RSS

Daily Archives: November 13, 2011

(290) પોલીસ-ચોર કે ચોર-પોલીસ રમત? – 2 (સંપૂર્ણ)

(290) પોલીસ-ચોર કે ચોર-પોલીસ રમત? – 2 (સંપૂર્ણ)

(ભાગ-1 માટે અહીં ક્લિક કરો.)

બીજી રવિવારી સવાર આવી ગઈ અને બધાં જ છોકરાંઓએ એકી અવાજે ફરમાઈશ પણ કરી દીધી કે આજે તેઓ અગાઉની ચોર-પોલીસની વાતથી વિરુદ્ધ એવી પોલીસ-ચોરની કોઈ સત્ય ઘટના હોય તો તે સાંભળવાનું પસંદ કરશે કે જેમાં પોલીસ પ્રમાણિક હોય. તેમના અવાજનો રણકો સ્પષ્ટ કહી દેતો હતો કે આજે પણ તેમને કોઈપણ રમત રમવામાં જરાય રસ ન હતો. મેં વાત કહેવાનું શરૂ કરવા પહેલાં જોયું તો તમામ છોકરાંવની આંખોમાં વાત સાંભળવાની ઉત્સુકતા સ્પષ્ટ વર્તાતી હતી. મેં અમારા જ ગામના એક સામાન્ય પોલીસમેન કે જે આગળ જતાં હેડ કોન્સ્ટેબલ અને રાઈટર હેડ તરીકે નિવૃત્ત થએલા જનાબ કરીમભાઈ વી. મોમીન સાહેબ વિષેની વાત કહેવી શરૂ કરી.

આજે તેઓશ્રી હયાત નથી, પણ તેમને જાણનારા અને ઓળખનારા મારા જેવા સેંક્ડો માણસોની નજર સામે તો તેઓ પોતાના અખલાકો (ગુણો) થકી મોજુદ જ છે. પોલીસ ખાતામાં પ્રમાણિકતાથી નોકરી બજાવનાર આ જણ, પ્રમાણિકતા જાણે કે પોતાની ગેરલાયકાત હોય તેમ, ખાતાના ઉપલા, નીચલા અને સમકક્ષ સાથી કર્મચારીઓથી ખૂબ જ હેરાન-પરેશાન થતા રહ્યા. પોતે ઘરભેગા થાય તેવા અનેક કારસાઓ તેમની વિરુદ્ધ રચાયા હોવા છતાં તેઓ પેન્શનપાત્ર સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ માટેની પચાસ વર્ષ સુધીની નોકરીએ ચાલુ રહ્યા હતા. મારા અંગત રિશ્તે કહું તો જનાબ કરીમભાઈ મારી નાની બહેનના સસરા હતા અને મારે તેમને ઘણીવાર રૂબરૂ મળવાનું થતું હતું, જેના કારણે હું તેમના અંગે વિશેષ જાણકારી મેળવી શક્યો છું અને કેટલીક ખૂટતી માહિતી તેમના દીકરાઓ શ્રી મહંમદભાઈ અને શ્રી અકબરભાઈ સાથેના ઈન્ટરવ્યુ થકી મેં પ્રાપ્ત કરી છે.

