RSS

Monthly Archives: February 2014

(૪૨૪-અ) લોકો કે જે શબ્દો બની જાય છે !

મનુષ્યમાત્રની ત્વચા, આંખની કીકી કે માથાના વાળના રંગ ગમે તે હોય; એ નિન્ડરથલ, મોંગોલિયન કે અન્ય કોઈ પ્રકારનો માનવી હોય; તેનાં ફૂલી ગએલાં નાક હોય કે સૂઝી ગએલી જેવી દેખાતી તેની આંખો હોય, પરંતુ તેની નખશિખ આંતરિક અને બાહ્ય ગતિવિધિઓ તો એકસરખી જ માલૂમ પડ્યા સિવાય રહેશે નહિ.

જગતભરના જે તે માનવીઓનો પોતપોતાની ભાષાઓનો વિકાસક્રમ ભલે ધીમો કે ઝડપી રહ્યો હોય, પણ તેમના વિકાસના તબક્કાઓમાં ઘણીવાર એકસરખી લાક્ષણિકતાઓ દેખાયા સિવાય રહેશે નહિ. જે  તે ભાષાઓનાં શબ્દભંડોળો વિકસતાં રહેતાં હોય છે, પણ એ શબ્દો બનવાની ઢબ સમાન જ માલૂમ પડતી હોય છે.

આજે દશેક વર્ષ પહેલાંનો રીડર્સ ડાયજેસ્ટનો એક અંક મારી નજરે ચઢી ગયો છે, જેમાંના એક લેખના વાંચનથી હું પ્રભાવિત થયો છું અને આજે હું આજનો આપણી ગુજરાતી ભાષાના શબ્દભંડોળની વૃદ્ધિના એ મુદ્દા ઉપરનો અને એ મતલબનો આ લેખ લખવા જઈ રહ્યો છું. પેલા લેખનું શીર્ષક હતું : “People  Who Become Words”, છે ને સરસ મજાનું એ શીર્ષક ! કોઈ નાના બાળકના આપ્તજનના અવસાન પ્રસંગે તેને એમ કહીને ફોસલાવવામાં આવે કે જે તે મરનાર તો પેલા આકાશમાંનો તારો બની ગયું છે, બસ એવું જ કંઈક અહીં છે ! અહીં પણ સારી કે નરસી કોઈ વ્યક્તિ કે ધાર્મિક યા સામાજિક સાહિત્યમાંનું સારું કે નરસું કોઈ પાત્ર પોતે જ ભાષાનો ચલણી શબ્દ બનીને જે તે ભાષારૂપી વિશાળ આકાશમાંના કોઈક તારલાનું રૂપ ધારણ કરી લે તેવી આ વાત છે.

પ્રથમ તો પેલા અંગ્રેજી લેખના એવા કેટલાક શબ્દોને તપાસી લઈને પછી જ આપણી ગુજરાતી ભાષાના એવા શબ્દો ઉપર હું આવીશ. Maverick = ડામ દીધા વિનાનું વાછરડું, રૂઢિની પરવા ન કરનાર, સ્વૈરવિહારી માણસ: Cobb = દોસ્ત, સાથી; Bloomer =  મોટી ભૂલ {અહીં Mr. Maverick, Mr. Cobb, Ms Bloomer એ બધાં વ્યક્તિ કે સંજ્ઞાવાચક નામો (Proper Nouns) છે, જે ભાષાનાં શબ્દો બની ગયાં છે!}

હવે હું આપણી ગુજરાતી ભાષાના આ વિષયમાં દર્શાવ્યા મુજબના તેવા શબ્દોની અર્થ અને ઉદાહરણ સાથેની યાદી આપવા જઈ રહ્યો છું. આપણા વેગુવાચકો ભલે ગમે તે વયના હોય પણ આને એક શબ્દરમત સમજીને કોમેન્ટ બોક્ષમાં એવા શબ્દો લખશે, તો વાચકોના જ્ઞાનમાં અને તેમના શબ્દભંડોળમાં જરૂર વધારો થશે.

વ્યક્તિઓનાં નામ કે જે ગુજરાતી ભાષામાં શબ્દો બની ગયાં !

(૧) ભદ્રંભદ્ર = વેદિયો

ઉદા. અલ્યા, એ તો સાવ ભદ્રંભદ્ર છે !

(૨) ચાણક્ય = બાહોશ, ચતુર

ઉદા. હોશિયારીમાં તો તેને ચાણક્ય જ સમજવો પડે !

