા છેડે છે, પુત્રવધૂ. એકમાત્ર દીકરો અને પોતાના પરિવારમાં પ્રવેશ્યાને તેને એકાદ અઠવાડિયું જ થયું છે.

અમારી પ્રથમ બેઠક મેં ટૂંકમાં જ પતાવી લીધી હતી. મેં તેમને સલાહ આપેલી કે વીતેલા અઠવાડિયાની ઘટનાઓને ડાયરી રૂપે યાદ કરીકરીને આવતી કાલે લખી લાવે અને ત્યાર પછી દરરોજ નોંધ કરતાં રહે.

આજની બીજી બેઠકમાં મારે ડાયરી વાંચીને સમસ્યાનો તાગ મેળવવાનો હતો. એક મનોવૈજ્ઞાનિકને કેસ સાથે નિસ્બત હોય છે, નામો સાથે નહિ. આમ છતાંય હું ત્રણેય પાત્રોનાં કાલ્પનિક નામો જ આપીશ. અમારા ક્લાયન્ટ વિષેની ગુપ્તતાઓ જાળવી રાખવાની અમારી નૈતિક અને વ્યાવસાયિક ફરજ હોય છે. તો આપણે વડીલનું નામ રાખીશું મનહરલાલ; અને સવિતાબહેન છે, માજીનું નામ. સમસ્યાના કેન્દ્રસ્થાને છે, સુશીલા. વચ્ચે એક ચોથું પાત્ર પણ આવશે, જે આવશે ત્યારે વાત.

મેં ડાયરી વાંચવી શરૂ કરી. મુદ્દારૂપે જ તારીખવાર ટૂંકી નોંધો હતી. આ કોઈ સાહિત્યિક ડાયરી ન હતી, પણ જે કંઈ હતી તે મારા હેતુ માટે પૂરતી હતી.

પ્રથમ દિવસની નોંધમાં લખ્યું હતું : ”આજે સુશીલાનો ચાનાસ્તા માટેનો ડાઈનીંગ ટેબલ ઉપરનો અમારો પ્રથમ સંગાથ હતો. દીકરો ફક્ત ચા પીને જ પોતાના રૂમમાં જતો રહ્યો, ત્યારે એકાંત મળતાં તેણે અમને સંબોધતાં કહ્યું, ‘મારા તરફથી અસંતોષનું કોઈ કારણ ઉદભવે તો મહેરબાની કરીને મને જ સીધું તડફડ કહી દેવું. જો તમારા દીકરા દ્વારા મારા ઉપર શાસન કરવાની કોશિશ કરશો, તો હું હરગિજ ચલાવી નહિ લઉં. હું રિસાઈને પિયર જતી રહીશ. સમાજમાં તમારી બદનામી થશે કે એકની એક પુત્રવધૂથી તમે લોકો એકાદ અઠવાડિયામાં જ ધરાઈ ગયાં !!! મને કે મારાં માબાપને કોઈ ફરક પડશે નહિ. મારી મોટી બહેન તો વર્ષમાં પચાસ વખત આવા જ વરઘોડા કાઢે છે !’ આ સાંભળતાં તો અમારા હોઠ જ સિવાઈ ગયા. ‘ભલે’ કહીને અમે વાતને ટૂંકમાં જ પતાવી દીધી. આ નવીનવેલી પુત્રવધૂનું અમારા માટેનું પહેલું નજરાણું છે.”

બીજા દિવસની ડાયરીમાં હતું : “આજે અમે અમારા શયનખંડમાં હતાં. સવિતા મારી મોજડીઓને પૉલીશ કરી રહી હતી. થોડીવારમાં સુશીલા પોતાનાં સેન્ડલ લઈ આવીને મૂકતાં કહ્યું, ‘બા, આ પણ જરા કરી દેજો ને !’ સવિતા માટેનો જ આ ડોઝ મને પણ વસમો લાગ્યો. સમજદારીથી કામ લીધા સિવાય કોઈ આરોચારો ન હતો. મારા આંખના ઈશારાને સમજી જતાં સવિતા શાંત જ રહી. સુશીલાનાં સેન્ડલની પૉલીશ થઈ ગઈ.

“પછીના દિવસે હવે જાણે કે મારો વારો હોય તેમ સુશીલાએ મને વિનંતિ કરતાં કહ્યું :’વડીલ, જો આપને વાંધો ન હોય તો મારા માટે પચીસ હજાર રૂપિયાની વ્યવસ્થા કરી દેશો. મારી માસી તીવ્ર નાણાંકીય કટોકટીમાંથી પસાર થઈ રહી છે. ઉછીનાની જ માગણી કરી છે. જો પરત નહિ આવે, તો મારા પિયરના દાગીના વેચીને પણ ભરપાઈ કરી આપીશ.’ કચવાતા મને પણ મારે સુશીલાની માગણી સ્વીકારવી પડી.”

“આજના દિવસે તો અમારા બંનેનાં માથાં ઉપર વીજળી ત્રાટકી. ‘વડીલો, માફ કરશો. હું બોલ્યા વગર રહી શકતી નથી. આ ઉંમરે તમે તમારી સાડીને પ્રેસ કરો, વડીલની ધોતીને પ્રેસ કરો ! નવાઈની વાત કહેવાય ! અમે તો રહ્યાં જુવાનિયાં, અમારા વાદ લેવાય ખરા ?’ આમ કટાક્ષભર્યું સ્મિત કરતી લટકો કરીને સુશીલા પોતાના રૂમમાં ચાલી ગઈ. હવે અમને લાગવા માંડ્યું કે દરરોજ અમને નિષ્ઠુરતાપૂર્વક તાકીતાકીને એક એક તીર મારતી જાય છે. અમારી લાગણીને ઠેસ પહોંચે છે, તેનું તેને ભાન છે કે નહિ ! તેનાં માબાપના આવા જ સંસ્કાર હશે કે પછી આમ કરીને પોતાનો કોઈ ગુપ્ત હેતુ સિદ્ધ કરવા માગે છે ! જે હોય તે, ‘ગમ ખાવો અને કમ ખાવું’ જેવું ઉત્તમ બીજું શું હોઈ શકે ?”

“આજે તો વટહૂકમ બહાર પાડતી હોય તેમ શબ્દેશબ્દે ભાર દેતી સત્તાવાહી અવાજે તાડુકી ઊઠી, ‘ખબરદાર, કામવાળીને વધેલી રસોઈ આપી છે તો ! કૂતરાં કે ગાયોને ખવડાવી દેવું, પણ એ લોકોને ફટવવાં નહિ, શું કહ્યું ?’ અમારું સદભાગ્ય છે કે કામવાળી હાજર ન હતી. આવું અપમાન કોણ સહન કરે ?”

“આજનું તેનું પરાક્રમ તો સહેતુક હોય તેમ લાગ્યું. તેની કામચોર દાનત ઊઘાડી પડી ગઈ. તે ઠાવકી થઈને બોલી, ‘સામાન્ય રીતે સાસુમાઓ પુત્રવધૂઓની હથેળીઓમાં મહેંદીનો રંગ હોય ત્યાં સુધી તેમને રસોડામાં પ્રવેશ કરવા દેતી નથી હોતી. પરંતુ હું તો મારા હાથની મહેંદીનો રંગ ઝાંખો પડવા જ નહિ દઉં ! તમારા દીકરાને પણ કહી દીધું છે કે મારા માટે મહેંદીના કોન ખૂટવા દે જ નહિ. આ મારો શોખ છે. બીજી એક વાસ્તવિકતા તમારે સ્વીકારી લેવી પડશે કે મને ચા પણ બનાવતાં આવડતું નથી. મારી બાએ તો મને હથેળીઓમાં મોટી કરી છે.’ આજે તો સુશીલાની નફ્ફટાઈ અને બાલિશતાની પરાકાષ્ઠા હતી. આમ છતાંય અમે તો જાણે જીભ જ ગળી ગયાં હોઈએ તેમ ખામોશ જ રહ્યાં.”

“આજે વળી સુશીલાની ઝાપટમાં અમારો ડ્રાઈવર આવી ગયો. ‘જુઓ કાકા, એ ન ભૂલો કે તમે એક ડ્રાઈવર માત્ર છો. તમે તો ગેરેજમાંથી પૉર્ચ આગળ ગાડી ઊભી રાખીને ટેકસી ડ્રાઈવરની જેમ તમારી સીટ ઉપર બેસી જ રહો છો. શું દરવાજા અમારે ખોલવાના ? મને લાગે છે કે તમને રિટાયર જ કરી દેવા પડશે.’ ડ્રાઈવર જૂનો વિશ્વાસુ કર્મચારી હતો. મારો ઈશારો સમજીને ચૂપ રહ્યો, પણ તેનો ચહેરો દયાપાત્ર બની ગયો હતો.”

અઠવાડિયાની ડાયરી પૂરી થઈ, પણ આજની નોંધ બાકી હતી. ડાયરી મુજબ નોંધપાત્ર વાત એ હતી કે, જાણે સમયપત્રક મુજબ જ હોય તેમ, દરરોજ નવી હરકત જોવા મળે; વળી સંખ્યામાં પણ રોજની એક જ ! મેં આગળ પૂછ્યું, ‘આજે શું બન્યું ? જવાબ મળ્યો, ‘આજની નોંધ લખતાં અમે શરમ અનુભવી એટલે લખી નથી. સાહેબજી, માફ કરો તો સારું !’

મેં તેમને વિના સંકોચે આજની ઘટના સંભળાવવા કહ્યું અને હૈયાધારણ આપી કે, ‘હવે તમારે કોઈ ડાયરી લખવાની નથી. આપણે હવે પછીની બેઠકોમાં માત્ર મૌખિક ચર્ચા-વિચારણા જ કરીશું. બોલો, આજે શું થયું હતું ?’

“વાત એમ હતી કે અમે બંનેએ વિચાર્યું કે તેમને હનીમૂન માટે મોકલી દેવાં કે જેથી વાતાવરણ બદલાતાં તેના વર્તનમાં કોઈ ફરક પડે તો ! વળી અમને ઉપરા ઉપરીના આઘાતમાંથી કળ વળે અને અમે થોડીક હળવાશ અનુભવીએ. અમારી ધારણા ખોટી પડી અને રોકડો જવાબ મળી ગયો, ‘તમારે ડોસાડોશીને જવું હોય તો જાઓ ! પોતાના ઓરડામાં એકબીજાનાં મોંઢાં જોઈને બેસી રહો એના કરતાં કોઈ હીલ સ્ટેશને જઈ આવો. અમારી ચિંતા છોડો. અમારે તો હરવાફરવા માટે આખી જિંદગી પડી છે.’

