RSS

Daily Archives: September 18, 2011

(272) હાસ્ય દરબારનાં રત્નો – 6 (રત્નાંક – 6) * મહેન્દ્ર શાહ

(272) હાસ્ય દરબારનાં રત્નો – 6 (રત્નાંક – 6) * મહેન્દ્ર શાહ

મહેન્દ્રભાઈ શાહ (6)

મારા માટે અંગત રીતે સાવ અપરિચિત એવા મહેન્દ્રભાઈ શાહને હાસ્યદરબારના છઠ્ઠા રત્નક્રમે ઓળખાવવાનું કામ આમ જોવા જઈએ તો અંધારામાં નિશાન તાકવા જેવું ગણાય, પણ હાસ્યદરબાર ઉપરના તેમના યોગદાન અને તેમની વેબસાઈટ http://isaidittoo.com ના માધ્યમે હું આશાવાદી છું કે આ સંક્ષિપ્ત લેખને અલ્પાંશે પણ માહિતીસભર અને રસપ્રદ બનાવી શકીશ. કૃતિ થકી કર્તાને અને શૈલી થકી કર્તાના શીલ (ચારિત્ર્ય)ને જાણી શકાય એ વિવેચન-સાહિત્યનો સ્વીકાર્ય સિદ્ધાંત છે. મહેન્દ્રભાઈએ હાસ્ય ટુચકાઓ કે અન્ય હાસ્ય માધ્યમે પોતાની કાબેલિયત પુરવાર તો કરી જ છે, પણ પોતાની કાર્ટુનીસ્ટ (વ્યંગ ચિત્રકાર) તરીકેની તેમની પ્રતિભાને તો સવિશેષપણે કાબિલેદાદ ગણી શકાય તેવા મારા મંતવ્યને તેમને જાણનારાઓ અવશ્ય અનુમોદન આપશે જ. વ્યંગ ચિત્રકાર એ માત્ર મારી જ નહિ, પરંતુ અન્યોની નજરે પણ એવા કલાકાર હોય છે કે જેમને Two in one અર્થાત્ એકમાં બે તરીકે ગણવા પડે. આ મંતવ્યનું અર્થઘટન એ છે કે વ્યંગચિત્ર એ દૃશ્ય અને શ્રાવ્ય કલા છે. વ્યંગ કે ઠઠ્ઠા ચિત્ર એ દૃશ્ય માધ્યમ છે, તો ચિત્રમાંનું પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ લિખિત કથન કે સંવાદ એ શ્રાવ્ય માધ્યમ છે. મહેન્દ્રભાઈ પોતાનાં સર્જનો દ્વારા ભોક્તાઓ આગળ જે કોઈ સંદેશ કે વિચાર અભિવ્યક્ત કરવા માગતા હોય છે તેને ચોટદાર રીતે રજૂ કરીને પોતાના લક્ષને પાર પાડી શકે છે.

હાસ્યદરબારના ફલક ઉપર સ્થાન પામેલાં તેમનાં સઘળાં સર્જનોને સુરેશભાઈ આ લેખની નીચે લિંક આપીને તેમને માણવા માટેની સહુલિયત તેઓ કરી આપશે જ અને આમ ‘હાથકંગનકો આરસી ક્યા ન્યાયે’ સૌ સીધે સીધા જ મહેન્દ્રભાઈનાં સર્જનોનો આનંદ લૂંટી શકશે. તેમનાં કાર્ટુન રમુજ પૂરી પાડવા ઉપરાંત વેધક કટાક્ષો આપવામાં પણ સક્ષમ પુરવાર થાય છે. પોતે સિદ્ધહસ્ત અને ખ્યાતનામ કલાકાર હોવા છતાં પોતાના સર્જનને બહોળા પ્રમાણમાં બ્લોગીંગના માધ્યમ દ્વારા લોકભોગ્ય બનાવવા માટે ઉત્સુક રહ્યા છે. તેઓ પોતાનાં કાર્ટુનને લોકો સમક્ષ કેવી ઉદાર અને ઉદ્દાત ભાવનાએ મૂકે છે તે તો તેમના આ સુત્રથી સુપેરે સમજાશે કે ‘Your appreciation is my inspiration’. ઘર આંગણે જોઈએ તો પીટ્સબર્ગનિવાસી આપણા મહેન્દ્રભાઈનો ન્યુ દિલ્હીના ‘પ્રવાસી ટુડે’ અખબારમાં ઈન્ટરવ્યુ છપાય અને તેમને કાર્ટુનીસ્ટ તરીકે અમેરિકન અખબારો વખાણે તે આપણે સૌ હાસ્યદરબારનાં અંગરૂપ ગુજરાતી અને ભારતીય ભાઈબહેનો માટે ગૌરવની વાત કહેવાય અને આપણી છાતી છાતી ગજ ગજ (0.609 મીટર મીટર) ફૂલ્યા સિવાય રહે નહિ!

