RSS

Monthly Archives: February 2012

(૩૧૫) મારી હંગામી જહાંગીરી ફકીરી!

(૩૧૫) મારી હંગામી જહાંગીરી ફકીરી!

મનોવિજ્ઞાન કે શરીરશાસ્ત્રમાં મનુષ્યજીવનની વર્ગીકૃત કરવામાં આવતી વિવિધ અવસ્થાઓ પૈકીની એક અવસ્થા હોય છે પૌગંડાવસ્થા (Adolescence Period). આ આયુષ્યકાળ એટલે કિશોરાવસ્થા અને યુવાવસ્થાનો સંધિકાળ. મનોવૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટેનો આ એક નાજુક તબક્કો છે. છોકરો હોય કે છોકરી, પણ આ આયુષ્યકાળે તેમનામાં થતા શારીરિક ફેરફારો સાથે વૈચારિક પરિવર્તન પણ આવતું હોય છે. પોતે પોતાની, પોતાના કુટુંબની અને પોતાના સમાજની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓને અવગણીને પણ સુધારાવાદી વિચારો ધરાવવા માંડે છે. પોતે એવાં ક્રાંતિકારી કદમો ઊઠાવવા ઝંખે છે અને તે પણ એટલી હદે કે તેઓ પોતાની વિદ્યાર્થી તરીકેની જવાબદારીઓને પણ ભૂલી જાય છે. આવા સમયે જે તે છોકરા કે છોકરીના શિક્ષકો, પ્રગતિશીલ સ્કૂલ હોય તો ત્યાં કામ કરતા કાઉન્સેલર્સ અને કુટુંબમાંનાં શિક્ષિત વડીલજનોએ સતર્કપણે તેમને યોગ્ય દિશાસૂચનો કરવાં જોઈએ. વળી તેમણે તેમનાં સામાજિક ન્યાય અંગેનાં ક્રાંતિકારી વિચારોનાં યથાયોગ્ય શમન, વળાંક કે અભિવ્યક્તિઓ પણ થવા દેવાં જોઈએ.

માત્ર માનસશાસ્ત્રીય જ્ઞાન અને વિચારો ધરાવતા મારા સુજ્ઞ વાંચકો જ નહિ, પણ સહજ જ્ઞાન અને સમજ ધરાવતા અન્ય વાંચકો જોગ પણ મારા લેખના શીર્ષકમાં સૂચિત એવા વિષયપ્રવેશ પૂર્વેની ઉપરોક્ત ભૂમિકા આપ્યા બાદ આગળ વધવા પહેલાં ખુલાસો કરી લઉં કે હવે પછીનું મારું કથન સ્વાનુભવજન્ય આત્મલક્ષી જ છે. અહીં જે પ્રસ્તુત થાય તેને મારી આત્મપ્રશંસા ન સમજતાં એ ઉંમરનાં કોઈપણ કિશોર કે કિશોરી દ્વારા અનુભવાતાં વૈચારિક મનોમંથનો તરીકે જ સ્વીકારી લેવાની માનસિકતા અપનાવી લેવાની આપ સૌ વાંચકો પાસે અપેક્ષા રાખતાં મારા લેખ સબબે હવે હું આગળ વધી રહ્યો છું.

મારા માધ્યમિક શાળાજીવનના પ્રાથમિક તબક્કે કેટલાક સમય માટે હું પાલનપુર ખાતેના નવીન જ શરૂ થએલા એક સાર્વજનિક છાત્રલયમાં નિવાસ કરતો હતો. તેના પ્રત્યક્ષ સંચાલકો ગાંધીવાદી વિચારશરણીને વરેલા હતા. પાલનપુરના કેટલાક જૈન દાતાઓની રાહબરી અને તેમની નાણાંકીય સહાય થકી એ સંસ્થા શિક્ષણના ઉમદા હેતુ માટે સમર્પિત અને પ્રવૃત્ત હતી. સાવ સંક્ષિપ્તે કહેતાં એ સંસ્થાનું વાતાવરણ પ્રાચીન ગુરુકુળજીવનને મળતું આવતું હતું. સ્વાશ્રય, સાદગી, સફાઈ, વ્યાયામ, ચારિત્ર્યઘડતર, સહકાર અને સંઘભાવના જેવાં છાત્રોનાં વ્યક્તિત્વવિકાસનાં પાસાંઓ ઉપર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવતું હતું. અઠવાડિયે કે પખવાડિયે દસેક કિલોમીટર દૂર એવા વતન કાણોદર ખાતે રવિવારે કે એવી બેત્રણ સળંગ રજાઓ દરમિયાન મારે આવવાનું થતું હતું. મારું કુમળું માનસ કઠોર છાત્રાલયજીવન અને અમારા સુખમય કૌટુંબિક જીવનની સરખામણી કરતાં અકથ્ય એવી અકળામણ અનુભવતું હતું. શરૂઆતમાં તો મને એવું લાગતું અને મારા ગૃહપતિ (Rector) પણ કહેતા કે હું નદીના મીઠા જળનું માછલું સમુદ્રના ખારા જળમાં આવી ગયું છું. તેમનો કહેવાનો મતલબ એ હતો કે સુખી ઘરનો આ છોકરો કષ્ટદાયક છાત્રજીવન ગાળી શકશે કે કેમ! પરંતુ ધીમેધીમે અનુકૂલન સધાતું ગયું અને પછી ખાસ તો મને ત્યાંની ગાંધીજી દ્વારા પ્રબોધાએલી સાદગી વિશેષપણે સ્પર્શી ગઈ. મનમાં એક વિચારબીજ રોપાઈ ગયું કે જિંદગીભરની સાદગી તો કદાચ શક્ય ન પણ બને, પરંતુ ઓછામાં ઓછી એકાદબે વર્ષ પૂરતી સાદગીનો પ્રયોગ તો ગમે ત્યારે જીવનમાં કરવો જ રહ્યો. મારા મતે આ એક એવી કસોટી હતી કે જેમાંથી પાર ઉતરનાર ભવિષ્યે કઠોર જીવન પણ જીવી શકે.

સર્જનહારની અપાર મહેરબાનીએ અમારી આર્થિક સ્થિતિ ઘણી સારી હતી. હાથશાળ ઉદ્યોગમાં Master Weaver ની હૈસિયતે અમદાવાદ આસપાસનાં પટેલોનાં ગામડાંઓમાં ચાલતી ખાસ પ્રકારની સાડીઓનો અમારો બહોળો કારોબાર હતો. અમારો હાથશાળ કાપડ વણાટનો ઉદ્યોગ પાછળ જતાં યંત્રશાળોમાં ફેરવાઈ ગયો હતો. ખેતીવાડી અને પશુપાલનની વધારાની પુરક આવકો પણ હતી. ઘરમાં સ્ત્રીવર્ગ પાસે એ સમયે મર્યાદિત કુટુંબોમાં જ સંભવિત ગણાય તેવા મોંઘામૂલા દરદાગીના પણ હતા. સામાજિક સારામાઠા પ્રસંગોમાં જમણવાર અને કરકરિયાવરના ખર્ચાઓ છૂટા હાથે થઈ શકતા હોય ત્યાં કરકસર કે સાદગીનો કોઈ સવાલ જ ઊભો થતો ન હતો. સાઈઠના દસકામાં પેલું થોડાંક જ વર્ષો પહેલાં રોપાઈ ગએલું સાદગીનું વિચારબીજ એકાએક પાંગર્યું અને એક જ વર્ષના સમયગાળા પૂરતો અને મારી જાતને જ લાગુ પડતો સાદગીનો પ્રયોગ હાથ ધરવાનું મેં વિચાર્યું. પિતાજી તો હયાત ન હતા, પણ મોટાં ભાઈબહેન અને બે માતુશ્રીઓના વિરોધ વચ્ચે એક નિશ્ચિત દિવસથી પૂરા એક વર્ષ માટેની હંગામી જહાંગીરી ફકીરી ધારણ કરી લેવાનો નિર્ધાર મારાથી થઈ ચુક્યો હતો.

મારા પ્રયોગના સમયગાળા દરમિયાન મારે કુટુંબ સાથે જ રહેવાનું હતું અને બધાંયની સાથે સમૂહગત ચાપાણી, ભોજન, સૂવું-બેસવું, લોન્ડ્રી, માથામાં તેલ નાખવું ઈત્યાદિ જરૂરિયાતો સૌની જેમ જ સૌની સાથે પ્રાપ્ત કરવાની હતી. મારા સાદગીના પ્રયોગમાં તો મારે મારી જાત પૂરતી સાવ અંગત જરૂરિયાતો જેવી કે પોષાક, બાલદાઢી, વ્યસન, પગરખાં વગેરે ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે વાર્ષિક લઘુતમ રકમનું અંદાજપત્ર બનાવવાનું હતું. સોંઘવારીના એ દિવસો હતા અને આમ પુખ્ત વિચારણાના અંતે મેં વાર્ષિક માત્ર રૂ|. ૧૮/- (અઢાર)માં જ મારી અંગત જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટેની જોગવાઈ વિચારી કાઢી હતી.

મારાં રોજિંદાં પહેરવાનાં ચાલુ કપડાં મારે એક વર્ષ માટે સાચવીને ઠેકાણે મૂકી દેવાનાં હતાં. અમારો હાથશાળનો ઉદ્યોગ હોઈ મલમલના તાણામાં બેવડા વાણાના તાર ઠોકી ઠોકીને લેંઘા-ઝભ્ભાની એક જોડ અને આંતરવસ્ત્રોની બે જોડ માટે ઘટ્ટ કાપડ વણાવી દીધું હતું. ઘરમાં પહેરવા માટેની એક હાથવણાટની લુંગી ખરીદી લીધી હતી. આમ કાપડની ગણી કાઢેલી કિંમત અને સિલાઈ સાથેની મારી કપડાંની કુલ કિંમત રૂ|. ૧૨/- થઈ હતી. તમાકુવાળાં અમર્યાદિત પાન ખાવાની આદતના વિકલ્પે એક આના (છ પૈસા) વાળી દેશી તમાકુની મહિનાની એક પડીકી અને પાનની દુકાનોએ મળતા મફત ચુના સાથે વાર્ષિક રૂ|.૦.૭૫ ની વ્યસન ખર્ચની મેં જોગવાઈ કરી લીધી હતી. એ વખતે માત્ર બાલ કપાવવાનો ભાવ રૂ|.૦.૨૫ હતો. દર ત્રણ માસના સમયગાળાને જાળવી રાખતાં બાલ કપાવવાનો વર્ષનો રૂ|. ૧/- અને હિંદુમિત્રોની માફક શ્રાવણ માસની જેમ મારે આખી દાઢી વધવા દેવાની હતી. બેત્રણ મહિનાના સમયાંતરે માત્ર પાણી વડે ગળાના ભાગે ચહેરો બનાવવા કે દાઢી કરી લેવા માટે રૂ|. ૦.૦૩ ની કિંમતની ભારત કંપનીની બ્લેડ નંગ- ૫ ઉપયોગમાં લેવાની હતી, જેનું વાર્ષિક ખર્ચ અઢી આના એટલે કે રૂ|. ૦.૧૫ ગણવામાં આવ્યું હતું. પગમાં પહેરવા માટેની વધારાની રબરની સ્લીપર (સપાટ) જેની કિંમત રૂ|. ૧.૩૫ અને નજીકના જગાણા ગામમાં મળતાં સાવ દેશી ચામડાનાં પોલિશ પણ ન થઈ શકે તેવાં ચંપલની જોડ-૧ જેની કિંમત રૂ|. ૨.૭૫ હતી તે બેઉ ખરીદી લેવામાં આવ્યાં હતાં.

મારા પ્રયોગાત્મક એક વર્ષના સમયગાળામાં મને કેટલાક કડવામીઠા અનુભવો પણ થયા હોવા છતાં લોકોનાં મહેણાંટોણાં કે મજાકમશ્કરીથી હું મેદાન છોડી જનારાઓમાંનો ન હતો. મારા દૃઢ મનોબળ અને કુટુંબીજનોના નૈતિક પીઠબળથી મેં હાથ ધરેલા મારા મિશનને મેં સાંગોપાંગ પાર પાડ્યું હતું. છેલ્લા એકાદ માસ દરમિયાન હાથવણાટનો એકમાત્ર લેંઘો ઘસાઈ જતાં લુંગી ઉપર ઝભ્ભો પહેરવાનો થતાં મિત્રો મને મદારીની ઉપમા આપતા હતા. સ્લીપર (સપાટ) ની એડીઓ તૂટી જતાં સોયદોરાથી સાંધવાના નિષ્ફળ પ્રયાસના અંતે કેટલાક દિવસ વિનોબા કે સુદામાની જેમ ખુલ્લા પગે ચાલી નાખવાના વિકલ્પ ઉપર પણ આવવું પડ્યું હતું. એ દિવસોમાં ત્રણ મહિને બાલ કપાવવાના કારણે છેલ્લા મહિના દરમિયાન વધી ગએલા વાળ કપાવવા માટે કેટલાંક સ્નેહીજન તો તેમના તરફથી ગમ્મત ખાતર રૂ|. ૦.૨૫ની ઓફર કરતાં હતાં. કરકસરના ભાગ રૂપ આખા વર્ષ દરમિયાન એકેય ચલચિત્ર (Movie) ન જોવાના સંકલ્પ ઉપરાંત મિત્રો સાથેની સંયુક્ત ખર્ચે યોજાતી ઊજાણીઓ તથા અત્તરના ઉપયોગનો પણ મારે ત્યાગ કરવો પડ્યો હતો.

મારા સુજ્ઞ વાંચકોને એ જાણવાની કદાચ જિજ્ઞાસા થશે કે મારા આ પ્રયોગની મારા માટેની ફલશ્રુતિ શું હતી. આના જવાબમાં હું મનોવિજ્ઞાનના Transfer of Training ના સિદ્ધાંતને ટાંકીશ. મારા પ્રયોગના આખા વર્ષ દરમિયાન મને મારા સંકલ્પની પરિપૂર્તિ માટે એવી નૈતિક પીઠબળની ઊર્જા મળતી રહી કે જે થકી હું માનસિક રીતે મારા ભાવી જીવનના પડકારો ઝીલવા માટેની સજ્જતા અને પરિપક્વતા ધારણ કરતો ગયો. અમારા ખેતીના પૂરક વ્યવસાય દરમિયાન કોઈ વખતે સાથી (Farm worker) ની ગેરહાજરીના સંજોગોમાં હું નિ:સંકોચપણે મહેનતનું કામ પણ કરી લેતો. હાથશાળના વ્યવસાયમાં નિશ્ચિત લંબાઈના તાણાના તાર ખેંચવા માટે આઠદસ કિલોમીટર જેટલું ચાલવાનું કાર્ય સાવ આસાનીથી થઈ શકતું હતું. મહેનત-મજૂરી કરવામાં કે સાદગી અપનાવવામાં કોઈ મહેણું નથી એવા પ્રકારની માંનસિકતા કેળવાય તે કંઈ નાનીસૂની વાત ન ગણાય. આ માટેનું એક જ સાવ સામાન્ય ઉદાહરણ આપીશ. વળી નિખાલસભાવે કહું તો આ ઉદાહરણથી મારી જાતને હું માતૃભક્ત શ્રવણ પણ સાબિત કરવા માગતો નથી.