મનહરલાલનું વિધાન પૂરું થતાં જ માજીથી ડૂસકું મુકાઈ ગયું અને માત્ર એટલું જ બોલી શક્યાં કે, ‘બા-બાપુજીના સંબોધનના બદલે ‘ડોસાડોશી’ શબ્દો અમને બહુ ભારે પડી ગયા છે, સાહેબ.’

‘ભલી, શાંત થઈ જા.’ કહેતાં વડીલે મને સંબોધતાં કહેવા માંડ્યું, ’અમે આઠેય દિવસ ચૂપકીદી જ સેવી છે. અમારી આ હાલત છે, તો દીકરાની શી વલે થતી હશે ? વળી તે બેવડાં ધોરણો તો નહિ અપનાવતી હોય ! ખેર, જે હોય તે; પણ હવે અમને સલાહ આપો કે અમારે શું કરવું ?’ આમ બોલતાં તેમનાથી ઊંડો નિસાસો નંખાઈ ગયો.

મેં મારું કાઉન્સેલીંગ શરૂ કર્યું. પ્રથમ તો મેં તેમને તેમની સહનશીલતા અને સમજદારી બદલ ધન્યવાદ આપ્યા અને કહ્યું, ‘તમારે આ જ રીતે વર્તવાનું ચાલુ રાખવું પડશે. વળી સુશીલાથી મોંઢું સંતાડશો નહિ અને જે કંઈ થતું રહે તેનો ‘સારું’, ‘ભલે’ જેવા મિતભાષી શબ્દોથી પ્રતિભાવ આપતાં રહેશો. તમારું આ વર્તન એ જ તમારો વિજય બની રહેશે. આમ કરવાથી તેની અકળામણ એટલી બધી વધી જશે કે કાં તો પોતે શાણી થઈ જશે અથવા પોતે આમ કેમ કરી રહી છે તે ઓકી કાઢશે. આમાંથી આપણે સમસ્યાના મૂળ સુધી પહોંચી શકીશું.’

અમારી બેઠક હજુ તો ચાલી રહી હતી, ત્યાં તો મારો ડોરકીપર મારા ટેબલ ઉપર એક ચિઠ્ઠી મૂકી ગયો. તેમાં લખ્યું હતું : ‘સર, જે વડીલો સાથે આપની બેઠક ચાલી રહી છે, તેમની ‘સમસ્યા’ હું પોતે જ છું. આપ ત્રણેયની હાજરીમાં હું કંઈક કહેવા માગું છું. થોડીકવાર તેમને અન્યત્ર રાહ જોવાનું જણાવી મારા પ્રવેશ પછી જ ફરીવાર તેઓ દાખલ થાય તેમ ગોઠવવા વિનંતિ છે.’

અહીં મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે ઘટના અચાનક વળાંક લેતી લાગી. સુશીલા વડીલોની જાસુસી કરતી હોય અને અહીં આવી ચઢી હોય તેમ મને લાગ્યું. ઘડીભર મને ત્રણેયને ભેગાં થવા દેવાનું જોખમકારક લાગ્યું હોવા છતાં આ જોખમ ખેડી લેવાના મુડમાં હું આવી ગયો. ચિઠ્ઠીમાંની સૂચના મુજબ બંને વડીલોએ મારી ઑફિસ છોડ્યા પછી સુશીલા પ્રવેશી. માથે પાલવ, સૌભાગ્યનો ચાંદલો અને કલાઈઓમાં ખણખણતી લાલ રંગની ચૂડીઓ સાથે જાજરમાન વ્યક્તિત્વ ધરાવતી આ એ જ યુવતી હતી કે જેણે પેલાં બિચારાંની છેલ્લા અઠવાડિયાથી ઊંઘ હરામ કરી દીધી હતી. મેં સામેની ખુરશી ઉપર બેસવાનો સંકેત કર્યો, પણ તે ઊભી જ રહી. પળવાર પછી વિવેકપૂર્ણ મૃદુ સ્વરે ઘંટડીની જેમ રણકી, ‘સર, હવે બા-બાપુજીને બોલાવો.’

‘ડોસા-ડોશી’ના બદલે ‘બા-બાપુજી’ના સુશીલાના સંબોધનથી મેં હળવાશ અનુભવી. આમ છતાંય મને ઊંડેઊંડે ડર હતો કે આ કદાચ ઝંઝાવાત પહેલાંની શાંતિ તો નહિ હોય ! પણ, આ હું શું જોઈ રહ્યો હતો ! જેવાં પેલાં વડીલો અંદર પ્રવેશ્યાં, કે તરત જ માથા ઉપરના સરકતા પાલવને ઠીક કરતી તેમના ચરણસ્પર્શ કરીને ગળગળા અવાજે સુશીલા બોલી પડી, ‘હું આપ વડીલોની માફી માગું છું. દીકરી સમજીને મને માફ કરશો. હવે સાહેબની હાજરીમાં મારે જે કહેવાનું છે, તે હું કહીશ.’

ત્રણેય જણ મારા સામેની ખુરશીઓમાં ગોઠવાયાં, હું તેમના ચહેરા વાંચી રહ્યો હતો. વડીલો દ્વિધા અનુભવી રહ્યાં હતાં, જ્યારે હું સુશીલાના અણધાર્યા પરિવર્તનનો તાગ મેળવવા કોશિશ કરી રહ્યો હતો. આમ છતાંય આવનારી પળોમાં આકાર પામનારી પરાકાષ્ઠાને સ્વીકારી લેવા હું માનસિક રીતે સજ્જ હતો ! પરાકાષ્ઠા, કાં તો આ પારની કે પછી પેલે પારની !

સુશીલા પોતાની વાત શરૂ કરે તે પહેલાં મારા ડોરકીપરના અવરોધને અવગણતું મારી સામે ભજવાતા રહસ્યમય નાટકનું એક ચોથું પાત્ર દાખલ થયું. મને સમજતાં વાર ન લાગી કે એ પાત્ર અન્ય કોઈ નહિ, પણ સુશીલાનો પતિ વિનય જ હશે ! સૌમ્ય અને પ્રભાવશાળી ચહેરો ધરાવતો એ યુવક વિનય જ હતો !

“વિનયે વિનયપૂર્વક વડીલોને હાથ જોડીને મરક મરક હસતાં વંદન કર્યાં અને મારી સામે જોઈને શરૂ કર્યું, ‘અમારી સુહાગ રાતે મેં સુશીલાને મારાં વડીલો પ્રત્યેની એકના એક પુત્ર તરીકેની મારી ફરજો અને તેમાં તેના સહયોગની વાતનો તેણે પ્રત્યુત્તર વાળ્યો હતો, ‘તું જોજે તો ખરો, તેઓ મને પુત્રવધૂ નહિ; પણ પોતાની દીકરી જ ગણશે ! હું એમને મારું એવું વ્યસન પાડી દઈશ કે હું પિયર જઈશ તો તેઓ નાનાં બાળકોની જેમ મારી સાથે આવવાની જીદ પકડશે ! હું મારાં માતાપિતાની તો માત્ર લાગણી જ પામી છું, પણ મારામાં સંસ્કારસિંચન તો મારા દાદાજીએ જ કર્યું છે. હું તો એમની ફેન થઈ ગઈ છું અને એટલે જ તો આપણાં બા-બાપુજી સાથે મારે કોઈ જનરેશન ગેપ તો નહિ જ ઉદભવે. તું તેમની ચિંતા કરતો નહિ.’ આવો પ્રતિભાવ મળતાં હું ભાવવિભોર બની ગયો હતો.”

વિનયે વાત આગળ વધારતાં કહ્યું, ‘પણ પછી તો મારાં બા-બાપુજીને સરપ્રાઈઝ આપવાની પોતાની યોજના સમજાવતાં તેણે મને કહ્યું હતું કે મારે તેને સાથ આપવો અથવા મૌન ધારણ કરવું. ભવિષ્યે જીવનભર મારાં માતાપિતાની ઉમદા સેવા થવાના અહેસાન સામે મારે ઝૂકી જવું પડ્યું હતું. પરંતુ સુશીલાએ પ્રથમ જ સોગઠી એવી મારી કે બા-બાપુજીની ફરિયાદ મારા સુધી આવે જ નહિ ! આ હું જાણતો હોવા છતાં અજાણ્યો જ હોઉં તેમ બન્યું !’

મેં સુશીલા તરફ સૂચક નજરે જોતાં કહી દીધું. ‘આ તો સરપ્રાઈઝના બદલે ક્રૂર મજાક થઈ ન કહેવાય !’

પરંતુ સુશીલાએ સ્વસ્થતા જાળવી રાખતાં પોતાનું બચાવનામું રજૂ કર્યું કે, “સર, આપ આને ગમે તે રીતે મૂલવો, પણ વિનય સાથેની આગળ થયેલી મારી વાતને પૂરી સાંભળો. મેં કહેલું કે, ‘હું સારી છું અને સારી રહીશ જ. વળી આ નાટક કામચલાઉ છે. પરિસ્થિતિને વાળી લેવાની મારામાં આવડત છે. છેવટે તો હું મારા દાદાની જ શિષ્યા છું ને ! મારું સારાપણું દેખાડવા પહેલાં એમને હું એ આંચકો આપવા માગતી હતી કે મેં જે કંઈ હરકતો કરી છે, તેવી સાચે જ હરકતો કરનારી ઝઘડાખોર પુત્રવધૂઓ ઘણે ઠેકાણે હશે જ ! મીઠાશનું મૂલ્ય ત્યારે જ અંકાય, જ્યારે જીભને અતિશય કડવા સ્વાદનો અનુભવ કરાવવામાં આવે !’

બા-બાપુજી તરફ ફરતાં વળી સુશીલા બોલી, ‘આટલી હદ સુધીના માનસિક ત્રાસને મૌન અને સહનશીલતા વડે પચાવી જાણવો એ સામાન્ય માનવીનું કામ નથી ! આપ વડીલોને હું કોટિ કોટિ વંદન કરું છું. મારા પિયરમાં મારા દાદા જ માત્ર મારા ફેન હતા, પણ અહીં હવે હું બેવડું સુખ પામીશ !’ વળી પાછી સુશીલા રહસ્યોદ્ઘાટન કરતાં બોલી, ‘એક વાત કહી દઉં કે આપ બંને સાવ ભોળિયાં છો ! બાકી પહેલા દિવસે જ મારું નાટક કેટલું લાંબુ ચાલશે, તેનો ઈશારો કરી જ દીધો હતો !’ આમ કહેતાં સુશીલા તીરછી અને સૂચક નજરે મારા સામે જોતાં મલકી પડી.

હું પહેલા દિવસની ડાયરીને ફરીવાર ઝડપથી જોઈ વળ્યો. મને આશ્ચર્ય થયું કે ‘એકાદ અઠવાડિયા’ શબ્દો તરફ મારું ધ્યાન કેમ ગયું નહિ ! મારે કબૂલ કરવું પડશે કે એક મનોવૈજ્ઞાનિક કે પછી મનોચિકિત્સક પોતાના ક્લાયન્ટની લાગણીઓ સમજે ખરો, પણ પોતે લાગણીશીલ તો ન જ બની જાય ! આનું કારણ એ હોય છે કે તેણે તટસ્થભાવે સમસ્યાનાં તારણો અને કારણો શોધી કાઢવાં પડતાં હોય છે. પરંતુ આ કિસ્સામાં તો હું એવો ભાવવિભોર બની ગયો કે મારી આંખોમાં ઝળહળિયાં આવી ગયાં. મને લાગ્યું કે હું જાણે આ પરિવારનો હિસ્સો બની ગયો હોઉં ! વળી સાથેસાથે એક પાત્ર કે જે અદૃશ્ય છે, તેને મારી કલ્પના વડે ઉલ્લાસમય સ્મિત સાથે અમારી સાથે ભળતું જોઈ રહ્યો છું ! એ છે સુશીલાના દાદા ! સુશીલાના ગાલ ઉપર પ્રેમભરી હળવી ટપલી મારતા તે જાણે કે કહી રહ્યા હોય, ‘લુચ્ચી, તેં તો હદ કરી નાખી !’

– વલીભાઈ મુસા

(તા.૧૯-૦૨-૨૦૦૪)

 

 

 
 

Tags: , , , , , , ,

Water- A Child Story (પાણીનું મૂલ્ય)

Click here to read Preamble in Gujarati

My aim behind this online publishing is to educate and entertain my Readers. I try my best to feed my articles in variety of topics. Moreover, I keep in mind that my subjects should vary so that the Readers of different ages can have benefits from.

Today, I am going to submit a Child Story in form of a letter or a speech addressed to Primary School level students. The story may look funny, but a very serious problem of water resources has been discussed.

I am thankful to the original writer of this Child Story which is used as my base content; and, that I have happened to pick from my treasure of old collections.

Now, please click further and read:

– Valibhai Musa
Dtd. :
25th June, 2007

Water (પાણીનું મૂલ્ય)

 
 

Tags: , , , , ,

Oppressions (- કે જુલ્મો તેઉના દયામાં ખપે!)

 – કે જુલ્મો તેઉના દયામાં ખપે! (ભાવાનુદિત કાવ્ય)

Preamble (પ્રસ્તાવના)

My blog, today, varies with the publication of a poem. Till now, all my articles were in prose. In my first introductory page ‘About me’, I had mentioned that I have written some Poems and Haikus also in Gujarati.

Today’s poem is not basically written by me, but it is simply a summarized translation in the free style form of a poem. It is probably a Syrian work which may be in Arabic or it may have originally been written in English as I could not find the source then, but simply the text of it in English anyway. Some change in content at the end has been made to make it a universal one. My articles are not limited to particular group of people and therefore I have taken somewhat liberty in this regard.

Now, to my great delight, I could find the source of the poem in question through surfing on internet and could contact the proper authority. Accordingly, I am thankful to Janab Mustafa Jaffer of Ahlul Bayt Digital Library Project for his role as a middle man between the Author Late Janab Mulla Ashgarali M.M.Jaffer’s son Janab Abbas Jaffer and myself to seek out the consent for the summarized translation of the poem in Gujarati with some change in the content for the purpose mentioned above.

Torture, injustice, harassment, oppression and punishments from the dictatorial or jungle rule to innocent people are universal issues. They are related to entire human kind. How and why should they be separated in the categories of creed, cast, religion or faith? Oppression is the oppression whether it may concern to any individual or a mass; and it should always be condemned.

Now, go to my translated Gujarati poem  to share the feelings of despair and hope of the original author and the translator.

કે જુલ્મો તેઉના દયામાં ખપે !

કદીય જોયા હશે ઇતિહાસે

જુલ્મગારો એવા, જેવા કે તેઓ ?

તેઉનો શાસનયુગ જંગલના કાયદાની ધરી ઉપર ઘુમરાતો, અને

’મારે તેની તલવાર’ દેશભક્તિ ગીત !

શહેરો અને ગામો ભરી દીધાં,

દુરાચાર અને પાપોથી ખીચોખીચ ;

ખાલી ન જગ્યા કોઈ,

સઘળી દુર્ગુણોથી ભરપૂર !

દેશદાઝ હણાઈ,

હૃદયની શુદ્ધતાઓ, વળી મરદોના મરતબા,

ખરડાયા વિષ્ટાભરી નિષ્ઠા થકી !

આબાલવૃદ્ધ –

પચપચી ગયાં, પરૂનિગળતાં ગૂમડાં જાણે !

સ્ત્રીઓ બની રહી

તોફાની વાંદરીઓ વંઠેલ !

માનવજાતની તવારીખમાં,

જોટો નહિ જડે, એવા જુલ્મો અને સતામણીઓનો,

જેવા કે – જેવી કે :

જોયો છે કદીય તમે,

એવો ચાબુક કે જેનો આહાર અને પીણું છે –

નિર્દોષ માંસપેશીઓ અને પાક રૂધિર ?

કદીય એવા માણસ વિષે સાંભળ્યું છે,

જેની ચામડી જીવતાંજીવત

ઊતરડાય,

અને ભોંકાતા હોય ખીલા અણીદાર

કાનનાં છિદ્રો મહીં ?

કદીય સાંભળ્યું છે એવા માણસ વિષે કે ,

જેનાં હાડકાંનો ચૂરો કરવામાં આવતો હોય,

કે પછી દાંતોની ઝીણીઝીણી કણકીઓ ?

સાંભળ્યું છે કદીય એવું કે,

માણસનું માંસ ભઠ્ઠીમાં શેકવામાં આવતું હોય?

કે પછી વરાળમાં બફાતું હોય યા અગનઝાળમાં ભૂંજતું ?

કદીક-કદીય સાંભળ્યું છે કે,

પેશાબની કુદરતી હાજત કાજે,

કાકલૂદીઓ અફળાય બહેરા કાને,

અને થાય બળજબરી અટકાવ કાજે ?

સાંભળ્યું છે કદીક કે, શરીરનાં છિદ્રેછિદ્રોને

દટ્ટા મારી બંધ કરી દેવામાં આવે ?

હા, આ બધા જુલ્મો – આવા બધા જુલ્મો,

સહી રહી છે, વહી રહી છે, નિર્દોષ ને ભોળી પ્રજા !

અપેક્ષા પણ બીજી શી રાખી શકાય તેઓ થકી ?

એ જ હોય, બસ એ જ હોય ; કેમ કે

તેઓ હલકા છે, અધર્મી છે અને હરામી પણ !

છેક નીચલા ખાનદાનમાં જન્મેલા –

અને, છતાંય નિજ ખાનદાનને સારું કહેવડાવે તેવા,

નિમ્નતર નિમ્ન !

કુલ્ટાકૂખે ઉમદા અને બહાદુર કદીય જન્મે કે ?

ના, કદીય નહિ.

પણ હા, જન્મે તો જરૂર જન્મે –

ગંદવાડ આખાય જગનો !

હું માનવ છું,

માનવમર્યાદાઓ વચ્ચે જીવતો હું માનવ છું.

મારી છાતી માનવી હોવાના ગર્વથી ભરપૂર છે,

હું આસ્તિક છું, ઈશ્વરથી ડરું છું – એવા ઈશ્વરથી,

કે જે બિચારો ધ્રૂજે છે તેઉના જુલ્મથી !

દિવ્ય પ્રકાશ મારા અંતરને અજવાળે,

માનવજાતમાં કીર્તિવંત હું ઝળહળું,

હું આવાહન કરતો રહીશ, પડકાર ફેંકતો રહીશ,

શ્રદ્ધાધ્વજ ગ્રહી ઊંચો, ઊંચી ગ્રીવાએ

લોકોને જોડાવા કહેતો રહીશ મુજ સાથે,

ઝઝૂમીશ – ઝઝૂમવાનું સૂચવીશ,

જુલ્મીઓના જુલ્મો સામે, એવા જુલ્મો થકી –

કે જુલ્મો તેઉના દયામાં ખપે !
# # #
(તા
. ૨૪૦૬૨૦૦૭)

[કથિત સીરીઅન કવિતાના અનામી ગદ્યમય અંગ્રેજી અનુવાદ ઉપરથી યથોચિત ફેરફાર સાથે ગુજરાતીમાં  ભાવાનુવાદ)  

 – વલીભાઈ મુસા (ભાવાનુવાદક) 

Oppression (- કે જુલ્મો તેઉના દયામાં ખપે !) – pdf

 
1 Comment

Posted by on June 25, 2007 in લેખ, gujarati, PDF Attachment, Poetry

 

Tags: , , , , , , , , , ,

Lottery (લૉટરી)

Click here to read Preamble in Gujarati
In the western countries, the Government Lotteries are very popular among the people. The revenue from the Lotteries is utilized for the welfare of the state or the country. The Lottery players can win the cash prizes in a very huge amount and be wealthy overnight. At the same time, over-playing of Lotteries may prove to be wastage of money also and be the cause of financial troubles.

Here, you will find my Gujarati story related to the Lottery. The theme is based on reality. When I was in States in 1994, I had happened to see the character (the name is changed) of my story at my friend – Mr. Jafferbhai’s store. I heard about the fellow interestingly when he left. This data was stored in my mind and took shape of the story later on.

Every deed is always an outcome of a reason. No reason, no deed ! Deed may be good or bad as the reason may be. Some deeds are for the sake of the deeds and cannot fall in any of the above categories. The definition of good or bad varies as per the angle of seeing or thinking of a particular person.  The same deed looks good to one and bad to the other. This simple but somewhat complicated issue of human nature is interwoven in my story.

I remember a Gujarati poem of my study days. The poet was most probably Ramneeq Araalwala and the poem was Gujarati titled “Drushtibhed” i.e. variable angles of seeing. Many examples were illustrated to conclude the definition of happiness and gloomy. The poet verdicts at the end that these outcomes of happiness and gloomy depend on the angles of viewing the situation by the viewer. I’ll quote only one example from the poem. That is of a night of full moon. People who are happy and living with their beloved ones enjoy the night happily, but those who are miserable, away from their beloved ones and thieves also hate this night. Night is the same, but the angles of seeing are different, the situations are different and the people are different. Lastly, the poet concludes the poem by saying that happiness and gloomy are created by the human, but nature is always neutral. It has no concern with what impacts or effects fall on the various people. It is the nature of the nature to flow on and on in its own way at its own will.

Welcome and go further to understand the philosophy discussed above.

– Valibhai Musa
Dtd. 18th June, 2007

લૉટરી

‘ઓ માય ગોડ ! આઈ કાન્ટ બિલીવ !’ના હૃદયદ્રાવક ઉદગાર સાથે મારિયાના હાથમાંથી બંડલ સરકીને ફ્લોર ઉપર પડી ગયું. પછી તો તે બહાવરી બનીને કબાટના પ્રત્યેક ખાનાને ફંફોસી વળી. તેના પગ આગળ એવાં જ બંડલોનો ઢગલો થતો રહ્યો. કબાટને યથાવત્ રાખીને રાડ પાડતી મારિયા પાસેની ઇઝીચેર ઉપર ઢગલો થઈને ફસકી પડી. હીબકાં ભરતી ચોધાર આંસુએ મારિયા હૈયાફાટ રડવા માંડી.

આજે વહેલી પરોઢે જ્યારે જ્યોર્જ હાર્ટએટેકથી મૃત્યુ પામ્યો હતો, ત્યારે તેની પાંપણો પણ ભીની થઈ ન હતી. ચર્ચયાર્ડમાં તેની દફનવિધિ વખતે પણ તે જ્યોર્જની ત્રાહિત વ્યક્તિની જેમ શૂન્યમનસ્ક ઊભી રહી હતી. સ્નેહીજનો શિષ્ટાચાર ખાતર મારિયાનો હાથ દબાવીને, ખભા ઉપર હાથ મૂકીને કે પછી મસ્તક ઉપર હાથ પસવારીને સૌ કોઈ શબ્દો દ્વારા અથવા મૌન રહીને દિલાસો આપતાં હતાં, તે વખતે મારિયાને આવાં કૃત્રિમ કે વાસ્તવિક આશ્વાસનોની જરૂર ન હતી; કેમ કે તે રૂઢિચૂસ્ત અને ધર્મપરાયણ સાચી અમેરિકન મહિલા હતી.

જીવન-મૃત્યુ, હર્ષશોક, અમીરી-ગરીબી, તંદુરસ્તી-બીમારીકે જીવનના કોઈપણ ચઢાવઉતારને પ્રભુની ઇચ્છા સમજનારી સ્થિતપ્રજ્ઞ આ મારિયાને કબાટ પાસેનાં લૉટરીની ટિકિટોનાં બંડલોના ઢગલાએ એવી તો અકળાવી દીધી હતી કે હવે તેના રૂદન ઉપર પોતાનો કોઈ કાબૂ રહ્યો ન હતો. દિવસભર જ્યારે તેને આશ્વાસનની જરૂર ન હતી, ત્યારે તે ફરજ બજાવનારાં ઘણાંબધાં હતાં. પરંતુ હાલ જ્યારે તેને લાગેલા આઘાતમાંથી ઊગરવું છે, ત્યારે સૂમસામ બંગલામાં પોતે અને પોતાના રૂદનના પડઘા સિવાય કોઈ ન હતું. દૂરદૂરનાં અલગ અલગ સ્ટેટમાં પોતપોતાનાં પરિવારો સાથે રહેતાં દીકરા-દીકરીઓનાં આગમન તો હવે આવતી કાલથી શરૂ થશે. શું ત્યાં સુધી પોતે રડ્યે જ જવાનું કે પછી આપમેળે જ ચૂપ થઈ જવાનું !

પરંતુ મારિયા પોતાના જ આશ્ચર્ય વચ્ચે અચાનક રડતી બંધ થઈ ગઈ. આમ થવામાં મારિયાનું પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન સુધીનું સોશિઅલ સાયન્સીઝની વિવિધ વિદ્યાશાખાઓનું વાંચન સહાયરૂપ બન્યું.

મારિયાના ચિત્તે ચિંતનનાં સોપાનો ચઢવાનું શરૂ કર્યું. પ્રથમ સોપાને તેણે ભયના સંવેગ વિષે વિચારવા માંડ્યું. તેને રાજનીતિના એક પ્રચલિત સૂત્રની યાદ આવી ગઈ કે ‘ભય વિના પ્રીતિ નહિ’. રાજાશાહી કે સરમુખત્યારશાહી શાસનપ્રથામાં શાસકનો ભય પ્રજાને અનુશાસનમાં રાખે. લોકશાહીમાં પણ હળવી માત્રામાં આ જ નિયમ લાગુ પડે. પણ…પણ પ્રજાને ક્યાં સુધી ભયભીત રાખી શકાય ? ભયનું સાતત્ય ભય પામનારને કોઈક એવી પળ સુધીમાં તો એવી સ્થિતિ ઉપર લાવી દે કે પોતે ભય સામે બાથ ભીડવાની ક્ષમતા ધારણ કરી લે. પરંતુ આ તો થઈ દુન્યવી રાજ્યવ્યવસ્થાના ભિન્નભિન્ન પ્રકારોની વાત કે જ્યાં ભય ઉપર નિર્ભયતા કદાચ જીત મેળવી પણ લે !

મારિયાના ચિંતને રાજ્યશાસ્ત્ર તરફથી ધર્મશાસ્ત્ર તરફ વળાંક લીધો અને વિચારવા માંડી કે ‘પરંતુ એકમાત્ર સામ્રાજ્ય એવું છે કે જ્યાં ભયનો ભય સદા પ્રજ્વલિત જ રહે છે, કદીય ઠંડો નથી પડતો ! એ છે પ્રભુનું સામ્રાજ્ય ! ઈશ્વર એ તો સમ્રાટોનો સમ્રાટ, શાસકોનો શાસક, પોતાનાં પ્રત્યેક સર્જનોનો સર્જક; પણ પોતે તો સ્વયંભૂ જ ! ધાર્મિક વૃત્તિવાળા લોકો ડરતા હોય છે, ઈશ્વરથી; અને જે ઈશ્વરથી પણ નથી ડરતા, તે ડરતા હોય છે, મૃત્યુથી ! જો કે ઈશ્વર તો કૃપાળુ છે, કોઈને ડરાવે શાનો ! પરંતુ ધર્મશાસ્ત્રોમાં માનવીઓને ઈશ્વરથી અને મૃત્યુથી ડરવાનું પ્રબોધાયું છે.’

મારિયા જ્યોર્જના રિડીંગરૂમના કબાટ પાસેના નિષ્ફળ લૉટરીની ટિકિટોના ઢગલાને ટ્યુબલાઈટના ઝળહળતા પ્રકાશમાં જોઈ રહી અને વિચારવા માંડી કે, ‘જ્યોર્જ તેમના ચારચાર દાયકાના દાંપત્યજીવન દરમિયાન કાં તો ઈશ્વરથી ડર્યો નથી કે પછી મૃત્યુથી પણ ડર્યો નથી ! જો ડર્યો હોય તો માત્ર પોતાનાથી એટલે કે મારાથી, મારિયાથી !’

‘અરરર… જ્યોર્જે મને કેવા સ્થાને બેસાડી દીધી ! પોતાના મૃત્યુથી અને સૌના ઈશ્વરથી પણ ઉપર ! મારાથી ડરીને, મને અંધારામાં રાખીને, ચોરીછૂપીથી મને ગંધ પણ ન આવે તેવી રીતે આટઆટલાં વર્ષો સુધી લૉટરીનો જુગાર ખેલતો રહ્યો ! માન્યામાં આવતું નથી ! એ જાણતો હતો કે મારિયાને હરામની કમાણી ખપતી નથી ! એને ખબર હતી કે અમારું હંગેરીઅન ભાષાનું દૈનિક સમાચારપત્ર લૉટરીનાં પરિણામો ન છાપવાના કારણે બહોળો ફેલાવો ન પામી શકતાં વેચી દેવું પડ્યું હતું. વાચકોની વિનંતિઓ સામે મેં મચક આપી ન હતી. જ્યોર્જે મારા પ્રત્યેના પ્રેમના કારણે કે પછી મને રાજી રાખવા મારી વાત સાથે સંમત થયો હતો. જો તેનું સાચા દિલનું સમર્થન હતું, તો પછી તેના વર્તનમાં આમ કેમ બન્યું !’

મારિયા મુંઝવણમાં મુકાઈ ગઈ કે, ‘આજે જ અવસાન પામેલા જ્યોર્જને તેના આ ગુનાહિત કૃત્ય બદલ ધિક્કારવો કે પછી તેની દયા ખાવી ! તેના અનૈતિક કૃત્યથી મારી લાગણીને ભલે ઠેસ પહોંચી હોય, પણ આ અપવાદ સિવાય જીવનભર તેણે સુખ કે દુ:ખમાં ખરા દિલથી મને ચાહી છે; તો તેનો તિરસ્કાર તો કેવી રીતે કરી શકું ! વળી એ પણ તેના મૃત્યુ પછી ! જે થયું તે બદલી શકાય તેમ નથી, તો શા માટે મારે તેના આત્માને વ્યથિત કરવો !

જ્યોર્જ હયાત હોત અને આ ભંડો ફૂટ્યો હોત તો કદાચ કંઈક જુદું જ પરિણામ આવત ! મારિયાએ સહૃદયતાપૂર્વક જ્યોર્જને માફ તો કરી દીધો, પણ તેની જિજ્ઞાસા વધી પડી એ જાણવા માટે કે તેનામાં આ નકારાત્મક વલણ ક્યારથી અને કેમ દાખલ થયું ! જ્યોર્જના મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ માટેની મારિયાની ઉત્કંઠા વધી ગઈ. સમગ્ર પ્રકરણને સંતાનોથી છુપાવવાના બદલે તેમના જ સહકારથી જ્યોર્જની આ આદતના સમયગાળાને શોધી કાઢવાનું માર્યાએ વિચાર્યું. લૉટરીનાં બંડલો ઉથલાવવાથી જૂનામાં જૂની તારીખ મળી જવાની આશા બંધાઈ. વળી કોઈ ટિકિટોનો નિકાલ કરી દેવામાં આવ્યો હોય તો જે તે લૉટરીવિક્રેતા પાસેથી જ્યોર્જ તેમનો કેટલા સમયથી ગ્રાહક હતો તે જાણવું સરળ હતું. મારિયા મનોવૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં જાણવા માગતી હતી કે દશેક વર્ષ પહેલાં તેમનું અખબાર વેચાઈ ગયા પછી જ્યોર્જ લૉટરીના રવાડે ચઢ્યો હતો કે તે પહેલાંથી જ તેની લત હતી. જો પહેલેથી જ તેમ હોય, તો મારિયાએ વિચાર્યું કે, ‘તો દાદ દેવી પડે તેની દિલી મહાનતાને અને સાથેસાથે તેની ચતુરાઈને કે જેણે પોતાની બૉડી લેન્ગવેજથી પણ મને આ વાતનો અણસાર સુદ્ધાં ન આવવા દીધો!’

મારિયાના વિચારોએ મૂળ વાતને વળગી રહેતાં થોડીક અવળી દિશા પકડી, ‘જ્યોર્જને નાણાંની ભૂખ ન હતી. સુખેથી જીવી શકાય તેવી રોયલ્ટીની આવક હતી. સ્ટૉકના ધંધામાં કમાએલાં અઢળક નાણાંની બેંકરસીદો હતી. ભવિષ્યની સલામતી માટે વ્યક્તિગત અને સંયુક્ત વીમાઓનું રક્ષણ હતું. સંતાનોને સારામાં સારું શિક્ષણ આપ્યું હતું અને સૌ પગભર હતાં. આલીશાન બંગલો અને બંને માટેની જુદીજુદી કાર હતી. આટલું બધું હોવા છતાં અગમ્ય એવું શું કારણ હતું કે જ્યોર્જ લૉટરીના અનૈતિક માર્ગે ચઢ્યો હતો. લૉટરીમાં કમાયો હશે કે ખોયું હશે ?

મારિયાની ધાર્મિકતા અને રૂઢિચૂસ્તતાએ તેને હળવેથી એ મુદ્દે વિચારતી કરી કે ‘ઈશ્વરસર્જિત મહામૂલ્ય માનવીને આત્મનિર્ભર થવા માટે શારીરિક, માનસિક અને બૌદ્ધિક શક્તિઓ મળી છે. પરિશ્રમ અને પ્રમાણિકતાથી રોજીરોટી મેળવવાની કૌવત છતાં માનવી પોતાના ભાગ્યને બદલવા આવા ટૂંકા માર્ગ અપનાવે તે કેવું કહેવાય !’

આગળ વિચારવાનું પડતું મૂકીને મારિયા ઇઝીચેરમાંથી સફાળી બેઠી થઈ. જ્યોર્જની લૉટરીપ્રિયતાનો કોઈ સંકેત મળી જાય તે આશાએ તેણે જ્યોર્જના રાઈટીંગ ટેબલનાં ખાનાંઓને વારાફરતી ખેંચવા માંડ્યું. વચ્ચેના ખાનાના ઊંડણના ગુપ્ત ખાનામાંથી એક પરબીડિયું તેના હાથે ચઢ્યું. ઉપર મારિયાનું નામ હતું. તેણે કુતૂહલપૂર્વક ઝડપભેર વાંચવા માંડ્યું. આમાં લખ્યું હતું :

‘વહાલી મારિયા,

જીવનભર તારો ગુનેગાર બનીને હું લૉટરી રમતો રહ્યો છું. અનેકવાર ખોટાં બહાનાં બતાવીને તારાથી વિખૂટો પડીને લૉટરીની ટિકિટો ખરીદવાનું તને અપ્રિય કામ હું કરતો રહ્યો. મારું કૃત્ય માફીને લાયક ન હોવા છતાં હું આશાવાદી છું કે તું મને માફ કરશે જ. તારો ઉદ્દામવાડી સ્વભાવ તને રોકશે, પણ તારો મારા પ્રત્યેનો અનહદ પ્રેમ તને માફ કરવાની ફરજ પાડશે.

મારા મતે સરકારી લૉટરી જુગાર ન હતી. ખાનગી સટ્ટાબજાર કે કેસિનોવાળાઓ કરતાં આ લૉટરી અલગ પડતી હતી. તેની વ્યવસ્થા અને વિશ્વસનીયતા વિષે કોઈ શંકાને સ્થાન નથી. પરંતુ હું માનું છું કે લૉટરીની રમતનો અતિરેક કોઈના જીવનને બરબાદ પણ કરી શકે. ખેર, અહીં આ ચર્ચાને હું સમાપ્ત કરું છું. પ્લીઝ, હવે આગળ વાંચ.

તું મારા જીવનમાં આવી, ત્યારે એક જીવતી-જાગતી લૉટરી જ બનીને આવી હતી. મારી પાસે ગરીબી સિવાય બીજું શું હતું ? લગ્નપૂર્વેના મારા જીવનથી તું પરિચિત હોવા છતાં ફરી પુનરાવર્તન એટલા માટે કરું છું કે સુખ અને સમૃદ્ધિનાં સ્વપ્ન મેં એ દિવસોમાં જ સેવ્યાં હતાં. કોઈક વિચારકે કહ્યું છે કે જ્યારે કોઈ માણસ સ્વપ્નો સેવતો બંધ થઈ જાય, ત્યારે માની લેવું કે તેણે મરવાની શરૂઆત કરી દીધી. સ્વપ્ન એ તો જીવનનો પ્રાણવાયુ છે. હતાશાપૂર્ણ એ દિવસોમાં સ્વપ્નોએ તો મને જીવતો રાખ્યો છે. સ્વપ્નો સિદ્ધ થવા માટે પુરુષાર્થ અને પ્રારબ્ધ જરૂરી છે. શરાબી અને લંપટ પિતાથી ત્રાસી ગયેલી મારી માતા બીજે પરણી ગઈ હતી. અમને ભાઈ-બહેનોને જીવાડવા માટે શૉપલિફ્ટીંગથી માંડીને ઘરફોડ ચોરીઓ સુધી પહોંચી ગયેલો મારો બાપ જેલમાં વધારે અને બહાર ઓછો એમ કરતાંકરતાં જેલમાં જ અવસાન પામ્યો. હું સંઘર્ષ કરતો હતો, ત્યારે મારા ભાગ્યને જગાડવા મારી પાસે માત્ર લૉટરીનો જ સહારો હતો. તને આશ્ચર્ય થશે કે તે દિવસોમાં લૉટરી મારા ભાગ્યને જગાડી શકી ન હતી, પણ તેણે મને જીવતો રાખ્યો હતો અને તે જ મારા માટે પૂરતું હતું.

જોગસંજોગે હું તારા પિતાજીના અખબારમાં મામુલી કમ્પોઝીટરમાંથી મારી મહેનત અને કામ પ્રત્યેની વફાદારી વડે મેનેજીંગ ડિરેક્ટર પદે પહોંચ્યો. આ ગાળામાં આપણી વચ્ચે પ્રણ્યના અંકુર ફૂટ્યા. તારા મહાન પિતાએ મને તારા કુટુંબમાં સમાવી દીધો. તું અઢળક સંપત્તિની એકમાત્ર વારસ અને હું માત્ર તારો સહભાગી જ બની રહ્યો. આંખના પલકારામાં તારું એ આપણું બની ગયું. મારી કૌટુંબિક જવાબદારીઓ પણ આપણી સહિયારી બની ગઈ. મારા જીવનમાં તારી સાથેનું જોડાણ એ એક રીતે તો બે આત્માઓનું જોડાણ બની રહ્યું. પ્રેમાળ, નિરભિમાની અને સંવેદનશીલ પત્ની પામવાનું સૌભાગ્ય મારા જેવા કોઈ નસીબદારને જ પ્રાપ્ત થાય. આપણા પાશ્ચાત્ય ઢબના કૌટુંબિક જીવનમાં અશક્ય ગણાય તે આપણા જીવનમાં શક્ય બન્યું. મારા માટે તો તું મૂલ્યમાં ન આંકી શકાય તેવો લૉટરીનો મોટો જેકપૉટ પુરવાર થઈ. ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક એમ બંને પ્રકારે મૂલ્યવાન તેવી તારા જેવી મૂલ્યવાન લૉટરી સામે મેં કાગળની એકાદ કે અડધા ડૉલરની ટિકિટોને પ્રાધાન્ય આપ્યું, તેમ જો તને લાગે તો મને માફ કરી દેજે. તું મહાન છે, બાકી તને છેહ દેવા પાછળ મારી કોઈ ધનલાલસા ન હતી.

હવે હું જરૂરી મૂળ મુદ્દા ઉપર આવું છું. આપણા શહેરની વેસ્ટ એન્ડ વિસ્તારની સ્ટાન્ડર્ડ ચાર્ટર્ડ બેંકમાં મારું એક એકાઉન્ટ છે. પ્રથમ નોમિની તરીકે તારું નામ અને ઈશ્વર ન કરે અને તું હયાત ન હોય તો બીજા નોમિની તરીકે આપણા શહેરના જે તે વખતે જે હોય તે શેરીફને નિયુક્ત કર્યા છે. લૉટરીની ટિકિટો આપણી આવકમાંથી ખરીદાઈ છે, પણ નાનાંમોટાં લાગેલાં સઘળાં ઈનામો તે ખાતામાં માત્ર જમા જ થતાં રહ્યાં છે. ઉપાડ માટે મેં કોઈ ચેક્સુવિધા લીધી નથી. ખાતામાં કેટલી રકમ હશે તે જાણવાની ઇચ્છા ન થાય તે માટે મેં પાસબુક પણ મેળવેલ નથી. બેંક તરફના ખાતાને લગતા કોઈ પત્રવ્યવહાર માટે લાઈફ ટાઈમ રેન્ટ ભરેલા પોસ્ટ બોક્ષનો સહારો લીધો છે.