વર્ષો પહેલાં મારે અમદાવાદ જવાનું થતું ત્યારે મારા કામકાજને આટોપ્યા પછી મને એલિસબ્રીજના ગુજરી બજારમાં કે ફુટપાથ ઉપર વેચાતાં જૂના પુસ્તકો જોવા-ખરીદવામાં રસ પડતો. મને યાદ છે કે એકવાર મેં છેક 1841 થી શરૂ થએલા બ્રિટીશ હાસ્ય અને કટાક્ષ વિષયક Punch Magazine માંથી પસંદગીનાં કાર્ટુન ચિત્રો ધરાવતા “Gallery of selected early covers’ જેવા કોઈક નામવાળું એક પુસ્તક ખરીદ્યું હતું. મને જ્યારે જ્યારે ફુરસદ મળતી, ત્યારે એ પુસ્તકનાં પાનાં ફેરવવામાં મને ખૂબ જ રસ પડતો. આજે પણ કોઈ અખબાર કે સામયિકમાંનાં વ્યંગચિત્રો કે ચિત્રવાર્તાઓ ઉપર હું અચુક નજર નાખ્યા વગર રહી શક્તો નથી. આ કાર્ટુનચિત્રોમાં થોડામાં ઘણું કહી દેવાની ક્ષમતા હોય છે, તો વળી કોઈક તો આપણને પેટ પકડીને હસાવ્યા સિવાય રહે નહિ. કોઈક અખબારમાંના કોઈક વ્યંગચિત્રને આજે પણ જ્યારે જ્યારે હું યાદ કરું છું ત્યારે હસ્યા વગર રહી શકતો નથી. એમાં મોટી દુંદ (પેટ)વાળા શેઠના પગ પાસે બેસીને એક છોકરું સ્લેટમાં નિશાળનું ગૃહકાર્ય કરતું હોય છે. પેલા શેઠ એના નામની બૂમ પાડે છે, ત્યારે પેલું છોકરું સ્લેટ નીચે મૂકીને તેમના પેટના ઘેરાવાથી દૂર પોતાની ડોક લંબાવતું તેમની સામે જોતાં ઉત્તર વાળે છે કે ‘હું અહીં છું.”

અહીં મહેન્દ્રભાઈના એક કાર્ટુનને હું યાદ કર્યા વિના રહી શકતો નથી. એક પ્રેમી યુગલ બગીચાના બાંકડે મળે છે. પેલો નરબંકો પોતાની પ્રેયસીને લગ્ન માટે Propose કરે છે અને કહે છે કે ‘તું મને પરણીશ?’. પેલી ચબરાક અને નાણાંભૂખી પ્રેયસી પેલાને પૂછે છે કે ‘તારી પાસે કેટલી રોકડ રકમ છે? વળી, જો પાછો તેમાં શેર-સ્ટોક કે બોન્ડને ગણતો નહિ!’ આમાં ઈશારો એ વાતનો છે કે Bullish Market માં કોઈપણ સ્ટોકનો ગમે તેટલો ઊંચો ભાવ હોય, પણ જ્યારે બજાર Bearish બની જાય, ત્યારે એવા શેર કોડીના મુલ્યના બનીને માત્ર કાગળ જ રહી જતા હોય છે!