વાત એમ હતી કે એક દિવસે સાંજે મારાં વયોવૃદ્ધ માતા માથે નાનકડો લીલા ઘાસનો ભારો ઊંચકીને ખેતરેથી ઘર તરફ જઈ રહ્યાં હતાં. જોગાનુજોગ ગામના એમના ઘર તરફના રસ્તા ઉપર હું બીજા આડા રસ્તેથી આવી ચઢ્યો અને હું પણ ઘર તરફ જઈ રહ્યો હતો. તેમને જોતાંની સાથે જ મેં સહજ રીતે જ તેમની નજીક જઈને તેમના માથા ઉપરનો ભારો મારા માથે ઊંચકી લીધો અને આગળ આગળ ચાલવા માંડ્યો. મારાં માતાજી ‘ના બેટા, ના’ કહેતાં રહ્યાં અને હું તો આગળ ને આગળ વધતો જ રહ્યો. ઘરે પહોંચ્યા બાદ તેમણે મીઠા શબ્દોમાં ઠપકો આપતાં કહ્યું હતું કે, ‘આ તો મારી રોજિંદી કામગીરી છે અને તારે આમ ભારો ઉપાડી લેવાની શી જરૂર હતી?’ મેં હસતાં હસતાં જવાબ વાળ્યો હતો કે ‘એ શું સારું લાગત કે આગળ આગળ માડી મારાં ભારો ઊંચકીને જતાં હોય અને પાછળ પાછળ તેમનો જુવાનજોધ દીકરો પેન્ટના ખિસ્સામાં હાથ નાખીને ચાલ્યો આવતો હોય!’ અને એ બિચારાં હસી પડ્યાં. આ ઘટના તો સામાન્ય છે પણ એ દ્વારા હું એ બતાવવા માગું છું કે મારા પેલા સાદગીના પ્રયોગશીલ એ વર્ષ દરમિયાનની કેળવાએલી ઉભય મારી સ્વયંશિસ્ત અને વૈચારિક પરિપક્વતા અહીં સ્વાભાવિક રીતે જ પોતાનું કામ કરી ગઈ હતી.

મારી મનમરજીથી અપનાવાએલી એ ‘મારી હંગામી જહાંગીરી ફકીરી’ એ મારા લગભગ પોણી સદી જેટલા લાંબા જીવનપટ ઉપર એક એવી ઘેરી અસર પાડી છે કે મારા સંયુક્ત પરિવારમાં મારી દ્વિતીય અને તૃતીય સ્તરની સંતતિ પણ એવી રીતે ઊછરી છે કે જીવનમાં આવનારી સંભવિત આસમાની-સુલતાની પ્રસંગે પોતાનું ધૈર્ય જાળવી રાખીને તે સાબિત કદમ ઊભી રહી શકે.

આ લેખમાં ખૂબ જ ચીવટ રાખી હોવા છતાં મારાથી અનાયાસે કોઈ આત્મશ્લાઘા થઈ ગઈ હોય તો આપ સૌ વાંચકોની ક્ષમા પ્રાર્થીને અત્રેથી વિરમું છું.

ધન્યવાદ.

– વલીભાઈ મુસા

નોંધ:- તમાકુના વ્યસન સબબે નીચે કોમેન્ટ બોક્ષમાંની શ્રી અનીલભાઈ ભટ્ટ, લંડન (યુ.કે.) ની “The Indians” ઉપરની કોમેન્ટના પ્રત્યુત્તરમાં લખાએલી મારી તા.૨૫-૦૨-૨૦૧૨ના રોજની કોમેન્ટને વાંચી જવા વિનંતી છે. 

Proposed ebook “માનવજીવન – દિશા અને લક્ષ”

 

Tags: , ,

(૩૧૪) આદતસે મજબુર! (હાસ્ય કોયડો)

(૩૧૪)  આદતસે મજબુર! (હાસ્ય કોયડો)

ઉત્તર ભારતના એક શહેરના એક મહોલ્લામાં પાડોશી તરીકે રહેતા બે ઈસમો એક જ ઓફિસમાં કામ કરતા હતા. તેમનાં ઘરોની નજીકમાં જ બસ સ્ટેન્ડ હતું. બસ હંમેશાં સમયસર અને લગભગ ખાલી જ આવતી હોવા છતાં બંને તેમની ઓફિસે કાં તો મોડા પહોંચતા અથવા તો ઘણીવાર નોકરીની રજા પણ પાડતા હતા. તેમની ઓફિસના વડાએ બંનેને બરતરફ કરવાની છેલ્લી ચેતવણી આપી, ત્યારે બીજા જ દિવસથી તેમણે તેમની રોજિંદી સફરની પદ્ધતિમાં નીચે મુજબના બે ફેરફાર કર્યા.

(૧) બંનેએ ઘરેથી દસેક મિનિટ વહેલા નીકળવાનું નક્કી કર્યુ.

(૨) બસસ્ટેન્ડે પહોંચ્યા પછી તેઓમાંના એકે દરરોજ વારાફરતી અન્યથી છૂટા પડીને આગળના કે પાછળના બસસ્ટેન્ડે ચાલતા જઈને ત્યાંથી જ બસમાં બેસવું એમ નક્કી કર્યું.

ઉપરોક્ત સામાન્ય ફેરફારોથી ધાર્યું પરિણામ એ આવ્યું કે તેઓ નોકરીએ કદીય મોડા પડ્યા નહિ કે તેમને રજા પાડવાનો વારો પણ આવ્યો નહિ; અને, આમ બેઉ જણ બરતરફીથી બચી ગયા.