છેલ્લે આશા રાખું છું કે આ ખાતામાંથી જે કંઈ રકમ મળે તે ઉપરાંત મારા પોતાના પાકતા વીમાની રકમને સામેલ કરીને તેનું ફેમિલી ટ્રસ્ટ બનાવીને વ્યાજની આવકમાંથી તને ઠીક લાગે તેવી ચેરિટી પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવામાં આવે. ઈશ્વર તને દીર્ઘાયુષ્ય બક્ષે. તું પણ મને માફી બક્ષે તે જ અભ્યર્થના સાથે વિરમું છું.

તારો અને શાશ્વત કાળ પર્યંત માત્ર તારો જ,

જ્યોર્જ’

પત્ર પૂરો થયો. આંખોમાં અશ્રુ તો ઊભરાયાં, પણ વેદના શમી ગઈ. ત્વરિત નિર્ણય લેવાઈ ગયો, ફેમિલી ટ્રસ્ટ રચી દેવાનો. ટ્રસ્ટનો બીજો કોઈ હેતુ નહિ, માત્ર એક જ કે જ્યોર્જની મૃત્યુતિથિએ વર્ષભરની આવક જેટલી લૉટરીની ટિકિટોનું જરૂરિયાતમંદ લોકોમાં મફત વિતરણ કરવું.

આનાથી વિશેષ સારી બીજી કઈ રીતે જ્યોર્જને અંજલિ આપી શકાય તેમ હતી !

-વલીભાઈ મુસા

તા.૨૧-૧૦-૨૦૦૩

 
 

Tags: , , , , , ,

Daughter, Daughter-in-law! (દીકરીવહુ)

Click here to read Preamble in Gujarati
Here below, follows a short story of mine in Gujarati. I would like, in brief, to say that my story was written in 1980, but some time ago a Hindi movie ‘Baugbaan’ is released; and co-incidentally, there is the resemblance in the plots of both my story and the movie. Sometimes, it happens so as the writers, after all, take their characters from the living people of the society. The idea may be the same, but the presentation and media can differ.

In literature, some times the symbolic quotes in flowery speech are seen resembling with the other in one or more way either the same or somewhat changed. When I was in post graduation, I had to study both Gujarati and English. In my Gujarati, I had to study “Sarshwatichandra” – Part-4 (By G.M.Tripathi) and in English “The Return of the Native” (By Thomas Hardy). I had brought to the knowledge of both the Heads of the Departments of Gujarati and English, the similarity in narration of a narrow river and a hilly footway. The common phrase or sentence was somewhat like this “It passed like a parting line on the head with white hair of an old man.”

Now, let us go to the main point of my preface of the story. Here is a talk of economically middle class family. The problems and miseries of the old people are the same throughout the world. The places change, the color of skin changes, the societies change, the environment changes; but the problems of the most of the old people, single or in couple, remain the same. The young people should always remember that a day may come when they people have to be old and treatment they give to their parents is likely to be received from their children. Turn is after turn and one has to reap as one has sown it.

Now, please go on and be co-partners of the old characters of the story to feel the pain they feel.

-Valibhai Musa
Dtd. :
15th June, 2007

દીકરીવહુ !

આ છે મુકુંદરાય. તેમના હાથમાં બકાલું ખરીદવા માટેની લાકડાની દાંડીવાળી થેલી છે. એકધારી ધીમી ગતિએ પોતે શાકમારકીટ તરફ જઈ રહ્યા છે. સફાઈદાર પાટલી પાડેલી ધોતી અને લોનના શ્વેત ઝભ્ભામાં તેઓ સજ્જ છે. ભદ્ર ગુજરાતી પોષાકમાં માથે સફેદ ટોપી માત્ર જ ખૂટે છે. છતાંય સંપૂર્ણ સફેદ થઈ ગએલા માથાના વાળ કદાચ ટોપીની જ ગરજ સારી રહ્યા છે. પોતે વન વટાવી ચૂક્યા છે.

થોડુંક ચાલ્યા પછી ચોક આવે છે. ત્યાંથી જમણી તરફ વળતાં આગળ શાકમારકીટ આવે છે. વચ્ચે આવે છે, તેમની હંમેશની પ્રાત:કાલીન પ્રથમ ખરીદી માટેની પાનની દુકાન. ખરીદી થતી આવી છે, મસાલેદાર ‘મિલન’ મુખવાસની બે પડીકીની ! બીજી દુકાનેથી નહિ,વળી ‘મિલન’ જ. દુકાનદાર કદી ખૂટવા દેતો નથી. અઠવાડિક ગુમાસ્તા ધારાની રજાના આગલા દિવસે તો ચાર પડીકી !

મુખવાસની બંને પડીકીઓ ગજવામાં સરકાવતા પોતે આગળ સરકે છે. વચ્ચે બસસ્ટૉપ આવે છે. પગ થંભી જાય છે. બાંકડા પર થેલી બિછાવીને બેસે છે. નજર મંડાઈ રહે છે, પોતે જે દિશામાંથી આવ્યા છે તે દિશા તરફ.

ઓચિંતુ તેમના ચહેરા ઉપર સ્મિત તરવરી ઊઠે છે. આંખો ઘેલછાભરી રીતે ક્ષણભર નાચી ઊઠે છે. વુદ્ધનું મન જાણે બોલી ઊઠે છે, એક કાવ્યપંક્તિના થોડાક ફેરફાર સાથેના શબ્દો : ‘તારા મારા મધુર મિલનનું હંમેશનું આ પ્રભાત !’

આગંતુક બાંકડા સમીપ આવે છે. આખો બાંકડો ખાલી હોવા છતાં વૃદ્ધ થોડા સરકીને જગ્યા આપે છે. આવનાર નિ:સંકોચપણે પાસે ગોઠવાઈ જાય છે. ચાલવાના પરિશ્રમને કારણે થોડીક હાંફ ચઢી ગઈ છે. મુકુંદરાયની નજર આવનારના ચહેરા ઉપર ખોડાયેલી રહે છે અને હાથ યંત્રવત્ ગજવામાં લંબાય છે. ‘મિલન’ મુખવાસની બે પડીકી સાથે એ હાથ બહાર આવે છે. હથેળી સમતલ થઈને લંબાય છે. આગંતુકનાં આંગળાં વૃદ્ધની હથેળીને ક્ષણભર સતાવીને એક પડીકી ઊઠાવી લે છે. ચાર આંખો ભેગી થાય છે. આંખો સ્નેહ વરસી જાય છે.

થોડીક ક્ષણો ચૂપકીદીમાં અને પછી ઔપચારિક વાતચીત શરૂ થાય છે :

‘આજે તારે કયું શાકભાજી…?’

‘ભીંડા, તમારે ?’

‘મારી વાત પછી. પહેલાં મને જવાબ આપ કે ભીંડા તો તને ભાવતા નથી !’

‘પણ દીકરાને, વહુને અને નાનાં છોકરાંને તો ભાવે છે ને !’ કથનમાં માર્મિક વ્યંગ છે.

મુકુંદરાય ઠાવકા થઈને આંખો ઉલાળતા બોલે છે, ‘આપણે તો વંત્યાક ! પણ હું નહિ હોં કે ! હવે મને પણ ભાવવા માંડ્યાં છે !’

બંને જણ હસી લે છે, હસી જવાય છે. રુચિ વિરુદ્ધની ખરીદીઓ અનિવાર્ય છે. રસોડાની રાણીઓના હૂકમ છે. હસી કાઢવા સિવાયનો બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી. વૃદ્ધોની રસના (જીભ) નાનાં બાળકોના જેવી થઈ જતી હોય છે. ભાવવા- ન ભાવવાના પ્રશ્નો વૃદ્ધો અને બાળકો માટે સરખા જ હોય છે. બાળકો રડીને કે જીદ કરીને ધાર્યું કરે-કરાવે; પણ મુકુંદરાય અને પાર્વતી જેવાં વૃદ્ધોએ ચલાવી લેવું પડે, હસી લેવું પડે. માત્ર શાકભાજી જેવી સામાન્ય રુચિ પૂરતાં જ નહિ, ઘણીબધી. જૂની અને નવી પેઢીનાં મતમતાંતર સહી અને હસી લેવાં પડે.

થોડીકવારની વળી પાછી ચૂપકીદી. મુકુંદરાય તો ‘હવે મને પણ ભાવવા માંડ્યાં છે !’ બોલીને મરકમરક હસી રહ્યા છે, પણ પાર્વતી ક્ષણભર વિચારોમાં ખોવાઈ જાય છે. તેમનો ચહેરો ગમગીનીની ચાડી ખાધા વગર રહેતો નથી.

મુકુંદરાયની પૃચ્છા થતાં પાર્વતી કદાચ યુવાનોને મોંઢે જ શોભી શકે તેવા શબ્દોમાં ગંભીરતાપૂર્વક વાત છેડે છે, ‘આખી રાત ઊંઘ આવતી નથી. બસ, એમ જ થયા કરે છે કે ક્યારે સવાર પડે અને તમારી મુલાકાત થાય ! દીકરાઓએ આપણને ભયંકર સજા કરી છે, પણ વ્યથા કોને કહેવી ? હું પૂછું છું, તમને કંઈ લાગણી નથી થતી ?’

‘અરે ભલી, સુગંધીદાર મુખવાસ અનેક કંપનીઓનો મળતો હોવા છતાં હું આપણા માટે ‘મિલન’ જ પસંદ કરું છું, તે ઉપરથી તને નથી સમજાતું !’ છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ‘મિલન’ની જ ખરીદીના રહસ્યને મુકુંદરાય ગર્વભેર છતું કરે છે.

મુકુંદરાયના રમતિયાળ સ્વભાવની ઈર્ષા કરતાં પાર્વતી નિસાસો નાખી દેતાં બોલે છે, ‘હું અભાગણી તમારી જેમ બદલાતી પરિસ્થિતિમાં અનુકૂલન સાધી શક્તી નથી. જવા દો આડી અવળી વાત. મારા મનમાં કેટલાય સમયથી ઘોળાયા કરતી વાત મૂકું ?’

‘’બોલ.’

એ પછી; પણ હું કહું છું કે દીકરાઓ વહુઓના કંકાસના કારણે જુદા થયા, આપણી વચ્ચે તેમણે કેમ દિવાલ ઊભી કરી દીધી ?’

મુકુંદરાયનો પ્રફુલ્લ મિજાજ ગંભીર બની જાય છે. ઊંડો શ્વાસ લેતાં તેમનાથી બોલી જવાય છે, ‘બે કુટુંબો વચ્ચેની દિવાલ ચણી છે તેમના કંકાસે, પણ આપણા બેની વચ્ચે ચણાઈ છે; તેમના આર્થિક સંજોગોના કારણે ! આપણે બંને કોઈ એકના ત્યાં સાથે રહીએ તો તેને ભારે પડીએ. તેમણે આપણને જુદાં પાડીને માત્ર આર્થિક સમજૂતિ સાધી લીધી છે, વિશેષ કંઈ કર્યું નથી.’