મહેન્દ્રભાઈએ પોતે એકલાએ જ અને વળી ક્યાંક નટવર મહેતાના સહયોગે ગઝલાક્ષરી બ્લોગ આપેલા છે, જે વાંચવાથી ગમે તેવો ગંભીર પ્રકૃતિ ધરાવતો માણસ પણ હસ્યા સિવાય રહી શકે નહિ. ‘ફાલતુ સવાલોના ફાલતુ જવાબો’ શીર્ષકે તેમણે કેટલાક હાસ્યટુચકા એવા આપ્યા છે કે જે માનવ સ્વભાવ અને તેની આદતની ચાડી ખાધા સિવાય રહે નહિ. આ જાણવા અને માણવા માટે તમારે Questions Like Answers ઉપર જવું પડશે.

મહેન્દ્રભાઈની પોતાનાં વ્યંગચિત્રોની “અમે અમેરિકન અમદાવાદી” (પ્રસિદ્ધ)અને “I said it too!” (પ્રસિદ્ધ થવાની તૈયારીએ) નામે બુક્સ છે. ‘ગુજરાત સમાચાર’ અખબારને નિયમિત રીતે પોતાની હાસ્યસામગ્રી પૂરી પાડતા અશોક દવે તેમના વિષેનો અભિપ્રાય પોતાના આ શબ્દોમાં આપે છે, ‘You are a genius. I saw your cartoons and was amazed not only with the theme, but technically speaking, even the anatomy and expressions of each figure associated with your satire. India needs a minimum of 100-Mahendra Shahs…!’ ‘હાસ્યદરબારના’ તંત્રી અને સર્વેસર્વા એવા ડો. રાજેન્દ્ર ત્રિવેદી પોતાના પ્રતિભાવમાં લખે છે, ‘Mahendrabhai, you have used your Heart, Art of an Artist and the mind as a man with satire. Hope you will keep shining in your art’.

તેઓશ્રીએ પોતાના આત્મપરિચયમાં મારા પ્રિય કવિ અને અંગત સ્નેહી એવા રાજેન્દ્ર શુક્લની એક ગઝલ ‘ક્યાંક કંઇ ખૂલી રહ્યું…’માંથી પોતાને પ્રિય એવો એક શેર લીધો છે:“ અહીં પહોંચ્યા પછી તો આટલું સમજાય છે, કોઇ કંઇ કરતું નથી, આ તો બધું થાય છે!” રમુજી કંઈક દોરી શકતો માણસ રમુજી લખી પણ શકે છે તેની સાબિતી તેમના આત્મપરિચયમાંના આ લખાણમાંથી મળી રહે છે. “દીકરી ને ગાય જ્યાં દોરે (Draw ! ) ત્યાં જાય…મારા સસરાજીને આ મનોમન સમજાઇ ગયું હશે કે, જે વ્યક્તિ તેના ચિત્રોમાં આટલા પ્રેમ અને લાગણીથી રંગ પૂરી શકતો હોય, તો તે મારી દીકરીના જીવનમાં તો કેટલા સુખના રંગો ભરી દેશે?”

લેખસમાપનના આરે આવી પહોંચેલા એવા મેં ખુદ મહેન્દ્રભાઈના પોતાના અને અન્યોના તેમના વિષેના અભિપ્રાયો આપી તો દીધા છે, પણ મારું મન થાય છે કે હું પોતે પણ તેમનું થોડુંક ટીખળ કરી લઉં! આમ કરવાનો મારો થોડોક હક્ક એટલા માટે બને છે કે મેં તેમના કરતાં ચારેક દિવાળીઓ વધારે જોઈ છે! ભાષાવિજ્ઞાનના મારા જ્ઞાને ‘શાહ’ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ આમ બને છે : સાધુ > સાહુ > શાહુ > શાહ. ત્રીજા ક્રમે બનેલા શબ્દ ‘શાહુ’ અટકના કબીલાવાળાઓનો હું ભાણેજ છું અને આમ મહેન્દ્રભાઈ મારા મોસાળિયા થાય. શાહુ કુટુંબવાળાઓમાં Sense of humor ઊંચો ગણાતો હોઈ મારામાં થોડીક તેઓની અસર કદાચ હોય અને તે થકી આવું હળવું હળવું હું લખી શકતો હોઉં તેવો મને થોડોક વહેમ છે! વળી, એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે કે વહેમનો કોઈ ઈલાજ નથી હોતો!

હાસ્યોપદેશે ભવેત શાહ મહેન્દ્ર!

-વલીભાઈ મુસા

ક્રમશ: (7)


 

Tags: