RSS

Monthly Archives: December 2011

(303) હાસ્યહાઈકુ : 26 – હાદના દાયરેથી (22)

(303) હાસ્યહાઈકુ : 26 – હાદના દાયરેથી (22)

પ્રેમપત્ર

ના અભણ તું!

થૈ લહિયો, લખતો,

હા, પ્રેમપત્ર!

જી હા, ઈશ્ક એ નશો છે! પછી એ હકીકી હોય કે મિજાજી! અહીં આ હાઈકુમાં તો મિજાજી જ સમજવાનો રહેશે, કેમ કે અહીં પ્રેમપત્ર લખવા-લખાવવાની વાત છે! ઈશ્કે હકીકી એ તો એવો દિવ્ય પ્રેમ છે કે જ્યાં માત્ર અનુભૂતિ જ થતી હોય છે, ત્યાં અભિવ્યક્તિને કોઈ સ્થાન નથી હોતું!

સામાન્ય રીતે પ્રેમીયુગલોને અને દુનિયાને આડવેર હોવાનું જોવા મળે છે. જગતના ઈતિહાસમાં અમર થએલી પ્રેમકહાનીઓનો અંજામ દુ:ખદ જ રહ્યો છે. પ્રથમ નજરે અન્યોન્ય પ્રેમમાં પડેલાં એવાં એ પ્રેમીપાત્રો એકબીજાને રૂબરૂ મળી શકતાં નથી હોતાં. આવા સમયે પ્રેમપત્રોની આપલે જ તેમના વિરહના દુ:ખમાં સધિયારો પૂરો પાડે. આવા પ્રેમપત્રોમાં કવિઓની કવિતાઓ કે શાયરોની શાયરીઓ હોવી જરૂરી નથી હોતી. ઉભય પાત્રોની લેખિત અભિવ્યક્તિ અણઘડ સ્વરૂપે હોય તો પણ તેમને માન્ય રહેતી હોય છે.

આપણા હાઈકુનાયકને પોતાની પ્રિયતમા તરફના પ્રેમપત્રની અપેક્ષા છે,પણ અફસોસ કે એ અપેક્ષા સંતોષાતી નથી. પ્રિયતમાની આ નિષ્ક્રિયતા માટે પ્રેમપત્ર પકડાઈ જવાનો ભય, પત્ર લખવાની ઉદાસીનતા (આળસ) કે પછી સ્ત્રીસહજ શરમાળપ્રકૃતિ જવાબદાર હોઈ શકે ! જે હોય તે,પણ અહીં પ્રિયતમની પ્રેમપત્ર પામવાની ઝંખના ગાંડપણની હદે એવી તીવ્ર બને છે કે તેમને ઈચ્છા થઈ આવે છે કે પોતે પ્રિયતમા વતી તેનો લહિયો બનીને પોતે જ પોતાને પ્રેમપત્ર લખે! પરંતુ આમ કરવામાં એક પારિભાષિક (Technical) બાબત એ નડે છે કે પ્રિયતમા અભણ નથી! અભણ વ્યક્તિ જ લહિયાનો સહારો લે અને આમ ભણેલીગણેલી પ્રિયતમા વતી પોતે પ્રેમપત્ર લખે એ કૃત્યમાં પોતાના પક્ષે ગાંડપણભરી ચેષ્ટા ગણાઈ જવાનો ભય રહેલો છે!.

આમ સઘળી પરિસ્થિતિની ફલશ્રુતિ તો એ જ આવીને ઊભી રહે છે કે પ્રિયતમા શિક્ષિત હોવા છતાં પ્રેમપત્ર પત્ર લખતી નથી અને પ્રિયતમ મહાશય તેણીના લહિયા બનીને પત્ર લખી પણ શકતા નથી! આમ તેમના લલાટે લખાએલું વિરહનું દુ:ખ ભોગવવા સિવાય તેમની પાસે કોઈ આરો (કિનારો) કે ચારો (ઘાસ!) રહેતો નથી! ન આમ કે ન તેમ એવી દ્વિધાભરી પરિસ્થિતિ તેમના તન અને મનને દઝાડે છે. પ્રેમપંથ પાવકની જ્વાળાઓથી જ સભર હોય ત્યાં શીતળતાની અપેક્ષા તો ક્યાંથી રાખી શકાય!

-વલીભાઈ મુસા


 

(302) હાસ્યહાઈકુ : 25 – હાદના દાયરેથી (21)

(302) હાસ્યહાઈકુ : 25 – હાદના દાયરેથી (21)

લે, તાળી!

તાલીસંકેતે

સ્થિર પાદ, લાગી શું

વેક્યુમ બ્રેક?

‘આ હાઈકુના સીધા પઠનમાં હાસ્યનો છાંટો ય નથી અને એના વિવેચક (બબુચક!)ના પિષ્ટપેષણમાં તો કંટાળા સિવાય કંઈ જ હાથ લાગશે નહિ!’ એમ પ્રારંભે જ કહી દેવું સારું! તાજેતરમાંજ માર્ક ટ્વેઈન (Mark Twain) ની જન્મજયંતી ગઈ જેમનું આ જ મતલબનું એક વ્યંગકથન હતું – “વિનોદ અથવા રમુજનો અભ્યાસ કરવો એટલે જીવવિજ્ઞાનના અભ્યાસમાં દેડકાને ચીરવું કે જ્યાં આપણે દેડકા વિષે ઘણું બધું જાણી તો શકીએ, પણ તેનો અંત તો મરેલા દેડકાથી જ આવે!”

પીઠ પાછળથી આવતો તાલીસ્વર એ પુરોગામીઓ માટેનો શ્રાવ્યસંકેત છે અને અનુગામી તાલીવાદક માટે કોઈકનું ધ્યાન દોરવાનું માધ્યમ છે. નગરમાર્ગે આપણી આગળ ચાલ્યા જતા કોઈકને વગડામાં હોઈએ તે રીતે ઘાંટા કાઢીને કે બરાડા પાડીને બોલાવવું એ જંગાલિયતની નિશાની ગણાય અને એટલે જ તો તાલી વગાડીને વાધરી માટે ભેંસ મારવાની જેમ કોઈ એક માટે બધાયને પાછળ જોવડાવવામાં આવે છે. મેટ્રિક પછી તરત જ ધંધા અર્થે મદ્રાસ જવાનું થતાં મારા રમુજી યજમાન મિત્રે ભરચક માર્ગે ચાલ્યા જતા સઘળા લોકોને તાળી વગાડીને પાછળ જોવડાવ્યું હતું!

ખેર! આપણે આપણા હાઈકુએ આવીએ તો અહીં પ્રણયકાવ્ય, પ્રણયરાગ કે પ્રણયચિત્રની જેમ અહીં પ્રણયતાળી છે! આગળ ચાલી જતી હાઈકુનાયિકાને તેનો પ્રેમીસગલો તાલીસંકેતે જાણ કરે છે કે પોતે તેની પાછળ પાછળ આવી રહ્યો છે. પેલી નારી પણ પોતાના પ્રિયતમની તાળીને પીઠ ફેરવ્યા વગર જ લાખોકરોડો તાળીઓના અવાજોમાં શ્રવણમાત્રથી ઓળખી પાડે છે અને કોઈ વાહનની વેક્યુમ બ્રેકની જેમ તેના પગ ત્યાંને ત્યાં જ સ્થિર થઈ જાય છે!