કુટુંબીજનો અને સ્નેહીમિત્રો તેમને સલાહ આપતાં રહ્યાં કે પોતે પેન્શનના મોહમાં પડ્યા વગર માનભેર સ્વૈચ્છિક રીતે નિવૃત થઈ જાય, પણ તેઓ તેમના જેવા અન્ય પ્રમાણિક માણસોને એવો ખોટો સંદેશો આપવા માગતા ન હતા કે પ્રમાણિકતાની પણ પીછેહઠ થઈ શકે છે! હા, એ વાત એટલી જ સાચી છે કે પ્રમાણિકતાની કસોટી થયા વગર રહે નહિ અને આ કસોટીમાંથી પાર ઊતરવામાં જ મહાનતા છે. આમ છતાંય તેઓશ્રી માનવ હતા, કોઈ ફરિસ્તા ન હતા; અને તેથી જ તો તેઓ પોતાના ઈરાદાઓમાં મક્કમ હોવા છતાં લોકોને અવશ્ય કહેતા કે કોઈએ ડગુમગુ વિચારો ધરાવતાં પોતાનાં સંતાનોને પોલીસ ખાતામાં કદીય ભરતી કરાવવાં નહિ. એમણે બીજું એક તારણ એ પણ કાઢ્યું હતું કે પોલીસ ખાતાનો પ્રમાણિક કર્મચારી પોતાના ખાતાના માણસોથી જેટલો દુ:ખી થાય છે તેના સોમા ભાગ જેટલો પણ પેલા ખતરનાક ગુનેગારોથી પોતે દુ:ખી થતો નથી હોતો. તેમનું અન્ય વળી વિશેષ અવલોકન એ પણ હતું કે કેટલાક અપવાદરૂપ ખતરનાક અને રીઢા ગુનેગારો પણ પોતાના દિલમાં ઊંડેઊંડે પ્રમાણિક કર્મચારીઓને માનની નજરે જોતા હતા, જ્યારે ભ્રષ્ટ કર્મચારીઓની તેઓ નફરત કરતા હતા.

જનાબ કરીમભાઈ ઉપરી ભ્રષ્ટ અધિકારીઓને ભલે દિલથી નાપસંદ કરતા હોય, પણ સ્પષ્ટ રીતે દેખાઈ આવે તેવો તેમનો તિરસ્કાર તેઓ કદીય કરતા ન હતા. આ વાત પણ પેલા સાહેબોને તેઓ નિ:સંકોચ કહી બતાવતા અને પોતાનું તેમ કરવું એ રીતે સમજાવતા કે આખરે તો દરેકે કાયદાને અને શિસ્તને માન આપવું જ પડે. જ્યારે કોઈ અધિકારી બદલી પામીને આવે ત્યારે સ્ટાફના અન્ય કર્મચારીઓ તેમને સમજાવી દેતા કે કરીમભાઈ તેમનું આગમન થયેથી પોતાની બેઠક ઉપરથી ઊભા થઈને માનસન્માન જરૂર આપશે, પણ તેમની પાસેથી સલામીની કે અન્ય કોઈ રીતની ખુશામતની કોઈ અપેક્ષા રાખે નહિ!

સામાન્યત: મનોવિજ્ઞાનની પરિભાષામાં જેને બચાવ પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે, તે પ્રમાણે કેટલાક લોકો દલીલો કરતા હોય છે કે વેપાર, સરકારી નોકરી અને રાજકારણમાં જૂઠ્ઠું બોલ્યા સિવાય હરગિજ ચાલે નહિ. કોઈપણ વિચારશીલ અને પ્રમાણિક માણસ આવી માન્યતાને કદીય સ્વીકારે નહિ. એક વાર શ્રી કરીમભાઈને જિલ્લા પોલીસવડા તરફથી મળેલી સૂચના અનુસાર પી.એસ.આઈ. સાથે કોઈક ગામે આત્મહત્યાના કેસની તપાસ અને પંચનામા માટે મોકલવામાં આવ્યા. પી.એસ.આઈ.એ તે ગામે પહોંચ્યા પછી કરીમભાઈને એકલાને પેલા કામે મોકલ્યા અને પોતે ગામચોરે બેસી રહ્યા. જિલ્લા મથકે આવ્યા પછી પેલા જિલ્લા વડા અધિકારીએ કરીમભાઈને પૂછ્યું કે પી.એસ.આઈ. પંચનામાની કાર્યવાહી અને પૂછપરછ વખતે સ્થળ ઉપર હાજર હતા કે કેમ! કરીમભાઈએ એક ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા સિવાય ‘જે હૈયે હોય તે હોઠે’ ની જેમ કહી દીધું કે તેઓશ્રી ગામચોરે બેસી રહ્યા હતા અને તે દિવસની સઘળી કામગીરીના કાગળોમાં તેમણે માત્ર સહીઓ જ કરી હતી. જિલ્લા પોલીસ વડાએ પેલા પી.એસ.આઈ.ને ઠપકો આપ્યો, જેને લઈને તે કરીમભાઈ ઉપર ગુસ્સે થયો. કરીમભાઈએ સ્પષ્ટ કહી દીધું કે પોતે જાત માટે કે બીજા કોઈના માટે કદીય જૂઠું બોલતા નથી. વળી હજુ પણ આ મુદ્દે પોતાને વધુ દબાવવામાં આવશે તો તેનું પણ રિપોર્ટીંગ કરી દેવામાં આવશે. આખરે પી.એસ.આઈ.ને સમસમીને બેસી રહેવું પડ્યું હતું.