સુજ્ઞ વાંચકોએ પોતાના કોથળામાંથી બિલાડું કાઢવાનું છે!

-વલીભાઈ મુસા

નોંધ:- આ બ્લોગરના કોથળામાંના બિલાડાના રંગને જોવા માટે અહીં (‘છેલ્લો એક પાસો!’ ના દ્વિતીય કોમેન્ટ બોક્ષ ઉપર જવા માટે) Click કરો અને તમારા બિલાડાના રંગ સાથે સરખાવી જૂઓ કે બંનેના રંગ મળતા આવે છે કે નહિ!

 
3 Comments

Posted by on February 17, 2012 in લેખ, હાસ્ય, gujarati, Humor

 

(૩૧૩) સો સો સલામ!

તાજેતરના એક ગુજરાતી અખબાર મુજબ હીરાઉદ્યોગમાં કુશળ કારીગરોની અછતના ઉકેલ માટે સરકાર દ્વારા ગ્રામીણ અને આદિવાસી મહિલાઓને તાલીમ આપવાનો માર્ગ વિચારાયો છે. આ પગલા થકી હીરાઉદ્યોગને ફાયદો તો થશે જ, પણ સાથેસાથે મધ્યમ તથા ગરીબ અને ગરીબી રેખા નીચે જીવતા એવા લાખો કરોડો ગ્રામ્યનાગરિકોની આર્થિક હાલત પણ સુધરશે. આ માટે Indian Diamond Institute દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવશે. ગ્રામીણ વિસ્તારની મહિલાઓને હીરા ઉદ્યોગ માટે તૈયાર કરવા Gem and Jewelry Export અને વિવિધ Diamond Associations પણ આગળ આવશે. આમ જોઈએ તો આપણા દેશમાં રફ (કાચા) હીરા મધ્યપ્રદેશમાં પન્ના ખાતે નહિવત્ પ્રમાણમાં પ્રાપ્ય હોવા છતાં આ ઉદ્યોગમાં આપણે વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાને છીએ. ભારતમાં ગુજરાત અને તેમાંય વળી સુરત એક એવું કેન્દ્ર છે કે જ્યાં આ હીરાઉદ્યોગમાં અંદાજે પાંચ લાખ જેટલા લોકો સીધી યા આડકતરી રીતે રોજગારી મેળવી રહ્યા છે.

મારા લેખની આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી મારા કથનમાં થોડોક આડો ફંટાઈને પણ એક વાત અત્રે જણાવી દઈશ કે મારા અમેરિકાસ્થિત મિત્ર સુરેશભાઈ જાનીએ થોડા સમય પહેલાં ભારત (અમદાવાદ) સ્થિત માનનીયશ્રી શરદભાઈ શાહનો મને પરિચય કરાવ્યો હતો. હવે એ જ શરદભાઈનો મારા વાંચકોને સાવ ટૂંકમાં પરિચય આપું તો તેઓશ્રી GITCO LTD. કંપનીમાં “Food and Agro & Tourism Projects ના કન્સલ્ટન્ટ તરીકે ચાવીરૂપ સેવાઓ આપી રહ્યા છે. મારી પહેલી જ ટેલિફોનિક વાતચીતથી મને જાણવા મળ્યું હતું કે તેઓશ્રી ઓગણીસસો નેવુંના દાયકામાં મારા ગામની અને આ લેખના પ્રારંભે જે વાતનો ઉલ્લેખ થયો છે તેવા હેતુને સિદ્ધ કરતા એક વિશાળ હીરાના કારખાનાની મુલાકાત લઈ ચૂક્યા હતા.

એ વિશાળ કારખાનાના માલિક હતા, વિશાળ દિલવાળા સ્થાનિક મોમીન કોમના જનાબ મીયાંજીભાઈ વજીરભાઈ પોલરા કે જે હીરાઉદ્યોગ જગતમાં ‘મનુભાઈ’ તરીકે વિશેષ ઓળખાય છે. ગૌર વર્ણ, પ્રભાવશાળી શારીરિક બાંધો, મિત તથા મધુર ભાષી, નખશિખ સાલસ અને મનસાવાચાકર્મણા નિખાલસ એવા મનુભાઈ લગભગ સાઈઠે પહોંચ્યા હોવા છતાં તરવરિયા યુવાન લાગે છે. ગઈકાલે જ મેં તેમનો ઈન્ટરવ્યુ લીધો, જેમાં અમારી વચ્ચે થએલી થોડીક પ્રશ્નોત્તરીને સર્વપ્રથમ રજૂ કરીને પછી છેલ્લે તેમના વ્યક્તિત્વ, વિચારો અને વર્તનો વિષેનાં મારાં અવલોકનોને આપ સૌ વાંચકો સમક્ષ મૂકીશ.

પ્ર. આપણા ગામમાં હીરાઉદ્યોગને અપનાવનાર તમે જ પહેલા હતા એ વાત સાચી ખરી?

ઉ. ના, આપણા ગામના ચાંગલા (સુણસરા) બંધુઓ મારાથી પહેલા હતા. હું ૧૯૬૭ માં એસ. એસ. સી.પછી તરત જ હીરાકારીગરી શીખવા માટે મુંબઈ ગયો હતો.