અહીં મારા ચકોર વાંચકો એ દલીલે મને ચૂપ કરવાનો પ્રયત્ન કરશે કે હાઈકુમાંથી ક્યાં એવું ફલિત થાય છે કે તાળી વગાડનાર ભાઈડો છે અને આગળ ચાલ્યે જતી બાઈડી છે! આનો સીધો અને સરળ ખુલાસો એ છે કે જાહેર માર્ગે કદીય કોઈ પૂર્ણ નારી તાળી વગાડે નહિ અને હા, કોઈ અર્ધનારી હોય તો એ જુદી વાત છે!!!

-વલીભાઈ મુસા


 

(301) એક મુઠ્ઠી ઊંચેરા માનવીની પ્રેરણાદાયી જીવનગાથા – 2 (સંપૂર્ણ)

(301) એક મુઠ્ઠી ઊંચેરા માનવીની પ્રેરણાદાયી જીવનગાથા – 2 (સંપૂર્ણ)

મુખીશેઠનો આર્થિક પ્રગતિનો ગ્રાફ સીધો જ ઉપર ચઢ્યે જતો હતો. એક વખતે રેલવેની સફર દરમિયાન જ્યોતિષનું સાચું કે ખોટું જ્ઞાન ધરાવનાર એક સજ્જન તેમની સામેની સીટ ઉપર બેઠેલા હતા. તેમણે વગર પૂછ્યે મુખીશેઠનો ચહેરો કે કપાળ જોઈને કહી દીધું કે તેઓ લાખોપતી છે અને થોડાંક વર્ષોમાં કરોડપતી બનશે. મુખીશેઠે હસતાં હસતાં કહ્યું કે તેમને ભવિષ્યની કોઈ ખબર નથી, પણ વર્તમાનમાં તેઓ લખપતી તો નહિ, પણ હજારોપતી તો જરૂર છે. પેલા સજ્જને પોતાની વાતને સાચી ઠેરવવા એવી દલીલ આપી કે તમે ભલે વાસ્તવિક રીતે હજારોપતી હશો, પણ તમારા ગામના માણસોની નજરે તમે લાખોપતી જ છો. મારી સલાહ છે કે તમે તમારું ધંધાકીય કાર્યક્ષેત્ર ગામડેથી કોઈ મોટા શહેર સુધી વિસ્તારશો તો તમે જલ્દી કરોડપતી નહિ તો ખરેખરા લાખોપતી તો જરૂર બનશો જ. આમ પેલા સજ્જનની વાતમાં તેમને તથ્ય લાગ્યું કે ખરે જ હાલમાં તો તેઓ ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન જ ગણાય. આમ તેમણે ધંધાની રણનીતિમાં ફેરફાર કરીને કાચા માલ એવા સૂતરની ખરીદી માટે અમદાવાદ ખાતે અને કાપડ વેચાણ માટે એ સમયના અખંડ ભારતના કરાંચી શહેરમાં અને બલુચિસ્તાનના પશની મુકામે તેમના દીકરાના નામ ઉપરથી અહમદહુસૈન નુરભાઈ મુખી એન્ડ કુ|. નામે પેઢીઓ સ્થાપી. પોતાના દીકરાઓ નાના હોઈ ધંધામાં નોકરો અને બહારના ભાગીદારોનો સહારો લેવો પડતો હતો. અમદાવાદની પેઢીના મેનેજરે મુખીશેઠને અંધારામાં રાખીને પાવર ઓફ એટર્નીના દુરૂપયોગથી બેંકો સાથે ઠગાઈ કરી, પણ મુખીશેઠે પોતાની અને પોતાની પેઢીની પ્રતિષ્ઠા બચાવવા વિવિધ સ્રોતોએથી નાણાં ઊભાં કરીને બાજી સંભાળી લીધી હતી. તેમની નાણાંકીય કટોકટીની આ પળોમાં મારા પિતાજી અર્થાત્ તેમના મામાએ પોતાના સ્વભંડોળમાંથી પાંચ આંકડાની એ જમાનામાં માતબર ગણાય એવી રકમની સહાય કરી અને એટલી જ રકમની સહાય પોતાની સંપૂર્ણ જવાબદારીએ અન્ય ઈસમ પાસેથી અપાવી હતી.

મુખી શેઠે પેલા મેનેજરનાં કુટુંબીજનો ઉપર દયા ખાઈને તેના ઉપર કોઈ પણ કાનૂની કાર્યવાહી ન કરી; વળી એટલું જ નહિ, તેની સાથે કૌટુંબિક વ્યવહાર એવી રીતે જાળવી રાખ્યો જાણે કે કશું જ બન્યું ન હોય! મુખી શેઠે પોતાના મોટા દીકરા અહમદહુસૈનના લગ્નપ્રસંગે તેને આમંત્રણ પાઠવ્યું હતું, જેમાં એ મેનેજરે હાજરી આપી હતી. જ્યારે ચાંલ્લા તરીકે તેણે સો રૂપિયા આપવાની કોશીશ કરી, ત્યારે તેમણે સવિનય અસ્વીકાર કરતાં એવી દલીલ આપી હતી કે તેઓ જ્યારે પોતાના નાતીલા માણસોના કે સગાંસંબંધીઓના ચાંલ્લા તરીકે એકાદ બે રૂપિયા જ સ્વીકારતા હોય, ત્યારે સો રૂપિયાની રકમ ગેરવ્યાજબી ગણાય. ખૂબ ખેંચમતાણના અંતે તેમણે ચાંલ્લા તરીકે બે રૂપિયાનો સ્વીકાર કર્યો, પણ એ શરતે કે તેની વિદાય વખતે પોતે નજરાણામાં જે કંઈ આપે તે તેણે સ્વીકારવું પડશે. પેલા મેનેજરની ધારણા હતી કે કદાચ પોતાનાં કુટુંબીજનો માટે મીઠાઈ અથવા પોતાની પત્ની માટે સાડી કે એવી કંઈક ભેટ આપશે. પરંતુ તેના આશ્ચર્ય વચ્ચે મુખીશેઠે તેને કવરમાં એક હજાર રૂપિયા આપ્યા, ત્યારે તે ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યો હતો. મુખી શેઠે અમદાવાદના પોતાના વેપારી સર્કલમાંથી જાણી લીધું હતું કે એ મેનેજર કોઈક મિલમાં સાવ ઓછા પગારે ક્લાર્ક તરીકે નોકરી કરતો હતો અને તીવ્ર નાણાંભીડમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો. મુખી શેઠે આટલેથી જ ન અટકતાં એ પણ હૈયા ધારણ આપી હતી કે જો તે કોઈ નાનોમોટો સ્વતંત્ર ધંધો કરવા ઈચ્છતો હોય તો તેને નાણાંકીય મદદ કરવાની પણ તેમની તૈયારી બતાવી હતી. આ જગતમાં આવા માણસો જવલ્લે જ મળી આવશે કે જે સામેવાળાના અપકારના ઉપર ઉપકાર કરે!