નિવૃત્તિ પછી તેઓશ્રી ધોળકા ખાતે હાથવણાટ કાપડનો ગૃહઉદ્યોગ ચલાવતા હતા,જેમા તેમણે એમના મોટા બે દીકરાઓને સમાવી લીધા હતા. બાકીના બે નાના દીકરાઓ પૈકી એક દીકરાને બેંકની નોકરી મળી ગઈ હતી. બીજો દીકરો ગ્રેજ્યુએટ થયા પછી કરીમભાઈ અનુમતિ આપે તો પી.એસ.આઈ. બનવા માગતો હતો. કરીમભાઈએ પોતાનો જવાબ આપવા પહેલાં પેલા ભાઈને બીજા દિવસે ધોળકા ખાતેની હજરતશા બાવાની એક દરગાહની મુલાકાત લઈ આવવાનું કહ્યું અને જણાવ્યું કે તે દરગાહ ઉપર વ્યંઢળોની કામગીરી નિહાળી આવે. વર્ષોની પરંપરા મુજબ પેલા વ્યંઢળો તેમની આસ્થા અનુસાર ઉર્સ અને જુમેરાતના દિવસોએ દર્શનાર્થીઓને પાણી પાવાની અને જગ્યાની સાફસૂફીની કરવાની કારસેવા કરે, જેના બદલામાં લોકો તેમને કંઈક ને કંઈક બક્ષિસો આપે. આ ઉપરાંત કરીમભાઈએ તેમના દીકરાને ધોળકાના રેલવે સ્ટેશન ઉપર કામ કરતા લાલ યુનિફોર્મધારી હમાલોની કામગીરી નિહાળી આવવા જણાવ્યું.

આ બંને મુલાકાતો કરાવવા પાછળનો તેમનો આશય હતો કે પોલીસ ખાતાની નોકરીના બદલે પેલા વ્યંઢળો કે હમાલો જેવું કામ કરીને પેટ ભરશે તો તે તેમને માન્ય રહેશે, પણ પોલીસની નોકરી તો હરગિજ નહિ. તેમનું કહેવું હતું કે પોલીસ ખાતામાં જિંદગીભર નોકરી દરમિયાન અનીતિ, જુલ્મ, લાંચરુશ્વત અને બેઈમાની સામે તેમણે જે ટક્કર લીધી છે, તેવું પોતાના દીકરાથી બની શકશે નહિ. દીકરાએ પિતાની વાત સાંભળીને વચન આપ્યું કે પોતે તો નહિ પણ ભવિષ્યે પોતાનાં સંતાનોને પણ પોલીસ ખાતાની નોકરીએ મોકલશે નહિ. આમ તેમના એ દીકરા એસ.ટી. બસમાં ઓફિસ ક્લાર્ક તરીકે નોકરી કર્રીને છેલ્લે હેડક્લાર્કના પદેથી નિવૃત્ત થયા હતા.

આઝાદી પહેલાં માસિક 14 રૂપિયામાં પોલીસમેન તરીકે નોકરીએ લાગ્યા હતા અને નિવૃત્ત થયા ત્યારે માસિક લગભગ બસો રૂપિયાનો તેમનો પગાર હતો. ઈ.સ. 1910માં જન્મેલા કરીમભાઈએ ભારતમાંના બ્રિટીશ શાસન અને આઝાદી પછી 1960 સુધી પોલીસ ખાતામાં નોકરી બજાવી હતી. 1991માં 81 વર્ષની ઉંમરે અવસાન પામેલા કરીમભાઈએ ચોવીસ વર્ષ સુધી નોકરી કરી હતી, જ્યારે તેમણે એકત્રીસ વર્ષ સુધી પેન્શન મેળવ્યું હતું. તેમના અંગ્રેજ શાસનકાળ અને અંગ્રેજ અધિકારીઓ સાથેના અનુભવો પ્રમાણમાં સુખદ રહ્યા હતા. એમણે જાણીજોઈને કદીય વતન નજીક બદલી કરાવવાનો વિચાર સુદ્ધાં નહોતો કર્યો, કેમ કે વતનમાં સગાંસંબંધીઓ કે ઓળખીતાંઓના કારણે પોતાની નિષ્ઠા ઉપર કોઈ અસર પડે નહિ અથવા કોઈ ધર્મસંકટમાં આવી જવાનો કોઈ સંજોગ ઉપસ્થિત થાય નહિ. તેમણે પોતાની ચોવીસેક વર્ષની નોકરી જોટાણા, દહેગામ, કોઠ, વીરમગામ અને ધોળકા વગેરે મુકામે કરી હતી.

મજહબી રીતે પાંચેય વખતના નમાજમાં પાબંધ એવા શ્રી કરીમભાઈ પોતાની નોકરીના સમય દરમિયાન નવરા હોય તો પણ કદીય નમાજ પઢતા ન હતા. ફરજ દરમિયાનની જે તે દિવસની બાકીની નમાજો પોતે ઘર આગળ પઢી લેતા હતા. તેમનું માનવું હતું કે પોતે નોકરી દ્વારા જે રોજીરોટી મેળવી રહ્યા હોય ત્યાંથી સમય ચોરીને અલ્લાહની ઈબાદત કરે તો તે બેઈમાની જ કહેવાય અને આવી બંદગી અલ્લાહ કબૂલ કરે પણ નહિ. આ ઉમદા ખ્યાલ એ બતાવે છે કે આવા નેક અને પ્રમાણિક અલ્લાહના બંદાઓના જીવનમાં સાચા અર્થમાં ધર્મનો અંત:પ્રવેશ થયો ગણાય, અન્યથા એવી ધાર્મિકતા બાહ્ય ડોળ કે દંભ જ ગણાય.

તેમને નિષ્ઠાપૂર્વક ફરજ બજાવવામાં ઉપરી અધિકારીઓ તરફથી પીઠબળ કે સાથસહકાર મળવાના બદલામાં ખૂબ પરેશાની વેઠવી પડી હતી. આઝાદી પહેલાંની નોકરી દરમિયાન એક સાર્જન્ટે તેમને કોઈક અવાવરુ જગ્યાએ રાત્રિની ફરજ એટલા માટે આપી હતી કે જેથી તે ઓચિંતી મુલાકાત કરીને તેમને ફરજ ઉપર ગેરહાજર અથવા ઊંઘતા ઝડપીને ખાતાકીય કાર્યવાહી દ્વારા ઘરભેગા કરી શકે, પણ પેલા સાર્જન્ટના તમામ પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યા હતા.

એ કાળે મુખ્યત્વે ખાનગી વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા રહેતી હોઈ વ્યક્તિગત કે કંપનીઓ હસ્તકની બસસેવા પ્રચલિત હતી. કોઈક સારાભાઈની બસો જનાબ કરીમભાઈના કાર્યક્ષેત્રમાં ટ્રાફિકના કાયદાભંગ પ્રસંગે મેમાથી બચી શકતી નહિ. એકવાર સાર્જન્ટ તરફથી દબાણ આવ્યું કે બસો ઉપર કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં ન આવે, તો તેમણે ખુલ્લા શબ્દોમાં વિરોધ કરીને જણાવી દીધું કે કોઈ કાયદાથી પર હોઈ શકે નહિ. તેઓ પક્ષપાતી વલણ હરગિજ દર્શાવી શકશે નહિ એવું કહેતાં સાફ જણાવી દીધું કે કાં તો તેઓ બધા ઉપર કાર્યવાહી કરશે અથવા આંખ આડા કાન કરીને બધાને તેઓ જતા કરશે. હવે અધિકારીએ પસંદ કરવાનું રહે છે કે તેઓ તેમની પાસેથી ફરજની કઈ અપેક્ષા રાખે છે. આખરે તેમની ટ્રાફિકની કામગીરીમાંથી બદલી કરી દેવામાં આવી હતી.