(૩) હરિશ્ચંદ્ર = સત્યવાદી

ઉદા. જોયો ન હોય તે મોટો હરિશ્ચંદ્ર !

(૪) ભીમ = ભયંકર, ભયાનક, વિશાળ અને મજબૂત, જાડું અને કદાવર

ઉદા. બાપ રે ! એ ભીમ સાથે હું મુકાબલો ન જ કરી શકું !

(૫) સહદેવ =પૂછ્યા વિના ન કહે એવો માણસ

ઉદા. એને બધી ખબર છે, પણ એ સહદેવ છે; મોંઢેથી કશું જ નહિ બોલે !

(૬) સુદામા = દરિદ્ર માણસ

ઉદા. એ બિચારા સુદામા પાસેથી ફંડફાળાની આશા રાખવી વ્યર્થ છે !

(૭) મદન (કામદેવ) = વિષયવાસના

ઉદા. આમ તું મસ્તીએ ચઢ્યો છે, તે મદન હાલ્યો છે કે શું !

(૮) ગાંધી(વાદ) =  ગાંધી વિચારધારા

ઉદા. ગાંધીવાદ અપનાવ્યા સિવાય જગતનો ઉદ્ધાર નથી.

(૯) ઔરંગઝેબ = નૃત્યસંગીતનો  વિરોધી માણસ

ઉદા. સંગીતના એ ઔરંગઝેબને શાસ્ત્રીય સંગીતમાં કંઈ જ સમજ નહિ પડે !

(૧૦) ગામા = પહેલવાન

ઉદા. કદાવર એનો બાંધો જોતાં તે આપણને ગામા જ લાગે !

(૧૧) ધ્રુવ = સ્થિર, નિશ્વળ, નિશ્વિત 

ઉદા. કાવ્યની ધ્રુવપંક્તિ જ આપણને કાવ્યનો સાર બતાવી દેતી હોય છે.

(૧૨) રાધા(ગાંડું) = રાધાના જેવું ઘેલું

ઉદા. એ તો સાવ રાધાગાંડી છે, એનું નામ મેલો !

(૧૩) શ્રીગણેશ (કરવા) = શુભ શરૂઆત કરવી

ઉદા. હવે ભાઈ કોઈની રાહ જોયા સિવાય કામના શ્રીગણેશ કરી દો ને !

(૧૪) હિટલર(શાહી) = સરમુખ્યતારશાહી

ઉદા. સદ્દામે પોતાના શાસનકાળમાં ઈરાકમાં હિટલરશાહી જ ચલાવી અને છેવટે તેનું પતન થયું.

(૧૫) સિકંદર = વિજયી, ફતેહમંદ   

ઉદા. તેણે ઝઝૂમવાનું ચાલુ જ રાખ્યું અને છેવટે તે સિકંદર પુરવાર થયો.

(૧૬) કુંભકર્ણ = ઊંઘણશી

ઉદા. અલ્યા, એ તો કુંભકર્ણ છે; ઢોલ વગાડશો તો પણ એ જાગશે નહિ.

(૧૭) લક્ષમણ(રેખા) = મર્યાદા

ઉદા. તેણે ખર્ચની લક્ષ્મણરેખા બાંધી દીધી છે, એટલે હવે તે વધારે ખર્ચ કરશે નહિ !

(૧૮) ભરત(વાક્ય)  = ભરત (જે નામના મુનિ કે જે ‘નાટ્યશાસ્ત્ર’ ગ્રંથના રચયિતા હતા) નું વાક્ય, નાટ્યાંતે આશીર્વચનીય શ્લોક કે વાક્ય

ઉદા. સંસ્કૃત નાટકોમાં છેલ્લે ભરતવાક્ય તો આવે જ !

(૧૯) રામ (રમી જવું) = મરણ પામવું

ઉદા. તેને ઢંઢોળી જોયો, પણ અફસોસ, તેના તો રામ જ રમી ગયા હતા !

(૨૦) દુર્વાસા = ક્રોધી

ઉદા. અલ્યા તેને સતાવશો નહિ, એ તો દુર્વાસા છે.

(૨૧) નારદ = લડાઈ-ઝઘડો કરાવનાર

ઉદા. હવે તમે નારદવેડા કરાવવાનું બંધ કરો.

(૨૨) મહમદ તઘલખ = તરંગી વિચારો કરનાર

ઉદા.  તેની તઘલખી વાતો ઉપર જરાય ધ્યાન આપવાની જરૂર નથી.