મારા લેખના આ તબક્કા સુધી આપણે મુખીશેઠની આર્થિક એવી અંગત સિદ્ધિઓની વાત કરી અને એ પણ જાણ્યું કે લોકજીભે ‘શેઠ’ શબ્દ કેવી રીતે દૃઢ થતો ગયો. ઘણાને તેમના મૂળનામ ‘નુરભાઈ’ની જાણ પણ ન હતી. હવે તેમના સામાજિક યોગદાન વિષે આપણે જાણવાનો પ્રયત્ન કરીશું જે થકી તેઓ ‘મહામાનવ’ની કક્ષામાં પોતાની જાતને મુઠ્ઠી ઊંચેરી કઈ રીતે લઈ જઈ શક્યા તેનો આપણને ખ્યાલ આવી શકશે. મુખીશેઠનું વ્યક્તિત્વ જ એવું હતું કે પહેલી નજરે અજાણ્યા માણસોને પણ તેઓ શેઠ તરીકે જ ભાસે. તેમનો ગૌર વર્ણ, બેઠો બાંધો, સફેદ ખાદીનાં ધોતી-ઝભ્ભો, માથે સફેદ ટોપી (દેશની આઝાદી પહેલાં માથે પાઘડી બાંધતા હતા) ને સહેજ ખોખરા એવા પહાડી અવાજ આગળ સામેનો માણસ પ્રભાવિત થયા વિના રહે નહિ. રસ્તે એકલા ચાલતા હોય ત્યારે સામે મળતી કોઈ પણ વર્ણની સ્ત્રી માથે સાડી ઓઢી લેતી કે પછી મોંઢું ઢાંકી દેતી તેમના માનમાં રસ્તાની એક્બાજુ ઊભી રહી જતી જતી.

મુખીશેઠની કાણોદર ખાતેની પેઢી એ જાણે કે સ્થાનિક લોક અદાલત હોય તેમ ગામના અને આજુબાજુના લોકો મિલ્કત, લેણદેણ કે સામાજિક સંબંધો ને લગતા વિવાદોના ઉકેલ માટે તેમની પાસે આવતા અને ઉભય પક્ષ સંતુષ્ટ થઈને પાછા ફરતા. પાલનપુરની સરકારી કોર્ટો તરફથી પણ કેટલીય વાર પક્ષકારોની આપસી સમજૂતી માટે તેમની લવાદ તરીકેની નિમણુંક થતી. સરકારી કોર્ટો ઉપરાંત તેની સમાંતરે પાલનપુરના નવાબના દરબારમાં કેટલાંક ગામોના સીમાડાઓને લગતા ઝગડા, વિવિધ ધર્મોના પેટાપંથોના માન્યતાઓ કે રીતરિવાજોને લગતા ઝગડાઓ, કાયદો અને વ્યવસ્થા કથળી જાય તેવા સંવેદનશીલ મુદાઓ અંગેના વિવાદો જે વાટાઘાટોથી ઉકલી શકે તે માટેની પાલનપુરના નવાબની એક સલાહકાર સમિતિ રહેતી જેને ‘રાજસભા’ તરીકે ઓળખવામાં આવતી અને આમાં કાયમી આજીવન સભ્ય તરીકે કેટલાક જૈનો ઉપરાંત મુખીશેઠને નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પદ એ નવાબી રાજ્યમાં મોભાનું પદ ગણાતું અને સોનારિયા બંગલા ખાતેના અંગ્રેજ સરકારના પોલિટિકલ એજન્ટ સાથે ઘરોબો જળવાવા ઉપરાંત ઈંગ્લેન્ડથી આવતા શાહી મહેમાનો કે પ્રતિનિધિમંડળો સાથે ચર્ચાવિચારણાઓ માટે તેમની સાથે બેસવાઊઠવાનું થતું.

તેમનું હાજરજવાબીપણું અને દૂરંદેશીતાનું એક રસપ્રદ ઉદાહરણ એ છે કે એક વાર ઈંગ્લેન્ડથી શાહી પરિવારનાં કેટલાંક સદસ્યો ભારતના પ્રવાસે આવ્યાં હતાં. તેમની પાલનપુર સ્ટેટની મુલાકાત વખતે તેમના સન્માન માટેનો હાથશાળ કાપડના પ્રદર્શન સહિતનો તેમનો સત્કાર સમારંભ કાણોદર ખાતે મુખી શેઠના વસવાટના મકાન પાસેની તેમની માલીકીની ખુલ્લી જમીનમાં ભવ્ય મંડપ ઊભો કરીને યોજવામાં આવ્યો હતો. મંડપનું પ્રવેશદ્વાર રંગબેરંગી સાડીઓથી સુશોભિત કરવામાં આવ્યું હતું.

મહાત્મા ગાંધીની અંગ્રેજો સામેની લડતની અસર હેઠળ કે ટીખળ ખાતર બહારનાં કોઈ શરારતી તત્વોએ ઝીણા કાચા સૂતરના દોરાથી પ્રવેશદ્વાર ઉપરનાં આસોપાલવનાં પાંદડાં વચ્ચે દેખાય નહિ તેવી રીતે કાચી કેરીઓનું ઝૂમખું લટકાવ્યું હતું. શાહી પરિવારની મુખ્ય મહિલા માથે હેટ અને તે ઉપર સફેદ પીછાં જેવી કલગી સાથે પ્રવેશદ્વારમાં દાખલ થઈ કે તરત જ પેલી કેરીઓની લુમ તેના ઉપર પડી અને વાતાવરણ તંગ બની ગયું. પેલી મેડમ ધુઆંપુઆં થઈને જ્યારે અંગ્રેજીમાં આક્રોશ વ્યક્ત કરવા માંડી; ત્યારે ખાનગી કારભારી પુરમણલાલ ચંદુલાલ કોઠારી, નવાબના અંગત લશ્કરના સેનાપતી અને ઈસ્માઈલ દેસાઈ નામના કોઈક વરિષ્ઠ અધિકારી હેબતાઈ ગયા. આ પરિસ્થિતિને પામી જતાં મુખી શેઠે સમયસૂચકતા વાપરીને કારભારીને ગુજરાતીમાં સમજાવી દીધું કે પેલી મેડમને એમ કહેવામાં આવે કે કેરી એ પાલનપુર સ્ટેટનું રાજકીય ફળ ગણાય છે અને એકદમ ખાસ પ્રકારના મહેમાનોનું જ અમૃતફળ જેવી આ કેરીઓ વડે સ્વાગત કરવામાં આવે છે. પેલી મેડમને પેલા દેસાઈ સાહેબે અંગ્રેજીમાં પેલો ખુલાસો કહી સંભળાવ્યો ત્યારે પેલી મેડમ હરખપદુડી થઈને નાચી ઊઠી હતી.

ઉપરોક્ત પ્રસંગે નવાબશ્રી તાલેમહંમદખાનજી હાજર ન હતા. જ્યારે તેમને મુખીશેઠના હાજરજવાબીપણાની અને પરિસ્થિતિને સંભાળી લીધાની જાણ કરવામાં આવી ત્યારે તેમને રાજમહેલમાં અંગત મહેમાન તરીકે બોલાવી શાહીભોજનમાં સામેલ કરીને તેમનો આભાર માનવામાં આવ્યો હતો આ શબ્દોમાં કે ‘મુખી તમે મારું રાજ બચાવી દીધું છે. આ અંગ્રેજ સરકાર પેલી મેડમની ફરિયાદથી ગુસ્સે ભરાય તો મને નવાબ તરીકે બરતરફ કરીને મારા રાજ્યને ખાલસા પણ કરી શકત. હું રાજ્ય વતી અને અંગત રીતે મારા તરફથી તમારો આભાર માનું છું.’

મુખીશેઠની પોણી સદીની જિંદગીનાં ઉત્તરાર્ધનાં પચીસ વર્ષ આઝાદ ભારતમાં વીત્યાં. હાલના પંચાયત રાજના વિકલ્પે એ વખતના મુંબઈ રાજ્યમાં જિલ્લા લોકલબોર્ડની શાસનવ્યવસ્થા હતી. તેઓશ્રી લોકલબોર્ડમાં બે વખત બિનહરીફ ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. 1952 ની પહેલી અને 1957ની બીજી લોકસભાની ચૂંટણીમાં એમ બે વખત તેમને કોંગ્રેસ પક્ષ તરફથી બેઠક ઓફર કરવામાં આવી હતી, પણ તેમણે એ દલીલ આપીને ના પાડી હતી કે પોતે પાંચ જ ગુજરાતી ધોરણ ભણેલા હોઈ લોકસભામાં અંગ્રેજીમાં રજૂઆત કરવા કે પ્રધાનો પાસેથી આપણા જિલ્લાનું કોઈ કામ કઢાવવામાં હું સફળ ન થાઉં તો એવી બેઠક શોભાવવાનો કોઈ અર્થ નથી. આમ છતાંય જાહેર સેવાનાં ક્ષેત્રોમાં ગામની સ્થાનિક હાથવણાટ કાપડ ઉત્પાદન સહકારી મંડળીને વર્ષો સુધી નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું હતું. તદુપરાંત પાલનપુરની જિલ્લા મધ્યસ્થ સહકારી બેંકમાં સરકાર તરફથી ડાયરેક્ટર તરીકે નિમાવા ઉપરાંત પાલનપુર અને કાણોદરના સંયુક્ત ઉપક્રમે સ્થપાએલી નાગરિક સહકારી બેંકના વર્ષો સુધી પોતે કાણોદર તરફના બિનહરીફ ડાયરેક્ટર તરીકે સેવાઓ આપી હતી. બનાસકાંઠા જિલ્લા ખરીદવેચાણ સંઘ અને ખાદી ગ્રામોદ્યોગ બોર્ડમાં પણ તેમણે યશસ્વી કામગીરી બજાવી હતી. કાણોદરની હાઈસ્કૂલમાં કાર્યવાહક કમિટી મેમ્બર તરીકે સેવાઓ આપવા ઉપરાંત સ્થાનિક શેરમહંમદખાન ચેરિટેબલ ડિસ્પેન્સરી અને મેટરનીટી હોમમાં પ્રમુખ તરીકેનો તેમણે આજીવન હોદ્દો નિભાવીને તેમણે આ સંસ્થાની ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ સાધી હતી.

લેખસમાપન પહેલાં તેમની લોકોના ઝગડાઓ નિવારવાની અનોખી કાર્યશૈલીને વર્ણવ્યા વગર મારાથી નહિ રહી શકાય. એ સમયે સગપણ વહેવારોમાં સાટાપ્રથા પ્રચલિત હતી. આવા સામસામા સંબંધોએ મોટી વયનું જોડું ઘરસંસારી બની ગયું હતું અને બેએક બાળકો પણ થઈ ચૂક્યાં હતાં. જ્યારે પેલા ભાઈને પોતાની નાની બહેનને સામેવાળા પોતાના સાળાને પરણાવવાનો સમય આવ્યો, ત્યારે તેમણે પેલો ગરીબ છે અને પોતાની બહેન દુ:ખી થશે તેવા બહાના હેઠળ આનાકાની કરી. મુખીશેઠે પેલા ભાઈને બોલાવીને સમજાવ્યા કે તમે સામેવાળાની છોકરીને બે છોકરાંની મા બનવી દીધી અને હવે માણસ સાટે માણસ આપવાનો તમારો સમય આવ્યો ત્યારે તમે પેલા તમારા ગરીબ સાળાને તમારી બહેન આપવાની ના પાડો તે ન્યાયી વાત નથી. આમ છતાંય તમારા ઉપર કોઈ બળજબરી નથી અને એ ગરીબ છોકરાને મારી જવાબદારીએ ક્યાંક પરણાવી તો દઈશ, પણ તમે એક કામ કરો કે સામસામાં સગપણો વખતે ચોપડાઓમાં જે લેખિત દસ્તાવેજો થયા છે, તેમાં હું નીચે શેરો મારી આપું કે પેલા છોકરાની બહેન તમને બક્ષિસ અને સામે પેલા છોકરાએ તમારી પાસેથી લેવાનું સાટું માફ! પેલા ભાઈ ખુશ ખુશ થઈને પોતાના ઘરે ગયા અને પેલો દસ્તાવેજનો ચોપડો લઈ આવ્યા. શેઠે પોતાની પેઢીના મેડા ઉપર પેલા ભાઈને ચોપડા સમેત ઉપર લઈ જઈને કહ્યું, ‘જૂઓ ભાઈ, મારા વચન પ્રમાણે હું વર્તીશ તો ખરો જ; પણ, હું મારી આંખો બંધ કરી દઉં છું અને તમારે મૂળ દસ્તાવેજના પાના ઉપર પેશાબ કરવો પડશે.’ પેલો માણસ અણધારી વાત સાંભળીને હેબતાઈ ગયો અને ધ્રૂસ્કે ધ્રૂસ્કે રડી પડ્યો. શેઠે તેની પીઠે હાથ ફેરવતાં શિખામણ આપી કે ગરીબી એ માણસની ગેરલાયકાત નથી. હું કોઈ જ્યોતિષી નથી, છતાંય એ છોકરાના ભાગ્ય અંગે હું દાવા સાથે કહું છું કે તમારી બહેન તેના ઘરે રાજ કરશે.’ અને આખરે મુખી શેઠની એ આગાહી સાચી પડી હતી.