‘એટલે શું તેઓ એમ માનતાં હશે કે વયોવૃદ્ધ દંપતીનો પ્રેમ પણ વયોવૃદ્ધ થઈ જતો હશે ! હવે જવા દો એ લાંબીપહોળી વાત, પણ મને દુ:ખ એ વાતનું છે કે નાનાની વહુનો મારી સાથેનો વર્તાવ બરછટ છે. ખેર, હવે દીકરાને શી ફરિયાદો કરવી ?’

પાર્વતીનું છેલ્લું વાક્ય મુકુંદરાયના હૃદયતલને હચમચાવી દે છે. એમનો વડીલશાહી જુસ્સો અવાજમાં થોડા કંપ સાથે તેમની પાસે બોલાવે છે, ‘તો મારે નાનાને ટકોર કરવી પડશે. એ બધાં શું સમજતાં હશે એમના મનમાં ? એ પારકીજણીઓ તારા હૃદયને જરાપણ ઠેસ પહોંચાડે તે મારાથી સહન નહિ થાય, સમજી ?’

પાર્વતી સજળ નયને બોલી ઊઠે છે, ‘ભગવાનને ખાતર એમ કરશો નહિ. વાત આગળ વધે તો મારે ક્યાં જવું ? તમારી મોટી વહુ અને મારે તો એક પળવાર પણ ન બને, નહિ તો આપણે અદલબદલ થઈ જાત !’

વૃદ્ધા ‘તમારી મોટી વહુ’ શબ્દો ઉપર ભાર મૂકે છે. વાતવાતમાં સ્વાભાવિક રીતે જ દીકરા અને દીકરાવહુઓ બંનેનાં હોવા છતાં ‘મારા’ અને ‘તમારા’માં વહેંચાઈ જાય છે.

મુકુંદરાય વાતને વાળવાનો પ્રયત્ન કરતાં પાર્વતીને યાદ અપાવે છે, ‘પેલી તારા મનની વાત તો તેં કહી નહિ !’

પાર્વતી પોતાની વાતની યાદ અપાતાં ઓચિંતી અને કોઈપણ પૂર્વભૂમિકા વગર સહજ ભાવે જ બોલી જાય છે, ‘આપણે બંને ક્યાંક ભાગી જઈએ તો !’

મુકુંદરાય બેવડા વળીવળીને ખડખડાટ હસી પડે છે. હસવામાં જાહેર સ્થળનો ખ્યાલ પણ વીસરી જાય છે. પરંતુ પાર્વતીની આંખોમાં ધસી આવેલાં આંસુ જોઈને તેમનું હાસ્ય છોભીલું પડીને સંકેલાઈ જાય છે. ચોતરફ નજર ફેરવી લેતાં મુકુંદરાય એકીશ્વાસે બોલી દે છે, ‘આંસુ લૂછી નાખ, ભલી; કોઈ જોઈ જશે તો વરવું લાગશે. એક કામ કર, તું દેવમંદિરે જવાના બહાને અને હું લાયબ્રેરીના બહાને ઘરેથી નીકળીએ. આપણે પાર્કમાં મળીએ અને શાંતિથી વિચારીએ.’

* * * * *

પાર્કના એકાંત બાંકડા ઉપર મુકુંદરાય અને પાર્વતી એકબીજાંને એકદમ અડીને બેઠાં છે, પોતાની ઉંમરને પણ ભૂલી જઈને ! મુકુંદરાયના બંને હાથ પાર્વતીના જમણા હાથને ગુંગળાવવા મથી રહ્યા છે. પાર્વતી નવોઢાની જેમ શરમના ભારથી પોતાની પાંપણો ઢાળી દે છે. તેમને પોતાનો હાથ છોડાવવાની ઇચ્છા થતી નથી લાગતી. પતિની સુંવાળી અને શીતળ હથેળીઓનો રોમાંચક સ્પર્શ તેમની મહિનાઓની હૃદયવ્યથાને હળવી બનાવતો હોય તેમ લાગે છે. છતાંય આ સ્પર્શમાં યૌવનસહજ ઘેલછા નથી; પણ છે નિર્ભેળ, નિખાલસ અને પરિપક્વ દાંપત્યપ્રેમ.’

મુકુંદરાયની સાંત્વનાપૂર્ણ વાચા ઊઘડે છે, ‘તારામાં અને મારામાં ફરક એટલો કે તું તારા દુ:ખને વ્યક્ત કરી શકે છે, જ્યારે હું મૂંગા મોંઢે સહી લઉં છું; પણ સાચું કહું તો આ વિરહ મારાથી પણ નથી જીરવાતો. સંયુક્ત કુંટુંબવ્યવસ્થા સંતાનો અને વૃદ્ધો માટે આશીર્વાદરૂપ હોવા છતાં નવી પેઢીના ગળે આ વાત ઊતરતી કેમ નહિ હોય !’

‘પણ મને આશ્ચર્ય એ વાતનું થાય છે કે આપણે સંયુક્ત હતાં, ત્યારે દેરાણીજેઠાણી વચ્ચે કંકાસ હતો તે માની લીધું; પણ હવે વિભક્ત થયા પછી શું ? છતાંય છેલ્લા ત્રણેક મહિનાથી તેમની એકબીજાના ત્યાંની અવરજવર બંધ, એકાદ મહિનાથી તો છોકરાં ઉપર પણ પ્રતિબંધ ! વળી અધૂરું હોય તેમ આપણા …’ પાર્વતીની આંખો વરસી જાય છે.

‘રડીશ નહિ, પારૂ. આપણા ઉપર પ્રતિબંધ ક્યાં છે ? આપણું તો સાહજિક જ એકબીજાના ત્યાં જવુંઆવવું ઓછું થયું છે. વળી દરરોજ સવારે આપણે મળીએ તો છીએ જ. આંખોના તેજના કારણે રાત્રે હું બહાર નીકળતો નથી; છતાંય જો તને વસવસો રહેતો હોય, તો હું દરરોજ તારા ત્યાં આવું.’

‘તમારી વાત ખરી; પણ મારા ત્યાં તમે આવો, ત્યારે વહુનું મોં ચઢેલું કે ઊતરેલું દેખાય નહિ અને મારું તો કાળજું કપાઈ જાય ! વળી મારાથી તમારા ત્યાં તો પગ જ મૂકી શકાય તેમ નથી. કંઈક એવો માર્ગ કાઢો ને કે આપણે બંને સાથે રહી શકીએ.’

‘માર્ગ તો એક જ બાકી રહે છે અને તે છે, ત્રીજું રસોડું ! પણ આ પોષાય ખરું ? વળી જ્ઞાતિમાં અને સમાજમાં કેવું ખરાબ દેખાય ! બબ્બે દીકરાઓ હોવા છતાં આપણે જુદાં રહીએ તે ન શોભે. આ બધીય વાતોને આપણે કદાચ અવગણીએ, પણ આપણી આજીવિકાનું શું ? તું માને છે કે હું છોકરાઓનાં સાલિયાણાંની આશા રાખું ! તો પછી આપણાથી કામ ધંધો પણ શો થાય ? કદાચ પેટિયું રળવા આપણે કંઈક કરીએ તેની લાજ આપણને તો શી આવવાની છે, પણ તારા જણેલાઓને તો આવે જ ને ! સગાંવહાલાં તેમના તરફ આંગળી ચીંધ્યા સિવાય રહે ખરાં ? માટે મને એ તો ઠીક નથી જ લાગતું કે આપણે આ સ્થળે જુદાં રહીએ !

બસસ્ટૉપવાળી વાતનું પુનરાવર્તન કરતાં પાર્વતીથી બોલી જવાય છે, ‘તો આપણે ભાગી જઈએ, અહીંથી અથવા આ જગતમાંથી ! પણ હવે આ વિયોગ મારાથી તો સહન નહિ જ થાય.’ પાર્વતીના શબ્દોમાં ભારોભાર વેદના છે.

‘આ સ્થળેથી ભાગી જવાની તારી વાત વિચારી શકાય, પણ જગતમાંથી શા માટે ? એનો અર્થ એ થાય કે આત્મવિલોપન ! મુર્ખાઈભરી વાત ન કર. આત્મવિલોપન એ કાયરતા અને પાપ બંને છે.’

‘દીકરીના આશ્રયે જઈએ તો !’

‘એ હરગિજ ન બને. દીકરીને સાસરિયે વળાવી, એટલે તે પરાઈ થઈ ચૂકી. પછી તેના ઉપર આપણો કોઈ હક્ક ચાલે નહિ. વળી એના સંજોગોનો તો વિચાર કરવો પડે ને !’

‘એના સંજોગો તો અનુકૂળ છે. જમાઈ એકલવાયા જીવ છે. કુટુંબમાં માતાપિતા કે ભાઈબહેન કોઈ નથી. વળી સુશીલા અને તેમના જીવ મળેલા છે. પોતે સારું કમાય પણ છે. જમાઈ આપણને પોતાનાં જ માબાપ ગણીને સાચવે તેવા ગુણિયલ છે. મારું માનો તો એ જ ઉત્તમ માર્ગ છે.’

‘તારી વાત સાચી. પરંતુ આપણે એ ચેક નાછૂટકે જ વટાવવાનું રાખીએ, બાકી આ સ્થળેથી ભગવાનભરોંસે ભાગી જવાની વાત હાલ પૂરતી વિચારી શકાય.

‘તો પછી વિચારવાનું શું હોય, નિર્ણય જ કરી લઈએ !’ પાર્વતીના શબ્દોમાં મક્કમતાનો રણકો છે.

‘પણ આપણે ભાગીને કેટલે દૂર જઈશું ? વળી આપણા પરાક્રમને દુનિયા જાણતી થાય તે નફામાં !’ મુકુંદરાયના વિધાનમાં આવેગ નહિ, પણ વ્યાવહારિકતા છે.

‘તો પછી યાત્રાએ જવાના બહાને ઘર તજીએ અને દૂરદૂર આવડા વિશાળ દેશના કોઈક ખૂણાના ગામડામાં ખોવાઈ જઈએ !’