પ્ર. આ ઉદ્યોગમાં પદાર્પણ કરવાની પ્રેરણા તમને ક્યાંથી મળી?

ઉ. મારા દાદાના એક જૈન મિત્ર હતા. તેમના પુત્ર સાથે મારા પિતાજીના પણ મિત્રાચારીના સંબંધો ચાલુ રહ્યા હતા. આગળ જતાં ત્રીજી પેઢીએ મારા પિતાજીની ભલામણ થકી મુંબઈ ખાતેના તેમના હીરાઉદ્યોગમાં એક શિખાઉ કારીગર તરીકે હું જોડાયો હતો.

પ્ર. તમારા કારખાનામાં કારીગર અને શિખાઉ ઉમેદવારો તરીકે માત્ર સ્ત્રીઓને જ પસંદ કરવાનું ખાસ કોઈ પ્રયોજન ખરું?

ઉ. હા, તે પ્રયોજનો આ પ્રમાણે હતાં :(૧) અભણ કે ઓછું ભણેલી મહિલાઓ જે સરકારી નોકરીઓથી વંચિત હોય તેમને રોજગાર મળવાથી તેઓ કુંટુંબમાં પુરક આવક મેળવી શકે. (૨) તેઓ ગામમાં જ હોઈ સમયસર હાજરી આપી શકે. (3) પોતાના ઘરકામ પછીથી અનુકૂળ ફાજલ સમય કાઢી શકે. (૪) હીરાઉદ્યોગમાં ચોકસાઈનું મહત્વ હોઈ પુરુષોની સરખામણીએ તેઓ આ ઉદ્યોગમાં વધારે સારી કામગીરી બજાવી શકે. (૫) મોટા સમૂહમાં માત્ર સ્ત્રીકામદારો જ હોવાના કારણે જાતીય કે ચારિત્ર્યવિષયક કોઈ સ્મસ્યાઓ ઊભી થાય નહિ. (૬) આ કારોબારમાં અપ્રમાણિકતાની વધુ શક્યતાઓ હોઈ સ્ત્રીઓ ઉપર વધારે ભરોંસો મૂકી શકાય. (૭) કુટુંબમાં કોઈક એકાદે પણ આ તાલીમ લીધેલ હોય તો અન્ય કુટુંબીજનોને અને સગાંસંબંધીઓને તે આ હુન્નર શિખવી શકે અને આમ આ ઉદ્યોગનો પ્રસાર થાય.; (૮) ગામમાં જ હીરાબજાર વિકસતાં લાંબા ગાળે આ ગામ હીરા ઉદ્યોગ માટેનું Lead Village બની શકે; અને છેલ્લે, (૮) ગામના પરંપરાગત ભાંગી પડેલા હાથશાળ કાપડ ઉદ્યોગનું સ્થાન જો આ ઉદ્યોગ લે તો દુનિયાના આ ઉદ્યોગમાં સંકળાએલા કેટલાય દેશોની જેમ જે તે ગામ કે શહેરમાં જ સ્થાનિક રીતે રોજીરોટી રળવા માટેનું આ ઉદ્યોગ એક મહત્વનું માધ્યમ બની શકે.

પ્ર. તમારા કારખાનામાં મોમીન સિવાયની ઈતર કોમની કોઈ સ્ત્રીઓ કામ કરતી ખરી?

ઉ. હા, અમારા ત્યાં નાતજાતના કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર તમામ કોમની સ્ત્રીઓ માટે આ ઉદ્યોગમાં તાલીમાર્થી અને કારીગર તરીકે દાખલ થવા માટેનાં દ્વાર હંમેશાં ખુલ્લાં રહેતાં, પણ મોમીનોની બહુમતી હોવા ઉપરાંત અન્ય કોમની સ્ત્રીઓમાં આ ઉદ્યોગમાં દાખલ થવાની ઉત્સુક્તાનો અભાવ હોઈ બિનમુસ્લીમ સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ અલ્પ જ રહેતું.

પ્ર. તમે હીરાના કારખાનેદાર તરીકેની કારકિર્દી ક્યારથી શરૂ કરી?

ઉ. સુરતમાં કારખાનાના ભાગીદાર તરીકે 1974માં કારકિર્દી શરૂ કર્યા પછી એ જ રીતે ભાગીદારની હેસિયતે પાલનપુર ખાતે 1980થી સાતેક વર્ષ સુધી કારખાનું ચલાવ્યું. 1988થી આપણા વતન કાણોદર ખાતે મારી સંપૂર્ણ માલિકી હેઠળ એક નવીન જ ખ્યાલથી એટલે કે સ્ત્રી કામદારોથી મોટા પાયે કામકાજ શરૂ કર્યું.

પ્ર. તમારા જણાવ્યા મુજબ નવીન ખ્યાલથી શરૂ કરેલા તમારા સાહસમાં પ્રારંભે કોઈ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડેલો ખરો?

ઉ. હા, માત્ર સ્ત્રી કારીગરોથી જ આ ઉદ્યોગ ચલાવવાનો હોઈ શરૂઆતમાં જ માત્ર શિખાઉ બહેનોથી હીરાના ઉત્પાદનમાં જથ્થા અને ગુણવત્તા એમ બેઉ રીતે સંતોષકારક કામ થતું ન હતું. સદભાગ્યે 1987ની સાલથી હીરા ઉદ્યોગમાં Semi Automatic ઘંટીઓનું ચલણ શરૂ થયું. અમારા ત્યાં નવીન ટેકનોલોજીના કારણે માલ બગડવાની શક્યતાઓ નહિવત્ રહેવા ઉપરાંત ઉત્પાદન પણ સંતોષકારક થતું હતું.

પ્ર. સ્ત્રી કામદારોની સંખ્યા કેટલી રહેતી હતી?

ઉ. શરૂઆતમાં વીસેક બહેનો જ હતી, જે ક્રમિક રીતે વધતાં વધતાં લગભગ ત્રણસોએકની સંખ્યા થઈ હતી.

પ્ર. કારીગર બહેનો મહિને કેટલી કમાણી કરી શકતી?

ઉ. શરૂઆતમાં ઓછામાં ઓછું બેએક હજારનું કામ કરી શકતી બહેનો છએક મહિનામાં સાડા ચાર હજારથી પાંચ હજારના માસિક મહેનતાણા સુધી પહોંચી શકતી. આ તો નેવુંના દસકાની વાત છે, હાલના ધોરણે તો દસથી પંદર હજાર સુધીની આવક ગણાય.

પ્ર. તમને DTC (ડાયમન્ડ ટ્રેડીંગ કોર્પોરેશન)માંથી સીધા કાચા હીરા (Rough)  મળતા હતા ખરા?
ઉ. અમારા Principal મહિન્દ્રા એક્સ્પોર્ટ્સ DTC માંથી રફ હીરા મેળવવા માગતા હતા, પણ DTC ની શરત હતી કે તેઓ ઉત્પાદક હોવા જોઈએ. આમ અમે તેમની સાથે જોડાણ કર્યું હતું અને તે રીતે અમે પરોક્ષ રીતે DTC પાસેથી કાચા હીરા મેળવતા થયા હતા.

પ્ર. હાલમાં બંધ એવા તમારા કારખાનાને ફરી ચાલુ કરો ખરા?

ઉ. હવે હું સિનિયર સીટીઝન હોઈ નિવૃત જીવન જીવવા માગતો હોવા છતાં પણ મારા તૈયાર કરેલા માણસો જો એમ કરવા માગતા હોય તો તેમને નિ:સ્વાર્થભાવે માર્ગદર્શન આપવાની મારી તૈયારી ખરી.

પ્ર. આ ઉદ્યોગમાં તમે લગભગ પૂર્ણ જીવન વીતાવ્યું છે તો તમારા જીવનભરના હીરા ઉદ્યોગના સાહસની ફલશ્રુતિ શી?

ઉ. જૂઓ, દરેક ઉદ્યોગ સાહસિક કે વેપાર-રોજગાર કરનારનું આખરી લક્ષ પૈસા કમાવાનું હોય છે. હવે જો એ લક્ષને જ પાર પાડવાનું હોય તો જે તે વેપારી કે ઉદ્યોગકારે પાકા માણસ થવું પડે. વળી આ ઉદ્યોગમાં Mal Practice ઉપરાંત કામદારોના શોષણ થકી જ પૈસાદાર થવાય. મેં મારા વ્યવસાયમાં જે રીતે કામ કર્યું છે તે થકી દામ ઓછા પ્રમાણમાં પણ નામ ખૂબ કમાયો છું. સ્ત્રીઓને જ કામ આપીને તેમના જીવનનાં લક્ષોને સિદ્ધ કરવામાં મદદરૂપ થવા માટેના મેં શક્ય તેટલા પ્રયત્નો કર્યા છે. મારાથી જે કંઈ થઈ શક્યું છે તેની પાછળ સર્જનહારનો જ હાથ છે, હું તો માત્ર નિમિત્ત જ રહ્યો છું. તેણે મને સદબુદ્ધિ આપી તો જ હું કંઈક કરી શક્યો છું. મેં ‘જીવો અને જીવવા દો’ ના જીવનમંત્રને સિદ્ધ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. મારી પાસે અઢળક પૈસા હોવા કે ન હોવાની મેં કદીય દરકાર કરી નથી. મારી પ્રમાણિકતાના કારણે અને સ્ત્રીઓને રોજગાર આપું છું તે માત્ર કારણને લઈને મારા Principals મંદીના સમયમાં પણ મને અને મારા કારખાનાને તેઓ કાચો માલ પૂરો પાડતા રહ્યા છે. મારા ત્યાં કામ કરનારાંઓએ મને દિલી દુઆઓ આપી છે અને તેને જ હું મારી કમાણી માનું છું.