મારા સુજ્ઞ વાંચકોની ક્ષમા ચાહું છું એ અન્વયે કે સદરહુ લેખનો અતિ વિસ્તાર થતો હોઈ મારે તેને બે ભાગમાં લખવો પડ્યો છે. મરહુમ મુખી શેઠ માર્ચ 1, 1973 ના રોજ અવસાન પામ્યા તેના બેએક માસ પહેલાં મારાં બીમાર માતા કે જે તેમનાં મામી થાય તેમની તબિયત પૂછવા અમારા ઘરે ચાલીને આવ્યા હતા. અમારાં માતા અમારા પિતાજીએ સંતાન માટે કરેલાં બીજાં પત્ની હોઈ મામી છતાં મુખીશેઠથી ઉંમરમાં નાનાં હતાં મારાં માતા કેન્સરગ્રસ્ત હોઈ બચવાની કોઈ આશા ન હોવા છતાં તેમને હૈયાધારણ આપતાં કહ્યું હતું કે ‘હું તમારા પહેલાં મરીશ અને તમે મારાં મામી નહિ પણ મા દરજ્જે છો અને હું ખુશનસીબ હોઈશ કે મારા જનાજા પાછળ તમે મને ‘પુતર’ કહીને રડવાવાળાં હશો.’ તેમના આ શબ્દોએ અમારા ઘરનાં સઘળાં હૈયાફાટ રડી પડ્યાં હતાં. મારા પિતાજી વિષે તેઓ કહેતા કે ‘તેઓ મારા મામા જ નહિ, બાપ સમાન પણ હતા; વળી એટલું જ નહિ, તેઓ મારા એવા જિગરી દોસ્ત સમાન હતા કે અમે એકબીજા સાથે અંગત વાતો પણ કરી શકતા હતા.’

અંતે મારા લેખના પ્રારંભિક લખાણને શબ્દાંતરે પુનરાવર્તિત કરું છું કે વિધાતાએ મારા સગા મોટાભાઈ સમાન એવા મુખીશેઠને એવી શક્તિઓથી માલામાલ કરી દીધા અને તેમની પાસેથી નિજી સિદ્ધિઓ ઉપરાંત માનવતાનાં એવાં એવાં કામો લીધાં કે તેઓ ‘મહામાનવ’ના દરજ્જાને પામી શક્યા. કાણોદર અને આસપાસના પરગણામાં તેમના અવસાનને ચારચાર દાયકા વીત્યા છતાં તેમના જેવો કોઈ ‘શેઠ’ હજુ પાક્યો નથી. આમ છતાંય આપણે જરૂર એવા આશાવાદી રહીએ કે આપણા પરગણામાં મુખીશેઠના પેંગડામાં પગ ઘાલી શકે તેવો કોઈ ને કોઈ મહાનુભાવ કોઈકને કોઈક જનસમુદાયમાં અવશ્ય પ્રગટે જ કે જે થકી માનવતાનાં કાર્યોને હજુ પણ વધુ સારો અંજામ મળતો રહે.

(સંપૂર્ણ)

-વલીભાઈ મુસા

ભાગ -1 માટે અહીં ક્લિક કરો.

 

(300) એક મુઠ્ઠી ઊંચેરા માનવીની પ્રેરણાદાયી જીવનગાથા – 1

(300) એક મુઠ્ઠી ઊંચેરા માનવીની પ્રેરણાદાયી જીવનગાથા – 1

બ્રહ્માંડોનો સર્જનહાર માનવવસવાટનાં વિવિધ સ્થળોએ અને માનવજીવનનાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સમયાંતરે વિશિષ્ઠ પ્રતિભાઓ ધરાવતાં એવાં મનુષ્યોને મોકલતો રહે છે કે જેઓ લોકો માટે દીવાદાંડી સમાન બની રહે. આવા મહામાનવો સમયના પ્રવાહને નવીન વળાંક આપીને લોકોનાં ચારિત્ર્યોને અને તેમની સમજદારીની ભાવનાને ઉર્ધ્વગામી બનાવતા હોય છે. માનવધર્મને પ્રાધાન્ય આપનારાઓ આવા મુઠ્ઠી ઊંચેરા માનવીઓને તથા તેમનાં કાર્યોને યાદ કરીને ગવાતાં તેમનાં ગુણગાનને ઈશ્વરપ્રાર્થનાઓ જેવી જ માનવપ્રાર્થનાઓ સમજતા હોય છે.

વીસમી સદીના પ્રારંભને માંડ છએક મહિના થયા હશે અને અમારા વતન કાણોદરમાં એક કુલીન અને મધ્યમવર્ગી, પણ કર્જદાર મોમીન કુટુંબમાં એક છોકરાનો જન્મ થાય છે. વિધિની વક્રતા એ કે એ છોકરો જ્યારે માંડ છ જ માસનો હશે, ત્યારે પયપાન કાજે બિમાર માતાના સ્તને વળગેલી સ્થિતિમાંથી તેને ઊઠાવી લેવામાં આવે છે, એટલા માટે કે તેની માતાની રૂહ દેહમાંથી પરવાજ કરી ચૂકી છે. હૃદયને હચમચાવી દે તેવા આ કરૂણ દૃશ્યનાં સાક્ષી એવાં કીડિયારાની જેમ નરનારીઓથી ખીચોખીચ ઊભરાતા એ વિશાળ ઘરનાં સૌ કોઈને ભાવીના ગર્ભમાંની એ વાતની ખબર ક્યાંથી હોય કે આ જ નમાયો છોકરો મોટો થઈને માત્ર ગામમાંજ નહિ; પણ એ વખતના આખા નવાબી પાલનપુર સ્ટેટમાં માત્ર નાણાંકીય હૈસિયતે ‘શેઠ’ તરીકે જ નહિ, પણ બુદ્ધિચાતુર્ય અને ડહાપણના સમન્વયે વિચક્ષણ પ્રતિભાયુક્ત એવા ‘મહામાનવ’ તરીકે ઓળખાશે!

મારા અગાઉના આર્ટિકલ ‘ફાનસવાળાં સન્નારી’ માં ચરિત્રચિત્રણ પામેલાં સેવાભાવી મરહુમા હાજીયાણી અવલબેનના પતિ અને મારા ફોઈના દીકરા ભાઈ એવા મરહુમ હાજી શ્રી નુરભાઈ મામજીભાઈ મુખી એ પોતે જ સદરહુ લેખના પ્રારંભે ઉલ્લેખાએલા તે એ જ ‘છોકરા’ હતા, જેમને લોકો ‘મુખીશેઠ’ તરીકે તેમની હયાતીમાં ઓળખતા હતા અને આજે પણ એ જ ‘શેઠ’ ઉપનામે લોકો તેમને યાદ કરે છે. પોતાના દાદાના સમયથી જ કર્જદાર આસામીમાંથી સ્વબળે અને કઠોર પરિશ્રમે ઈમાનદારીથી ધનિક બનેલા આ ઈસમનો જીવનસંઘર્ષ એ એક એવી જીવંત મિસાલ છે કે જેમાંથી સાવ અદનો માણસ પણ બોધપાઠ ગ્રહણ કરે તો પોતાના ભાગ્યને અવશ્ય બદલી શકે.

વિદ્યાભ્યાસમાં તેજસ્વી એવા આ નુરભાઈ ગુજરાતી પાંચ ધોરણથી વધારે ભણી શક્યા ન હતા. માતાની છત્રછાયા ગુમાવેલા તેઓ પિતા અને દાદીના વાત્સલ્ય હેઠળ ઉછેર પામી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની અગિયાર વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતાજીનું અવસાન થયું. વતનમાં માતાની અવેજીમાં પાડોશમાં જ રહેતાં સગાં માસી અને મામીઓનો પ્રેમ પામ્યા. તેમના પિતાની બીમારીની હકીકત એવી હતી કે તેઓ જ્યારે વતનમાં પોતાનો ખેતીવાડીનો વ્યવસાય કરી રહ્યા હતા, તે કાળે તેમના અન્ય ચાર ભાઈઓ (અર્થાત્ મુખીશેઠના કાકાઓ) મુંબઈ ખાતે ઘોડાગાડીઓ ચલાવતા હતા. તેઓ પોતાના ભાઈઓના આગ્રહથી મુંબઈ ફરવા ગયા હતા તે અરસામાં મુંબઈમાં કમાટીપુરા વિસ્તારમાં હિંસક તોફાનો ફાટી નીકળ્યાં હતાં. કોઈક ઝનૂની ટોળાએ તેમના માથા ઉપર લાકડીઓ ફટકારી હતી, જેના પરિણામે તેમના માથામાં અંતસ્ત્રાવના કારણે જામી ગએલું લોહી તેમની જિંદગીના પાછલા દિવસોમાં તેમના માટે અસહ્ય શિરદર્દનું એક કારણ બની ગયું. પોતાનું માથું સતત દબાવવામાં આવે તેવી અપેક્ષાએ તેમણે પુત્રને પૂછ્યું, ‘બેટા, ભણતર વહાલું કે બાપની ચાકરી?’. પિતાના ખાટલા પાસે બેસીને ગૃહકાર્ય કરતા આ દીકરાએ થેલામાં પુસ્તકો અને નોટો ભરીને, થેલાને ખીંટીએ વળગાડ્યા પછી જ જવાબ વાળ્યો હતો, ‘બાપની ચાકરી!’.

નુરભાઈએ દિવસરાત પિતાજીની ખૂબ જ સેવા કરી. ખાટલાના ઓશીકાના ભાગે લટકતા માથા નીચે છાણાંના અગ્નિની ગરમી આપવામાં આવતી હતી. પોતે આત્મહત્યા કરવા દેવા માટે વિનંતીઓ કરતા હતા. એક રાત્રે તો લાંબા ઉજાગરાઓના કારણે નુરભાઈની આંખ લાગી ગઈ અને ઝબકીને જાગીને જૂએ છે તો પિતાજી પથારીમાં દેખાયા નહિ. તેઓ સીધા ખેતર તરફ દોડ્યા અને સમયસર પહોંચી જઈને કૂવાકાંઠેથી જ પિતાજીને બચાવી લીધા અને પોતાના માથા ઉપર હાથ મુકાવીને સોગંદ લેવડાવ્યા કે તેઓ પોતાની વેદના ગમે તેટલી વધી જશે તો પણ તે સહન કરી લેશે, પણ કદીય આત્મહત્યા કરશે નહિ.

ડોકટરોની સારવાર મિથ્યા પુરવાર થઈ અને છેવટે પોતે કુદરતી મોતે જ અવસાન પામ્યા, પણ દીકરાના સુખમય ભાવી માટે પરવરદિગારને એટલી બધી દુઆઓ કરી કે મુખીશેઠના પોતાના શબ્દો પ્રમાણે તેમના જીવનની સફળતા એ દુઆઓને જ આભારી હતી. વળી એમનાં દાદી પણ હરહંમેશ હકતઆલાને દુઆ કરતાં કે ‘મારા નુરાને ગધેડાંની ગુણો ભરીભરીને રાણી છાપના રૂપિયા આપજે.’ આ વાતને સંભારતાં મુખી શેઠ પોતાનાં કુટુંબીજનો અને લોકો આગળ કહેતા કે ખરે જ તેમનાં દાદીની દુઆઓથી અને પિતાના આશીર્વાદ થકી જ પોતે ધંધાકારોબારમાં ગધેડાંની તો શું પણ ઊંટોની ગુણો ભરાય તેટલા રૂપિયા કમાયા હતા.

નુરભાઈને ‘શેઠ’ તરીકેનો ઈલ્કાબ કેવી રીતે મળ્યો તે અંગે તેઓશ્રી લોકોને સ્વમુખે એ રસપ્રદ પ્રસંગ કહેતા કે પોતાની ભરજુવાનીમાં પોતાનાથી મોટી ઉંમરના પાંચસાત આગેવાનો સાથે ગામ માટેના એક સંસ્થાકીય ફાળા માટે તેઓ મુંબઈ ગયા હતા. ગ્રાન્ટ રોડ વિસ્તારની એક હોટલ નીચે બધા ફાળાના કામે નીકળવા તૈયાર થઈને ઊભેલા હતા, ત્યાં એક ફકીરે ટહેલ નાખતાં કહ્યું હતું કે ‘અય સાહબો, આપ ઈસ ફકીરકો ખુશ કરોગે તો જિસ કામકે લિએ આપ લોગ બમ્બઈમેં આએ હો ઉસમેં કામિયાબ હો જાઓગે!’ તેમનામાંના એકે ફકીરને મજાકમાં કહ્યું કે ‘હમ લોગોમેં આપકો જો શેઠ દિખે ઉસે સવાલ કરો તો વહ આપકો ખુશ કરેગા!’

પેલા ફકીરે બધાયને હારબંધ ઊભા રહેવાનું કહી પાંચેક આંટા આમતેમ ફરતાં બધાયના ચહેરાઓનું નિરીક્ષણ કરીને છેવટે નુરભાઈનો જમણો હાથ પકડીને ઊંચો કરતાં તેણે કહ્યું, ‘યે શેઠ હૈ ઔર વો હી મુઝે ખુશ કરેગા!’ નુરભાઈએ પોતાના ઝભ્ભાના જમણા ખિસ્સામાંથી નોટો અને પરચુરણ જે કંઈ હતું તે ગણ્યા વગર બંધ મુઠ્ઠીએ આપી દીધું. પેલા આગેવાનોએ નુરભાઈને તે જ ક્ષણે કહી દીધું, ‘અમે આ ફકીરની વાતને સમર્થન આપીએ છીએ. નુરા, આજથી તું અમારો જ નહિ; પણ આપણા આખા ગામનો શેઠ છે અને રહીશ.!’ એક વખતે મારા વડીલ બંધુ મુખીશેઠે હસતાં હસતાં મને કહેલું કે, ‘વલીભાઈ, મારા દિલની વાત કહું તો તમારી બંને ભાભીઓપણ મને ‘શેઠ’ તરીકે સંબોધે છે! હવે કહો મારે આ ફરિયાદ ક્યાં જઈને કરવી? (પુત્રપ્રાપ્તિ માટે મુખીશેઠે બીજાં પત્ની કરેલાં, જેમનું નામ મરિયમબેન હતું અને ગામ આખાયમાં બીમારોના સમાચાર લેવા અને જરૂરિયાતમંદને સહાય માટે ઘરમાં જાણ કરવાની તેઓ અમૂલ્ય સેવા બજાવતાં હતાં.)