‘તારો એ વિચાર ગમ્યો, પણ મને ડર છે કે કદાચ ફોટાઓ સાથેની સમાચારપત્રોમાં જાહેરાત અપાય તો ગમે તે માણસ આપણને ઓળખી ન પાડે ?’

‘આપણે આપણા ફોટાઓને પણ અહીં રહેવા ન દઈએ તો !’

‘તું ટૂંકું વિચારે છે, ભલી ! ફોટાઓ વગરની માત્ર વર્ણનાત્મક જાહેરાતો ક્યાં નથી અપાતી ! વળી આપણે જ્યાં હોઈએ ત્યાં સાથે જ હોઈએ, તેથી પકડાયા વિના રહીએ ખરાં ! આમ છતાંય તારી વાતમાં તથ્ય ખરું. ફોટા વગરની જાહેરાતથી જલ્દી પકડાઈ જવાની ભીતિ ઓછી.’

‘તો એવા પહાડી વિસ્તારમાં કે જ્યાં સમાચારપત્રો જતાં ન હોય ! આપણાં આદિ માનવ ભાઈબહેનોની વચ્ચે કે જે બિચારાં આપણી કહેવાતી ભદ્ર સંસ્કૃતિમાં વટલાયાં નહિ હોય ! અને, નહિ તો છેવટે જંગલમાં આપણને વાઘવરુ તો ભેટશે ને !’ આમ કહેતાં પાર્વતીથી ડૂસકું મૂકી દેવાય છે.

મુકુંદરાયની પાંપણો પણ ભીની થાય છે. એમનો અંતરાત્મા પાર્વતીની વાતને સમર્થન આપે છે કે સંયુક્ત કુટુંબવ્યવસ્થાની આપણી પ્રાચીન પરંપરા આ દેશમાંથી મરી પરવારશે. કહેવાય છે કે પશ્ચિમના દેશો આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિ તરફ આકર્ષાવા માંડ્યા છે, જ્યારે આપણે તેમનું ફેંકી દીધેલું અપનાવી રહ્યાં છીએ. વ્યક્તિલક્ષી કુટુંબભાવના કદાચ આ દેશનાં લાખો વયોવૃદ્ધોને ભરખી તો નહિ જાય !’

આમ વિચારતાં છેવટે મુકુંદરાય ચૂકાદાની આખરી મહોર મારી દે છે, ’આપણે ભાગી જઈશું; બહુ જ નજીકના ભવિષ્યમાં ભાગી જઈશું, ક્યાંક યાત્રાએ જવાના બહાને !’

આ સાંભળતાં પાર્વતીનો ચહેરો પ્રસન્નતાથી છલકાઈ જાય છે.

* * * * *

આખરે અઠવાડિયા માટે યાત્રાએ જવાનો કાર્યક્રમ યોજાય છે. રેલવે સ્ટેશન ઉપર પુત્રો, પૂત્રવધૂઓ અને પૌત્રપૌત્રીઓ મુકુંદરાય અને પાર્વતીને વળાવવા માટે આવ્યાં છે. ઘણા મહિને રેલવે સ્ટેશન ઉપર આખા પરિવારને સાથે જોઈને પાર્વતીની આંખોમાં આંસુ ઉભરાઈ જાય છે. પુત્રો રડે છે. પુત્રવધૂઓનાં હૃદયોનાં ઊંડાણમાં છુપાઈ રહેલી સુષુપ્ત લાગણીઓ ઝળહળિયાંરૂપે આંખોમાં ડોકાઈ જાય છે. ભુલકાં પણ ગંભીર બની ગયાં છે. એક માત્ર મુકુંદરાયે જ લાગણી સાથેનો છેડો જાણે કે ફાડી જ નાખ્યો છે. તેઓ બ્રહ્માની જેમ નિર્લેપભાવે પોતાની કુટુંબસૃષ્ટિને નિહાળી રહ્યા છે !

યાત્રાગમનને અઠવાડિયું પૂરું થાય છે, દસ દિવસ પૂરા થાય છે. મુકુંદરાયના પુત્રોનાં ઘરોમાં સૌ કોઈની માનસિક ત્રાણ વધી ગઈ છે. મુંબઈ રહેતી બહેન સુશીલાને જણાવાય છે, એમ ધારીને કે બાબાપુજી તેના ત્યાં ગયાં હોય, પણ વ્યર્થ ! પ્રત્યુત્તરરૂપે તે પોતે જ બિચારી દોડતી આવે છે. સમાચારપત્રોમાં જાહેરાત આપવાનું વિચારાય છે, ત્યારે જ સૌના ધ્યાન ઉપર આવે છે કે બાબાપુજીના ફોટાઓને તેમના ઓરડાઓની દિવાલો ગળી ગઈ છે. સૌનો અંતરાત્મા શંકા અનુભવે છે કે માતાપિતાએ કદાચ ગૃહત્યાગ જ કર્યો છે !

સુશીલાનો ગુસ્સો ભભૂકી ઊઠે છે. તે કલ્પાંત કરીકરીને ભાઈઓ અને ભાભીઓને ઉપાલંભ આપે છે. જાહેરખબર આપવાનું વિચારતા ભાઈઓનો ઉધડો લઈ નાખતાં સુશીલા કહે છે, ‘જગત આખાયમાં બદનામીનો ઢંઢેરો પિટાવવો હોય તો તેમ કરી શકો છો !’

સુશીલા આગળ પૂછે છે, ‘તમે લોકોએ તેમને દુભવેલાં ખરાં ?’

આ પ્રશ્નનો કોઈનીય પાસે જવાબ નથી, છે માત્ર બધાંયની આંખોમાં આંસું ! વયોવૃદ્ધ અવસ્થાએ માતાપિતાને વિખૂટાં પાડવાં એટલે એક જ દેહને ઊભો ચીરવા બરાબર છે, તેવી પ્રતીતિ સૌને થાય છે. પરંતુ હવે ઢોળાયેલા દૂધ અને વેડફાએલા પાણી ઉપરનો અફસોસ નકામો છે.

ઓશિયાળા ચહેરા લઈને સામે બેઠેલી ભોજાઈઓને સુશીલાનો એક જ પ્રશ્ન છે, ‘તમારે લોકોને માતાપિતા છે કે નહિ ?’

પરંતુ સુશીલાને તેમની પાસેથી પશ્ચાત્તાપરૂપે રૂદનનાં ડૂસકાં સિવાય કંઈ જ સાંભળવા મળતું નથી. શાણી સુશીલા બાળકોની ઉલટતપાસમાંથી જાણી લે છે કે તેમની માતાઓનો દાદાદાદી સાથેનો વર્તાવ સારો ન હતો. બાલમંદિરે જતા એક ભુલકાની શાકમારકીટ પાસેના બસસ્ટૉપના બાંકડે દરરોજ દાદાદાદીને સાથે જોયાની માહિતી મળતાં સુશીલા ભાઈભાભીઓ સામે સૂચક નજરે જોતી જાય છે. ચારેય જણની આંખો અપરાધભાવે વારાફરતી ઢળતી જાય છે.

ભાઈઓથી આ વેદના સહન ન થતાં સુશીલાના ચરણોમાં પોતાનાં મસ્તક ઢાળી દેતાં નાનાં છોકરાંની જેમ બેઉ જણ કલ્પાંત શરૂ કરે છે. મોટાભાઈ વ્યથિત અવાજે છતાંય મક્કમ ભાવે બોલી નાખે છે, ‘સુશી, અમને માફ કર. દુનિયાદારીના વ્યવહારમાં પરોવાયેલા અમે માબાપની હૃદયવ્યથાથી અજાણ જ રહ્યા ! હવે બદનામીનો ઢંઢેરો પિટાવ્યા વગર આખી ધરતી ખૂંદી વળીને તેમને શોધવાનો પ્રયત્ન કરીશું. સફળતા મળશે તો સંયુક્ત કુટુંબમાં ફેરવાઈ જવાની ખાત્રી સાથે તેમને મનાવીને પાછાં તેડી લાવીશું. જો એકાદ મહિનામાં તેમનો પત્તો નહિ લાગે તો તારી સામે અમે પ્રતિજ્ઞા કરીએ છીએ કે નાનાં છોકરાંથી માંડીને અમારા સુધીનાં બધાંય સામૂહિક આત્મહત્યા કરીશું !’

‘નહીં…નહીં !’ કાળજાં ચીરી નાખતી એક કારમી ચીસ સુશીલા પાડી દે છે. તેની નજર સામે તરફડિયાં ખાતી લાશોનો ઢગલો તરવરી ઊઠે છે. તેનાથી એકી શ્વાસે બોલી જવાય છે, ‘બાબાપુજી સલમત છે; મુંબઈ છે, મારા ત્યાં જ છે ! બાની હઠ આગળ બાપુજી પાસે બીજો વિકલ્પ જ ક્યાં હતો !’

આટલું સાંભળતાં જ બધાંયનાં મોં પહોળાં થઈ જાય છે. વહેતાં અશ્રુ ઘડીભર થંભી જાય છે. બધાંયના ચહેરા ઉપરનું રૂદન પશ્ચાદભૂ તરફ સરકી જાય છે અને તેમની આંખોમાં અકથ્ય એવો આનંદ તરવરી ઊઠે છે. છોકરાં પણ હર્ષોલ્લાસથી ઘેલાં બની જાય છે.

પરંતુ સુશીલા બધાંનાં દિલોને હચમચાવી દેતી એક વાત તો નાછૂટકે હવે જ છેડે છે, ‘બાબાપુજીએ અમારા ઘરમાં પ્રવેશતાં જ એક આકરી શરત મૂકી હતી કે મારે ત્રાહિતોની હાજરીમાં તેમની લાજ કાઢવી અને તેમની ઓળખ સાસુસસરા તરીકેની આપવી ! આમ હું આટલા દિવસ તેમની દીકરીવહુ બનીને રહી. બિચારાંને તેમનું સ્વમાન…!’. સુશીલા આગળ ન બોલી શકી.

ફરી એકવાર સૌ મોકળા મને રડી લે છે.

– વલીભાઈ મુસા

(તા.૧૦૦૩૧૯૮૦)

 
 

Tags: , , , , , , , , ,

 
ગુગમ - કોયડા કોર્નર

વિશ્વભરના ગુજરાતીઓને ચરણે- કોયડાઓ

saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-21

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Tim Miller

Poetry, Religion, History and Art

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books

લાગણીઓ નું લાક્ષાગૃહ

'રાજી' રાજુ કોટક