એ જમાનામાં માત્ર ત્રણ કે ચાર ગુજરાતી ધોરણ સુધી ભણેલા શ્રી કરીમભાઈની રાઈટર હેડ તરીકેની કામગીરી એવી અજોડ હતી કે તેઓ કાયદાની કલમો નંબર સાથે મોંઢે રાખતા અને કયા ગુન્હામાં કઈ કલમ લાગુ પડે તેનું જ્ઞાન પોતે ધરાવતા હતા. ઘણીવાર ઉપરી અધિકારીઓનું દબાણ રહેતું કે જે તે ગુનેગારને હળવી કલમો લગાડવામાં આવે કે જેથી તેને ઓછી સજા થાય, પણ કરીમભાઈ કોઈને પણ મચક આપતા ન હતા. આમ અધિકારીઓને મૂંઝવણ રહેતી કે આ માણસને કઈ ફરજ આપવી કે જેથી તે પોતાને ઓછામાં ઓછો નડતરરૂપ થાય. ભ્રષ્ટાચારના મામલે તેઓ સાથી કર્મચારીઓને એક ઉદાહરણથી સમજાવતા કે આપણે કોઈ મજૂર પાસેથી ઓછી મજૂરી આપીને કામ લેવા માગતા હોઈએ ત્યારે તે ‘શેઠ મને નહિ પોષાય’ એમ કહીને કામ જતું કરે છે. આપણને જો આપણો પગાર ઓછો પડતો હોય તો આપણે નોકરી છોડી દેવી જોઈએ, પણ બેઈમાની તો કઈ રીતે કરી શકાય!

નોકરીના શરૂઆતના તબક્કે એમનું વલણ કડક અને આક્ર્મક રહેતું અને દરેકની સાથે તેમને સંઘર્ષમાં ઊતરવું પડતું, પણ પછી ધીમે ધીમે તેમને લાગ્યું કે નીતિમત્તાની બાબતમાં પોતે પંડને જરૂર અણીશુદ્ધ રાખી શકે, પણ અન્યોને તો કેવી રીતે ફરજ પાડી શકે! આખરે તેમણે સાથી કર્મચારીઓને કહી દીધું કે તેઓને જે ઠીક લાગે તે તેઓ કરી શકે છે, માત્ર એક જ શરતે કે તેઓ તેમની નજર સામે કશું જ એવું અઘટિત નહિ કરે અને તેમને પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે તેમના જેવું કરવા માટે મજબુર પણ નહિ કરે!

મારું આજનું કથન પૂરું થયું અને મેં છોકરાંઓ પાસેથી આજની સત્ય ઘટનાત્મક કરીમભાઈની વાત અંગેનો તેમનો અભિપ્રાય જાણવા માગ્યો તો બધાએ એકી અવાજે કહી દીધું કે અગાઉના રવિવારના પોલીસના નઠારા પાસાની સામે ઊજળું પાસું સાંભળવા મળતાં બધાયને ખૂબ ખૂબ આનંદ થયો છે. વળી તેમણે એ પણ કહ્યું કે તેઓ જીવનમાં પ્રમાણિકતાને મહત્વ આપશે અને ભ્રષ્ટાચાર સામે લડત આપશે.

મારી સામેનાં નાની ઉંમરનાં નાનાં છોકરાંઓના મોંઢે ઊંચા આદર્શોની વાત સાંભળીને મને અત્યંત ખુશી થઈ અને મેં પ્રશંસાત્મક શબ્દોએ બધાયને બિરદાવ્યાં.

-વલીભાઈ મુસા.