મારા આ લેખમાં હવે આગળ વધતાં મુખીશેઠના વ્યક્તિત્વનાં બે પાસાંને ઉજાગર કરીશ; જેમાં એક છે તેમનો ‘શેઠ’ તરીકેનો ઉત્તરોત્તર વિકાસ અને બીજું છે તેમનું સામાજિક યોગદાન જે થકી તેઓ ‘મહામાનવ’ની કક્ષામાં પોતાની જાતને મુઠ્ઠી ઊંચેરી લઈ જઈ શક્યા. એમણે પિતાજીનો ખેતીનો વ્યવસાય અપનાવવાના બદલે વેપાર કે ઉદ્યોગ તરફ પોતાનું ધ્યાન એટલા માટે કેન્દ્રિત કર્યું કે જેથી તેમનું કાર્યક્ષેત્ર સ્થાનિક રહેવાના બદલે દેશપરદેશ વિસ્તરી શકે. વેપારધંધામાં એકંદર મૂડીરોકાણનો અમુક હિસ્સો સ્વભંડોળ તરીકેનો હોવો જોઈએ, પણ માથે દાદાના વખતનું ચાલ્યું આવતું વ્યાજવાળું દેવું હોઈ તેમણે સીધા વેપારી થવાના બદલે હાથશાળ કાપડના સ્થાનિક ઉત્પાદનના ફેરિયા થવાનું પસંદ કર્યું. આ ફેરીમાં વેચવા માટેનો જોઈએ તેટલો માલ ઉધાર મળી શકે તેમ હતો. આમ તેમણે ગુજરાતનાં દૂરદૂરનાં શહેરો સુધી ખભે પોટલાં ઊંચકીને ફેરિયા તરીકેનું કામ બેએક વર્ષ સુધી કર્યું અને ગોધરાના રેલવે સ્ટેશન બહાર ખૂણામાં બેસીને સોઈઓનો વેપાર કરતી એક વૃદ્ધા પાસેથી તેમને દુકાનદાર બનવા માટેની પ્રેરણા મળી. ફેરિયા અને વેપારીને જોવાનો ગ્રાહકનો દૃષ્ટિકોણ તેમના સમજવામાં આવ્યો અને નાનકડો ખુમચો પણ પેઢી કહેવાય અને પેઢી એ પ્રધાન એ સિદ્ધાંતને તેમણે આત્મસાત કરીને ગામમાંજ કરિયાણાની દુકાન શરૂ કરવાનું વિચાર્યું.

નુરભાઈએ પોતાના કૌટુંબિક પિત્રાઈ ભાઈ આગળ ભાગીદારીનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે જેથી ધંધાની શરૂઆતમાં નોકરના પગારનો ખર્ચ ચઢે નહિ અને બંને જણ વારાફરતી સ્થાનિક વેચાણ અને માલ ખરીદવાનું બહારગામનું કામકાજ આસાનીથી કરી શકે. બંનેની પાસે એક દોકડો પણ પોતાની મૂડી ન હતી. અત્યાર સુધી બંને જણાએ ફેરી દ્વારા પોતાનાં ઘરખર્ચ નિભાવ્યાં હતાં અને માથે દેવાનું વ્યાજ માત્ર માંડ ચૂકવી શક્યા હતા. એક રાત્રે આ બંને પિત્રાઈ ભાઈઓ રોજની જેમ વેપાર માટેની ભાવી યોજનાઓ વિચારતા હતા, ત્યાં બાજુના જ પાડોશી અને બંનેના કૌટુંબિક ગરીબ કાકાએ પોતાની પાસે કરકસરથી બચાવેલા દસ રૂપિયા ઊછીના આપવા માટેની ઓફર કરી અને આમ આ બંને પિત્રાઈ ભાઈઓ કે જોગાનુજોગ જેમનાં બંનેનાં નામો ‘નુરભાઈ’ હતાં તેમને વેપાર માટે આગળ વધવા માટેનું બળ મળ્યું. કરિયાણાની દુકાન માટેનો માલ બાજુના પાલનપુર શહેરેથી ખરીદવો પડે, દસ રૂપિયાનો માલ ખરીદે તો ઊંટના ભાર માટે વજન ઓછું થાય અને ભાડું પોષાય નહિ. તેમને અજીબોગરીબ એક તરકીબ સુઝી. તેમણે પેલા ઊંટવાળાને જ કહ્યું કે જો તે પાંચેક કોઈ એક જ જાતના માલના હોલસેલ વેપારીઓને તેમની વતીની બાંહેધરી આપે તો તેઓ કાયમ માટે તેને જ ઊંટભાડું ખટાવશે. અને આમ પાચ જગ્યાએથી બબ્બે રૂપિયાના ઉચક ચુકવણા સામે દરેક જગ્યાએથી દસથી પંદર રૂપિયાનો માલ ખરીદ્યો અને આમ તેમનો કરિયાણાનો વેપાર શરૂ થઈ ગયો.

બંને ભાઈઓની ભાગીદારી એકાદ વર્ષ સુધી ચાલી અને તેઓ પ્રેમથી છૂટા પડ્યા. ધંધાની શરૂઆતમાંજ તેમની વચ્ચે કરાર થયો હતો કે તેઓ હાથશાળ કાપડવણાટના અન્ય સ્રોતથી પોતપોતાનાં ઘરખર્ચ પૂરાં કરશે, પણ દુકાનમાંથી બેચાર વર્ષ સુધી ભાગીદારો કોઈ ઉપાડ નહિ કરે અને નફાનું પુન:રોકાણ થયે જતાં તેઓ જલ્દીથી સદ્ધર બની શક્શે. મુખીશેઠના બીજા ભાગીદારથી આ શરતનું પાલન થઈ ન શકવાના કારણે તેમણે પોતાની દુકાનના સ્વતંત્ર માલિક બનીને ધંધો ચાલુ રાખ્યો. બેએક વર્ષમાં દુકાન જામી જતાં એમણે એક વિશ્વાસુ માણસને સારા પગારે નોકર તરીકે રાખીને પોતે ફાજલ પડીને સ્થાનિક હાથવણાટ કાપડના ઉદ્યોગ માટેના મિલના સુતરનો વેપાર શરૂ કર્યો. પછી તો સુતરના સામે ઉત્પાદિત કાપડ લઈને રાજસ્થાન તેમજ અન્ય રાજ્યોના વેપારીઓ સાથે મલમલ, સાડી, ગાદલાપાટ, ચાદરો અને પરચુરણ માલોનો ધૂમ વેપાર શરૂ કર્યો. આગળ જતાં તેમણે હાથશાળ કાપડવણાટનું કારખાનું શરૂ કર્યું અને પછી તો પાવરલુમ્સ ફેક્ટરી પણ શરૂ કરી. પોતાના સુતરના ગ્રાહકો કરિયાણાની દુકાનના કાયમી ગ્રાહ્કો બની જતાં તેમને ત્યાં પણ સ્થિર ગ્રાહકો મળ્યા અને શરૂઆતમાં માત્ર Nick Name એવા ‘શેઠ’ ના બદલે હવે તેઓશ્રી સાચા અર્થમાં ‘શેઠ’ તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા.