(૨૩) સુરદાસ = આંધળું

ઉદા. સુરદાસો સારું ગાઈ શકતા હોય છે.

-વલીભાઈ મુસા 

 

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,

(૪૨૩) એક ધ્રુવપંક્તિ ઉપરનો મારો પ્રતિભાવ

મિડલ-ઈસ્ટ ક્રાઈસિસ

♥ પંચમ શુક્લ

ઢાંકણીમાં પાણી કે પાણીમાં ઢાંકણી એ કળવું ઘણું મુશ્કેલ છે,
આ કોયડો છે એટલો કાતિલ કે એનો ના સહેલો ઉકેલ છે!

 રેતીમાં મૃગજળ ને મૃગજળમાં ઊભી છે આભ અડે એવી ખજૂરી;
પડછાયા ચાવે છે ઊંટના અઢાર જેવી વાયરાને વળગેલી ઘૂરી,
એકીટશે જોઈ રહી નિર્જળ આંખોમાં મરૂભૂમિનું શોણ રેલમછેલ છે!
ઢાંકણીમાં પાણી કે પાણીમાં ઢાંકણી એ કળવું ઘણું મુશ્કેલ છે!!

તણખામાં ભડકો ને ભડકામાં વિશ્વ ખાખ થાવાની ના કોઈને ધારણા;
હાથ પગ તાપી ને ઓઢી રજાઈ એય! સૂવાની સહુને છે એષણા,
મીંઢી કહો કે પછી મસ્તરામ અલગારીનિયતિ નરી વંઠેલ છે!
ઢાંકણીમાં પાણી કે પાણીમાં ઢાંકણી એ કળવું ઘણું મુશ્કેલ છે!!

૧-૧૨-૨૦૦૯

પ્રતિભાવ :

કાવ્યકૃતિના વાંચન પછી મૌન ધારણ કરવાનું મુશ્કેલ લાગ્યું આ પંક્તિ થકી કે “ઢાંકણીમાં પાણી કે પાણીમાં ઢાંકણી એ કળવું ઘણું મુશ્કેલ છે”! આજે વિવેચને ન જતાં ‘આ’માં ‘તે’ કે ‘તે’માં ‘આ’ જેવાં બે દ્વંદ્વની વાત કરવી છે અહીં, હાસ્ય નિષ્પન્ન કરવા માટે જ તો વળી! વાંચકોને લાગશે કે અહીં મધ્ય પૂર્વની કટોકટી જેવી ગંભીર અને વિષાદમય પરિસ્થિતિમાં હાસ્યની છોળો ઊડાડવી એટલે વિવાહમાં મરશિયા ગાવા જેવી ધૃષ્ટતા ન ગણાય! ભાઈ-બાઈ, જે ગણાય તે ભલે ગણાય; હું તો કહીને જ રહીશ. મારે કાવ્યના વિષયવસ્તુ સાથે નહિ, પણ પંચમભાઈની આ પંક્તિ પૂરતી તેના અર્થ કે ભાવની ચમત્કૃતિ સાથે જ નિસ્બત છે.

[મારે હાંસિયા (કૌંસ)માં હાલ તો એટલું લખવું જ પડશે કે મ.પૂ.ની કટોકટી એ પશ્ચિમના દેશોના દિમાગમાંની ઈરાક અને અફઘાનિસ્તાનવાળી ભ્રામક પેદાશ જ છે. અહીં ‘તેં નહિ તો તારા બાપદાદાઓએ પાણી બોટ્યું હશે!’ જેવી પેલા વરુએ બકરાને ફાડી ખાવા પૂર્વે કહ્યા જેવી મલિન ઈરાદા ધરાવતી રાજનીતિપ્રેરિત આ સુફિયાણી વાત છે! અહીં તેમના માટે તો વિવાહમાં મરશિયા નહિ, પણ મરશિયા ગાવાની દુ:ખદ વેળામાં વિવાહનાં ગીતો ગાવાની મજાકભરી તેમની ધૃષ્ટતા છે!!!]

આટલા સુધીની આડવાતના અતિ વિસ્તારની ગુસ્તાખી બદલ માફી સાથે મૂળ મુદ્દે આવું તો પંચમભાઈની આ પંક્તિમાંની વાત ‘પગમાં બુટ!’ કે ‘બુટમાં પગ!’ જેવી તો ન જ ગણાય, કેમ કે તેમાં તો શું કહેવામાં આવી રહ્યું છે તે સમજાય છે! પણ, અહીં બીજી એક એવી વાત છે કે જેમાં એ કળવું મુશ્કેલ લાગશે કે “….”. જમીન સુધારણા માટે ખાડા ખોદવાની યોજનામાં છેલ્લે ભેગા થએલા ખાડાઓના ક્ષેત્રફળના આંકડાઓનો સરવાળો દેશના કુલ ક્ષેત્રફળ કરતાં વધી જાય ત્યારે આપણને એ કળવું મુશ્કેલ લાગે જ કે “દેશમાં ખાડા કે ખાડામાં દેશ?”

“ઘાટ ઘડિયા પછી નામ-રૂપ જૂજવાં, અંતે તો હેમનું હેમ હોયે!” ને એવી રીતે સમજી શકાય કે ‘લાંચરુશ્વતનો ઘાટ ઘડ્યા પછી અને તેને પાર પાડ્યા પછી કે તે પહેલાં લેતીદેતીની પ્રક્રિયાના થતા આ વ્યવહારને ભલેને ઈનામ, બક્ષિસ, મહેનતાણું કે ચાપાણી જેવાં જૂજવાં નામ આપવામાં આવતાં હોય પણ અંતે તો એને ભ્રષ્ટાચાર જ કહેવાય!!!!!


Thanks Valibhai.

જમીન સુધારણા માટે ખાડા ખોદવાની યોજનામાં છેલ્લે ભેગા થએલા ખાડાઓના ક્ષેત્રફળના આંકડાઓનો સરવાળો દેશના કુલ ક્ષેત્રફળ કરતાં વધી જાય ત્યારે આપણને એ કળવું મુશ્કેલ લાગે જ કે “દેશમાં ખાડા કે ખાડામાં દેશ” .

વલીભાઈ, તમે તો ગીતના ધ્રુવપદને તરત સમજી શકાય એવી વિડંબના દ્વારા નવો આયામ આપી દીધો. (પંચમ શુક્લ)

-વલીભાઈ મુસા

 

 

Tags: , , , , , ,

(૪૨૨) હાસ્યમોતીની કંઠમાળા (૭)

(૪૧) હું એક નર્સિંગ હોમમાં નર્સ તરીકે કામ કરતી હતી. દરેક નવા જન્મનાર બાળકના પિતાને તેમના હાથમાં તે બાળક સોંપી દઈને તેનું વજન કહી દેવાનો હું પડકાર ફેંકતી હતી. કેટલાક પિતા બાળકના ખરા વજનની લગભગ નજીકનું વજન કહી બતાવતા હતા. એક વખતે મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે એક પિતાએ તેના બાળકનું વજન ગ્રામ સાથેનું ચોક્કસ કહી આપ્યું. મેં તેમને કહ્યું, ‘ખરે જ, આ તો નવાઈ પમાડનાર કહેવાય !’ પેલા પિતાએ જવાબ આપ્યો,’ એમાં નવાઈ પામવા જેવું કશું જ નથી. આવું તો હું દરરોજ કરતો હોઉં છું. હું કસાઈ છું.’ (Nola Faria – RD)
(૪૨) હું ટ્રાફિક સેફ્ટી કન્સલન્ટન્ટ તરીકે ઘણી સંસ્થાઓમાં મારો અકસ્માતોના નિવારણ માટેના વાર્તાલાપ આપતો હતો. એક રાત્રે શિક્ષકો અને વાલીઓના એવા એક પ્રોગ્રામમાં મેં મારું વક્તવ્ય પૂરું કર્યું, ત્યારે તેના આયોજકે મારો આભાર માનતાં મને પુરસ્કાર તરીકે પચાસ ડોલરનો ચેક આપ્યો. મેં વિવેક બતાવતાં કહ્યું, ‘આ તો મારી ફરજના ભાગરૂપ છે. શું હું આ રકમ આપની સંસ્થાના એવા કોઈ શુભ કાર્ય માટે ફંડ તરીકે આપી શકું ?’ પેલી આયોજકે જવાબ આપ્યો, ‘અલબત્ત ! અમે અમારા ફંડ એકત્ર કરવાના આગામી પ્રોગ્રામમાં તમારા આ નાણાનો ઉપયોગ કરી શકીશું કે જેથી અમે મોટી ફી ચૂકવીને સારા વક્તાને મેળવી શકીએ.’ (S. Dean Spence – RD)
(૪૩) કદાવર બાંધાનો એક માણસ પાદરીના નિવાસસ્થાને ગયો અને ખૂબ જ નમ્રતાપૂર્વક કહેવા માંડ્યો, ‘સર, હું બહુ જ કફોડી આર્થિક હાલતમાં મુકાઈ ગએલા એક કુટુંબની કરૂણ દાસ્તાન કહેવા માગું છું. કુટુંબનો વડો બિચારો બેકાર છે. તેની પત્ની નવ બાળકોના ઉછેરમાં વ્યસ્ત રહેતી હોવાના કારણે કામધંધો કરી શકે તેમ નથી. તેઓ ભૂખ્યાં પણ છે અને તેમના મકાનનું ચઢેલું પાંચસો ડોલરનું ભાડું તેઓ નહિ ચૂકવી શકે, તો બિચારાં રસ્તા ઉપર આવી જશે !’ કઠોર ચહેરો ધરાવતા એ માણસની દયાભાવના જાણીને પાદરીએ કહ્યું, ‘સાચે જ આ તો હૃદયદાવક વાત કહેવાય ! હું પૂછી શકું કે આપ કોણ છો ?’ પેલાએ રડમસ અવાજે ડૂસકાં ખાતાં કહ્યું, ‘હું એ લોકોનો મકાનમાલિક છું.’ (Unknown – RD)
(૪૪) મોડી રાત્રે એક માણસે પોલિસ સ્ટેશને જઈને માગણી કરી કે ‘હું મારા ઘરમાં ચોરી કરનાર એ ચોર સાથે વાત કરવા માગું છું.’ ફરજ ઉપરના સાર્જન્ટે કહ્યું, ‘સોરી, તમારી માગણી કાયદા વિરુદ્ધ છે.’ પેલાએ કહ્યું, ‘પણ તમે મારી વાતને સમજતા નથી. મારા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે તે મારી પત્નીને જગાડ્યા સિવાય કેવી રીતે મારા ઘરમાં દાખલ થઈ શક્યો ?’ (Unknown – RD)
(૪૫) એક સર્જન ઓપરેશન પૂરું કરી જ રહ્યા હતા અને દર્દી ભાનમાં આવી ગયો. તેણે પૂછ્યું,’ડોક્ટર, શું ચાલી રહ્યું છે ?’ ડોક્ટરે જવાબ આપ્યો, ’ઓપરેશન પતી ગયું છે અને હું હાલમાં ટાંકા લઈ રહ્યો છું.’ દર્દીએ ડોક્ટરનો હાથ પકડી લેતાં કહ્યું, ‘એ કામ હું જ કરી લઉં છું.’ ડોક્ટરે તેના હાથમાં સોય પકડાવી દેતાં કહ્યું, ‘લ્યો, ત્યારે; આગળ વધો અને તમારી જાતે જ ટાંકા લઈ લ્યો, બસ !’ (Grahame Jones – RD)
(૪૬) એક માણસ જમીનમાં ખાડો ખોદી રહ્યો હતો. ખાડો ખોદાઈ રહ્યા પછી બીજો માણસ તેને પૂરી દેતો હતો. બસ, એ જ રીતે કામ ચાલી રહ્યું હતું. ત્યાં તો રસ્તેથી પસાર થનાર ત્રાહિત માણસે પેલાઓને પૂછ્યું, ‘મિત્રો, તમને ખબર છે કે તમે લોકો શું કરી રહ્યા છો ?’ પેલાઓમાંના એકે જવાબ આપ્યો, ‘અમે અમારી ફરજ હેઠળનું કામ કરી રહ્યા છીએ.’ પેલા ત્રાહિતે વળી કહ્યું, ‘તમને લોકોને ખાતરી છે જ કે તમે જે કામ કરી રહ્યા છો, એમાં કશું જ ખોટું નથી !’ બીજાએ જવાબ આપ્યો, ‘કદાચ અમારું કામ ખોટું હોય, તો તેના માટે જોકિમ જ જવાબદાર છે; કેમ કે તે તેના કામ માટે આજે અહીં ફરક્યો જ નથી !’ પેલા ત્રાહિતે પૂછ્યું, ‘જોકિમ કોણ છે ?’ પેલા બંને જણાએ એકીસાથે જવાબ વાળ્યો, ‘એ માણસ ખાડાઓમાં બી વાવનારો છે !’ (Dorita Aparecida Hoinaski – RD)
(૪૭) નવ્વાણું વર્ષનાં ડોશીમાના જન્મદિવસની ઉજવણીમાં હું ગયો અને મેં તેમના કેટલાક ફોટા પાડ્યા. બીજા દિવસે હું એ ફોટાઓને લઈને તેમને બતાવવા ગયો અને કહ્યું, ‘આમાંથી તમે તમને ગમતા  ફોટાઓ પસંદ કરી શકો છો.’ ફોટાઓ જોઈને ડોશીમાએ આનંદ વ્યક્ત કરતાં કહ્યું, ‘હે ભલા ઈશ્વર, જુઓ ને હું તો  સો વર્ષની હોઉં તેવી લાગું છું !’ (Helen B. Marrow – RD)
(૪૮) મારા છૂટાછેડાની તમામ કાર્યવાહી પતી ગયા પછી સ્થાનિક મોટર વ્હીકલ ખાતામાં મારા ડ્રાઈવીંગ લાયસન્સમાંના મારા નામને મારા પિતાના નામ સાથે સુધરાવવા ગઈ. ઓફિસ ક્લાર્ક મેડમે પૂછ્યું, ‘સરનામામાં કોઈ ફેરફાર ખરો ?’ મેં જવાબ આપ્યો, ‘ના.’ પેલી ક્લાર્કે ખુશી વ્યક્ત કરતાં કહ્યું, ‘વાહ સરસ ! તો તો તમને ઘર મળી ગયું, એમ ને !’ (Polly Baughman – RD)
(૪૯) હું ઓળખું છું એવા એ યુવાન દંપતીએ નવીન જન્મેલા બાળક સાથે એક મકાન ખરીદ્યું કે જેનો ભોંયરાનો ભાગ ભાડે આપી શકાય તેમ હતો. બાળક આખો દિવસ રડ્યે જતું હોઈ ભાડુઆત મકાન ખાલી કરી દેતા હતા. પછી તો એ લોકોએ ભોંયરાના એ મકાનનું રીપેરીંગ કામ હાથ ધરીને તેને ખાસ્સા એવા ખર્ચે સંપૂર્ણપણે  સાઉન્ડપ્રુફ બનાવી દીધું. કામ પતી ગયા પછી તેમણે બેઝમેન્ટના એ એપાર્ટમેન્ટને ભાડે આપવા માટે પેપરમાં જાહેરાત આપી દીધી. જાહેરાત વાંચીને તરત જ એક માણસ આવી ગયો અને  મકાન પસંદ પડી જતાં તેણે તેને ભાડે રાખી લીધું. એ માણસ બહેરો હતો. (Marlene Alexander – RD)
– વલીભાઈ મુસા
(Abridged, adapted, summarized, edited  and translated  from “Reader’s Digest” [(January –  2003) – All credit goes to ‘Copy Right’ possessors.)]
 
1 Comment

Posted by on February 12, 2014 in લેખ, હાસ્ય

 

Tags: , ,

(૪૨૧-અ) હે ગુર્જરી માવડી, તારી ખાસિયતો હજાર !

આગોતરી સૂચના : શીર્ષકમાં ‘હજાર’નો આંક ‘ઘણી’ના અર્થમાં જ હોઈ આ લેખને લાંબોલચક માની લઈને તેને વાંચવાથી મોઢું ન ફેરવી લેવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે. ધન્યવાદ.)

* * *

નવરાશની પળોએ માતૃભાષા ગુર્જરી અંગેના ચિંતનના ચકરાવે ચકરચકર ભમતાં મગજ ચકરાવો ખાઈ જાય તેવી તેની શબ્દોને રમાડવાની હજારો ખાસિયતો નજરે ચઢે છે અને મનોમન બોલી જવાય છે, ‘વાહ, ગુર્જરી વાહ !’

  • પ્રેમાળ માતાની જેમ માતગુર્જરી આપણને છીંકો, બગાસાં, ખાંસી, હવા, ઠપકો, શ્વાસ, ગમ, ગાળો અને કોણ જાણે એવી કેટલીય અદૃશ્ય ગમતી કે અણગમતી વાનીઓને પોતાના અદૃશ્ય હાથો વડે  ખવડાવે છે.
  • તે ઝેર, આંસુ અને ગુસ્સાને પાઈ દે છે; અને હાર, જીત, ધન, સત્તાને પચાવી જાણવાની શીખ પણ આપે છે.
  • તે આપણને અન્યો પરત્વે અનરાધાર પ્રેમ વરસાવવાનું પણ કહે છે.
  • તે અભિમાનને ઓગાળવાનું અને ઘમંડને તોડવાનું પણ આપણને સૂચવે છે.
  • તે સોંપવામાં આવેલી ફરજને બજાવવા (‘વગાડવા’ નહિ, ‘પાલન કરવા’ !) અને જરૂર જણાયે અઘટિત માગણીઓને ઠુકરાવવાનું પણ આપણને કહે છે.
  • તે આપણને દુ:ખીજનો પ્રત્યે હમદર્દી બતાવવાનું અને મદદનો હાથ લંબાવવાનું પણ કહે છે.
  • તે આપણને બળાપો કે હૈયાવરાળને કાઢવાની અને ગુસ્સો કે નફરતને ઓકી કાઢવાની સલાહ પણ આપે છે.
  • તેણે ‘સંપ ત્યાં જંપ’ અને ‘લોભને થોભ નહિ’ જેવાં કથનોમાં સમુચ્ચારીય શબ્દોની ભેટ પણ આપણને ધરી છે.
  • તેણે મુખ વડે ઉચ્ચારી શકાતા તમામ ધ્વનિઓ માટેના વ્યંજનો કે સ્વરો એટલા પૂરતા પ્રમાણમાં આપણને આપ્યા છે કે તેમને આપણે ગુર્જરી ગિરામાં વટથી લખી શકીએ.
  • વિશ્વની કોઈપણ ભાષા કે બોલીને આપણે ગુર્જરી લિપિમાં લખી નાખીને વાંચીએ તો આપણે જે તે ભાષા જ બોલતા હોઈએ તેવો આભાસ ઊભો થઈ શકે !  દા.ત. હાચીમીત્સ (જેપનીઝ)=મધ; પાનય (ચાઈનીઝ) = મધરાત
  • ગુર્જરી લિપિ એ અંગ્રેજીમાંની Phonetic Script કે લઘુલિપિ (Short Hand)ના સાંકેતિક ઉચ્ચારોનો વિકલ્પ બનવાની પૂરેપૂરી ક્ષમતા ધરાવે છે.
  • તેનામાં એટલી બધી સહિષ્ણુતા છે કે ઓછા વપરાતા, ન વપરાતા કે ગૂંચવાડો ઊભો કરતા કોઈ  વ્યંજનો કે સ્વરોનો  છેદ ઉડાડી દેવામાં આવે તો પણ તે ‘ઉફ્’ કરે તેમ નથી.
  • ‘બાર ગાઉએ બોલી બદલાય’, ‘પાશેરામાં પહેલી પૂણી’ કે ‘છાતી ગજગજ ફૂલવી’ જેવા રૂઢપ્રયોગોમાં વપરાતા જૂના તોલમાપના એકમોને મેટ્રિક પદ્ધતિમાં ફેરવી નાખવાનો તે કોઈ આગ્રહ રાખતી નથી !
  • જેમ  ઙ   (કઙઠ્ય)  અને ઞ (તાલવ્ય) અનુનાસિકો અને ‘દીર્ઘ ઋ’ ને કક્કા(મૂળાક્ષરો)માંથી ખદેડી કાઢવામાં આવ્યા તેમ શ. ષ, અને સ માંથી કોઈ એક અથવા ‘હૃસ્વ ઇ કે દીર્ઘ ઊ’ને જાકારો આપવામાં આવશે તો પણ આપણી ભોળી ગુર્જરી માવડી તો બિચારી એમ જ કહેશે કે ‘છોકરડાંઓ, તમને ઠીક લાગે તેમ કરો, પણ બિનનિવાસી ગુજરાતીઓ(NRG)ને  કહેજો કે તમારાં છોકરાં ભલે ગુગલીશ બોલે; પણ આટામાં નિમક હોય તે તો બરાબર છે, પણ નિમકમાં આટો હશે તો એવો રોટલો કોઈના ગળે ઊતરશે નહિ અને માનો કે એવા રોટલાને ગળા નીચે પરાણે ઉતારવામાં આવ્યો તો સમજી લેજો કે ઘરોનાં જાજરૂઓ બિલ્ડરોની ગેરંટીથી પણ વહેલાં ઊભરાઈ જશે, હા !!!’
  • આપણી ગુર્જરીએ અન્ય ભાષાઓના ટિકિટ, સ્ટેશન, તોપ, તમાકુ જેવા અસંખ્ય શબ્દોને ઉદારભાવે પોતાનામાં સમાવી લીધા છે, પણ… પણ અનધિકૃત (Off the record) વાત કહું તો,  જીવનની ઘણી બાબતોમાં અગ્રેસર ગામ (Lead Village) તરીકે ઓળખાતા અમારા કાણોદર ગામે તરતા મુકેલા કેટલાક ગુજરાતી શબ્દોની કોઈ નોંધ સુદ્ધાં લેતું નથી. નમૂના દાખલ કેટલાક શબ્દો આ પ્રમાણે છે : ફકીરિયું (ફકીર લોકો કડીવાળા ટમલરને પોતાના કાંડામાં ભરાવીને ભિક્ષા માગવા નીકળતા હોય છે તે), હેન્ડલિયું (ચા બનાવવા કે દૂધ ગરમ કરવા માટેનું હેન્ડલવાળું પાત્ર), સાફી (વાસણ, ટેબલ વગેરે સાફ કરવાનું કપડું), ઊહણું – જેમાં ‘હ’નો ઉચ્ચાર ‘વાહ’માંના ‘હ’ જેવો (બાળક્ની કે કૂતરાંબિલાડાંની વિષ્ટા-મળ લઈ લેવા માટેનું પૂંઠું કે પતરાનો ટુકડો), ઊગણું -(સાણસીના વિકલ્પે ગરમ વાસણ પકડવાનો કાપડનો કકડો), ઊખણું (તવીમાંથી રોટલી ઊપાડવા કે ફેરવવા માટેનું સાધન), વગેરે….
  • તે અજાયબીભર્યું દૃશ્ય જોતાં જ આપણને આપણાં આંગળાં કરડવાની સૂચના આપે છે.
  • તેણે પંડિતયુગના સાહિત્યકારો પાસે શેક્સપિઅરનાં અનુવાદિત કેટલાંક નાટકોનાં આવાં રમૂજી શીર્ષકો મુકાવ્યાં : Measure for measure (થાય તેવા થઈએ, તો ગામ વચ્ચે રહીએ !) ; Much Ado About Nothing (ખોદ્યો ડુંગર અને કાઢ્યો ઉંદર !)
  • તેણે ઝવેરચંદ કાળીદાસ મેઘાણીજી પાસે ‘સૂના સમદરની પાળે’, ‘કોઈનો લાડકવાયો’ અને ‘વનરામાં ગલ રાતાં ફૂલડાં’ જેવાં કાવ્યો રૂપે અંગ્રેજીમાંથી મૌલિક રચનાઓ જેવા જ ભાવાનુવાદો કરાવ્યા કે જે મૂળ અનુક્રમે આ શીર્ષકોએ કાવ્યો હતાં : ‘On the bank of river Rhine’, ‘Somebody’s darling’  અને ‘Fair flowers in the valley’.