અહીં મીયાંજીભાઈ સાથેની મારો વાર્તાલાપ પૂર્ણ થાય છે, પણ તેમના વિષેનો મારો ભાવ-પ્રતિભાવ અભિવ્યક્ત કરીને જ પછી આ લેખને સમાપન તરફ લઈ જઈશ. મીયાંજીભાઈ સાથેના પ્રશ્નોત્તરી સિવાયના તેમના સીધા કથન કે અમારી વચ્ચેની વાતચીત ઉપરથી હું તેમના નમ્રતાના ગુણને અહોભાવપૂર્વક સાવ નોખો તારવી શક્યો છું. તેમણે કદીય એવો વિચાર સુદ્ધાં પણ નથી કર્યો કે તેમણે અન્યોને રોજી આપી છે કે જીવાડ્યા છે. રોજીનો રઝાકાર તો સર્વશક્તિમાન એ સર્જનહાર જ છે કે જે મનુષ્યોના જ માધ્યમ દ્વારા એ કામ પાર પાડે છે. કુરઆને પાકની સુરએ ‘હુદ’ ની એક આયતમાં અલ્લાહ ફરમાવે છે કે ‘અને પૃથ્વી પર કોઇ એવું ચાલનાર પ્રાણી નથી કે જેની રોજી અલ્લાહના શિરે ન હોય!’ હજરત અલી (અ.સ.) ‘નહજુલ બલાગાહ’ કિતાબમાંની પોતાની દિવ્ય વાણીમાંના ‘કીડી’ વિષેના પોતાના ઉદબોધનમાં રિઝક (રોજી)ની ખાત્રી વિષે આપ ફરમાવો છો કે ‘જરા આ કીડીની તરફ જુઓ કે તે કેટલી બધી નાની છે કે તેના કદના કારણે નજરે પડતી નથી. પરંતુ તેના રિઝકની જવાબદારી લઇ લેવામાં આવી છે અને તેને લાયક રોજી તેના સુધી પહોંચી જાય છે.’

સમાપને મારા લેખના પ્રારંભે મુકાએલી એ વાતને અહીં સાંકળી લેતાં હું ગર્વ સાથે કહું છું કે સરકાર વર્તમાન મંદીને અનુલક્ષીને બહોળા પ્રમાણમાં લોકોને રોજી પૂરી પાડવા માટે સક્ષમ એવા હીરાઉદ્યોગ માટે જે કંઈ યોજના આજે વિચારે છે તે આપણા મીયાંજીભાઈએ ભલે નાના પાયા ઉપર છતાંય પરિણામલક્ષી પ્રયોગ ત્રણ દાયકા પહેલાં કરી બતાવ્યો છે. ભારત સરકાર તરફથી રોજગારલક્ષી ઉદ્યોગોને સહાયરૂપ થવા માટે સબસીડી તરીકે યુનિટદીઠ એકાદબે કરોડ રૂપિયા આપવા માટેની યોજનાના ભાગ રૂપે શ્રી શરદભાઈની કંપનીને એવા ગુજરાતમાંના ઉદ્યોગો તારવી કાઢવાની કામગીરી સોંપાઈ હતી. શ્રી મીયાંજીભાઈના કારખાના માટેની તે વખતે ભલામણ થઈ હોવા છતાં ઉપરી અધિકારીઓએ હીરાઉદ્યોગ તો ગુજરાતમાં ઠેરઠેર છે એવી પોકળ દલીલ દ્વારા સબસીડી માટેની યોગ્યતામાંથી આ ઉદ્યોગની સદંતર બાદબાકી જ કરી નાખી હતી.

ઘરદીવડાસમા છતાં ઉમદા વિચારો થકી જાજવલ્યમાન વ્યક્તિત્વ ધરાવતા એવા શ્રી મીયાંજીભાઈ (મનુભાઈ) ને સો સો સલામ.

-વલીભાઈ મુસા


 

Tags: , ,

(૩૧૨) માળી આ મોંઘવારી! (હાસ્યકાવ્ય- સોનેટ)

(અછાંદસ)


ગર્વભેર વદતા આપણા ઘઈડિયાઓ,

તેઉની સોંઘવારીને બિરદાવતાં

અને અવ મોંઘવારીને ભાંડતાં,

તોલમોલ વગરનાં કટુ અને કચવાં વેણે!


ગર્વભેર વદતા કે ‘મારું વાલીડું, રૂપિયાનું અઢી શેર ઘી,

એક રૂપિયે અને બે આને મણ ઘઉં, તક મફત,

બકાલાસહ મરચાં-કોથમીર મફત, પરબે ઉદક મફત,

પણ હા, માનવી મોંઘાંમૂલાં પ્રેમભાવભાવે!


ગ્રામીણ, શહેરી કે રાનીજન મુખે,

શર્કરા-આવરણી શબ્દગુટિકાએ કહીએ તો,

બસ એક જ વાત કે,

માળી ખર-માદાના પેટ તણી આ મોંઘવારીએ તો હદ કરી!


કિંતુ, વસ્તીવિસ્ફોટ ડામવાના સઘળા ઈલાજો જ્યારે થાયે વિફળ,

આ એક મોંઘવારી જ વ્હારે આવતી, જ્યમ સર્પ સીધોદોર થાયે દર મહીં!


– વલીભાઈ મુસા

Proposed E-Book “વિલિયમાનાં હાસ્યકાવ્યો”

(શબ્દાર્થ: ઘઈડિયા=વયોવૃદ્ધજન; કચવું=ગંદુ, અશિષ્ટ; શેર=466.5 ગ્રામ; આનો=12 પૈસા; તક=છાશ; ઉદક=પાણી; રાનીજન=આદિવાસીજન;શર્કરા-આવરણી=Sugar-coated; ગુટિકા=ગોળી (Tablet); ખર-માદા=She-donkey)

 

Tags: ,

 
saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-20

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Human Pages

The Best of History, Literature, Art & Religion

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books

લાગણીઓ નું લાક્ષાગૃહ

'રાજી' રાજુ કોટક

sneha patel - akshitarak

gujarati column writer-author and poet