(ક્રમશ: ભાગ – 2 :સંપૂર્ણ)

-વલીભાઈ મુસા


 

(299) હાસ્યહાઈકુ : 24 – હાદના દાયરેથી (20)

(299) હાસ્યહાઈકુ : 24 – હાદના દાયરેથી (20)

વ્હાલા હાદજનો,

ભૂતકાળમાં હાસ્ય દરબાર ઉપર હું હાદજનોના મનોરંજન અર્થે મારી ટિપ્પણી સાથે એક એક હાસ્ય હાઈકુ આપતો જતો હતો. વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાનના આ શ્રેણીના લાંબા વિરામ બાદ આજથી એ જ શ્રેણીને પુન: શરૂ કરતાં આનંદ અનુભવું છું. આજના હાહાની કડીને સાંકળવા નીચે મારા હાહા-23 (14 મે, 2011) ને એટલા માટે આપું છું કે જેથી આપ સૌને ખબર પડે કે આપણે ત્યાં અટક્યા હતા.

ધૂપવર્ષાએ,
શકટ ઓઢે શ્વાન!
મિથ્યા ગર્વ ક્યાં! (હાહા-23)

આજનું મારું સ્વરચિત હાસ્ય હાઈકુ છે,

પડછાયો

પડછાયો યે

લઈને ચાલ્યાં, મૂકી

ટળવળતા!

જેમનામાં નખશિખ રમુજવૃત્તિ (Sense of humor) હશે, તેઓ જ સત્તર અક્ષરીય આ હાઈકુમાં રહેલા અતિ સૂક્ષ્મ હાસ્યને ગ્રહી શકશે. જો પગના નખથી માથાની શિખા (ચોટી) સુધી રમુજવૃત્તિ હોવાના બદલે જો હાથના નખથી માથાની ચોટી સુધીની રમુજવૃત્તિ કોઈનામાં હશે તો તેટલા ઓછા પ્રમાણમાં તેઓ હાસ્યને માણી શકશે. હાથપગના મોજાઓથી નખ ઢંકાએલા હશે અથવા કોઈને તાજા જ નખ કાપ્યા પછી આ હાઈકુ વાંચવાનું બન્યું હશે, તેમ જ બીજા અથવાએ કોઈએ માથાનો પોષાક (Headdress) પહેરવાના કારણે કોઈના કેશ અને/અથવા ચોટી દૃશ્યમાન નહિ હોય તો તેમને પણ આ હાઈકુમાંના હાસ્યથી હાથ ધોઈ નાખવા પડશે.

દેવો અને દાનવોએ સંયુક્ત સમુદ્રમંથન થકી ચૌદ રત્નો મેળવ્યાં હતાં. અહીં આ હાઈકુના આપણા સંયુક્ત મંથનથી સાહિત્યના નવેનવ રસ તો નહિ, પણ માત્ર અમૃતરૂપી હાસ્યરસ તો અવશ્ય મેળવી શકીશું. અહીં હાઈકુનાયિકા ચાલી જાય છે એમ સીધેસીધું સમજવાના બદલે એમ સમજવું પડશે કે તે નાયકને છોડીને જતી રહે છે. વળી તેણી પાછળ પડછાયો છોડી દઈને એકલી જતી રહી હોત તો પણ હાઈકુનાયક તેણીના પડછાયાથી પણ સંતોષ માની શકે તેમ હતા, પરંતુ અફસોસ કે તેમ થતું નથી. નાયિકાનો પડછાયો દિવસે સામા કે પાછળ સૂરજે અથવા રાત્રિ હોય તો એ જ પ્રમાણેના પ્રકાશે જ પડછાયો શક્ય બને. આમ ધોળા દિવસે અથવા રાત્રિના પ્રકાશે હાઈકુનાયકની નજર સામેથી નાયિકા પડછાયા સમેત ઓઝલ થઈ જાય ત્યારે તેમની વ્યાકુળતાનો હિસાબ આપણા જેવા ત્રાહિતોથી તો માંડી જ ન શકાય. અને એથી જ તો વિરહપીડિત હાઈકુનાયક માટે હાઈકુકારે ‘ટળવળતા’ શબ્દ પ્રયોજ્યો છે!

કવિઓની દુનિયા અને તેમની કલ્પનાઓ નિરાળી હોય છે. જેમ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ કડવી દવાના પાવડરને કેપ્સુઅલમાં આપે, તેમ કવિઓ પણ શબ્દોની માયાજાળમાં મૂર્ખાઈભરી વાતોને લપેટીને એવી રીતે આપતા હોય છે કે વાંચકો આસાનીથી મૂર્ખ બની શકે. આ હાઈકુકારે (બીજા કોઈ નહિ, મેં હોં કે!) પણ વાંચકો માટે ‘પડછાયો યે લઈને ચાલ્યાં’ શબ્દો દ્વારા એ જ ખેલ પાડી બતાવ્યો છે! ભલા, કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પડછાયાને પાછળ મૂકી દઈને સ્થળાંતર કરી શકે ખરી! સુજ્ઞ વાંચકો, તમને નથી લાગતું કે ‘કહતા ભી દિવાના ઔર સુનતા ભી દિવાના!’

– વલીભાઈ મુસા

નોંધ : –

વ્હાલા હાદજનોને વિનંતી કે હાસ્ય દરબાર ઉપર ભૂતકાળના જેવો ટેમ્પો (Temperament) લાવવા માટે કોમેન્ટ બોક્ષમાં Free Style મિજાજે (Mood) સૌ કૂદી પડો. તાજેતરમાં જ ગુજરાતના નળસરોવર રૂપી આપણા હાસ્ય દરબારમાં દેશવિદેશનાં કેટલાંય નવીન પક્ષીઓ માત્ર મહેમાન તરીકે જ નહિ, પણ હાદજનોની હેસિયતથી પ્રવેશ્યાં હોઈ આપણે બધાયે શક્ય તેટલો વધુ ને વધુ આનંદ લૂંટવો જોઈએ. આ પ્રકારની Robbery કાયદા હેઠળ ગુન્હાપાત્ર ગણાતી નથી.

 
2 Comments

Posted by on December 9, 2011 in હાઈકુ, હાસ્ય