વાહ, માડી વાહ !

-વલીભાઈ મુસા 

 

Tags: , , , ,

(૪૨૧) મારાં હાઈકુ (પ્રકીર્ણ) ભાગ -૧૨ (ક્રમાંક -૧૭૭ થી ૧૮૮)

સૂર્યાગમને,
નિશાચર સંતાડી,
નિશા ભાગતી ! (૧૭૭)

ઇક્ષુપિલાણે
શ્વેત વિષ સર્જાતું,
શુગરમિલે ! (૧૭૮)

ઘેઘુર વડ,
લંબાવે વડવાઈ
ભાર ઝીલવા ! (૧૭૯)

વીજખડગે
વાદળ ચિરાતાં, ને
વારિ દદડે ! (૧૮૦)

વીજ ત્રાટકે,
ના પ્રજળે, જુઓ ને
રૂ-પુંજ વાદળો ! (૧૮૧)

ભૂ છલાછલ,
વાદળમાથે સાવ,
કોરું ધાકોડ ! (૧૮૨)

વ્હેલી પરોઢે,
કાગ જગાડે ખગ,
’ભોર ભઈ, લ્યાં !’ (૧૮૩)

સૂરજમુખી,
સૂર્યભણી મિટડે,
નવ અંજાતું ! (૧૮૪)

પ્રસવે માતા,
બે જીવમાંથી થાતી,
એકલો જીવ ! (૧૮૫)

ખેતમૂષક,
નહિં હોય લ્યા ભાઈ,
યુરોપિયન ? (૧૮૬)

મધ્યમવર્ગી
ઘંટીપડિયાં વચ્ચે,
રોજ પિસાતો ! (૧૮૭)

થઈ ભૂલકું,
થાઉં ભુલક્કડ, હા
મજો મજો ભૈ ! (૧૮૮)

– વલીભાઈ મુસા

 
7 Comments

Posted by on February 3, 2014 in હાઈકુ

 

Tags: , , , , , ,