RSS

Monthly Archives: April 2014

(૪૨૯-અ) સાહિત્યમાં શબ્દપ્રયોજના

“આ નેટડે રહીને કીબોર્ડ પર મથનારાં આપણે સૌ શબ્દને પ્રયોજવાની સાથે કેટલી જાગૃતી રાખીએ છીએ તેની તપાસ આપણે જ નહીં કરીએ તો કોણ કરશે ?” (‘શબ્દ માટેની સાધના’ : જુગલકિશોર વ્યાસ- ‘Net-ગુર્જરી’)

‘વલદાની વાસરિકા’ શ્રેણીએ ગુજરાતી ભાષા વિષે તો ઘણી ચર્ચાઓ થઈ, પરંતુ આજે ગુજરાતી સાહિત્યના સંદર્ભે ઉપરોક્ત વિધાનના અનુસંધાને ‘સાહિત્યમાં શબ્દપ્રયોજના’ અંગે કંઈક રસપ્રદ વાતો કરવાનો ખ્યાલ છે. આપણા વિષયમાં પ્રવેશ કરવા પહેલાં આપણે ભાષા અને સાહિત્યના ભેદને સમજી લઈએ તો ઠીક રહેશે.

‘ભાષા’ એ એવા શબ્દો અને એ શબ્દો થકી અભિવ્યક્ત થતી એવી એક નિશ્ચિત વ્યવસ્થા છે કે જે સર્વસામાન્ય રીતે એક જ પ્રકારના સમુદાય, ભૌગોલિક વિસ્તાર કે સંસ્કૃતિ વચ્ચે રહેતા લોકો આપસી વિચાર અને વાણીના વિનિમય માટે મૌખિક કે લિખિત સ્વરૂપે તેને પ્રયોજતા હોય. તો વળી, ‘સાહિત્ય’ વિષે એમ કહી શકાય કે જે વિવિધ ભાષાઓના પોતપોતાના શબ્દોથી બનેલી એવી એક શાબ્દિક કલા છે કે જેના વિવિધ પ્રકારો વડે તેનો સર્જક સામા પક્ષે ભોક્તાઓને પોતાની સંવેદનાઓના સહભાગી બનાવીને આનંદ આપે અને જ્ઞાનોપાર્જન કરાવે. સાવ સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો ભાષા એ સાધન છે, જ્યારે સાહિત્ય એ ભાષાના સાધન વડે સર્જાતું સાધ્ય કે સર્જન છે.

જો સાહિત્ય ભાવકના દિલ અને દિમાગનો કબજો લઈ લે અને તેને સંપૂર્ણ રીતે માણી લેવા માટે તેને મજબૂર કરી દે તો માનવું રહ્યું કે તે સાહિત્ય ઉત્તમ પ્રકારનું છે. અહીં ‘ઉત્તમ’ શબ્દમાં ‘શિષ્ટતા’ના ગુણને પણ સમાવિષ્ટ થએલો સમજવો રહ્યો. અશ્લિલતા પણ એ પ્રકારનું માનસ ધરાવતા વાચકને આનંદ આપી શકે અને તેટલા માત્રથી એવું સાહિત્ય ઉત્તમત્તાની હરોળમાં કદીય બેસી ન શકે. ઉપર મેં ઉત્તમ પ્રકારના સાહિત્ય માટેની કોઈ વ્યાખ્યા આપી છે તેમ સમજવાની કોઈથી ગેરસમજ ન થવી જોઈએ, કેમ કે સાહિત્યને ઉત્તમ કક્ષાએ લઈ જવામાં ઘણાં સહાયક પરિબળો ભાગ ભજવતાં હોય છે. વિવિધ સાહિત્યમીમાંસકોએ રસ, અલંકાર, વક્રોક્તિ, રહસ્યજાળવણી, પ્રવાહિતા, શૈલી, ભાવનિરૂપણ, ગેય કાવ્ય હોય તો ભાવાનુરૂપ છંદબદ્ધતા, અગેય કાવ્ય હોય તો તેના ભાવયુક્ત પઠનની ક્ષમતા આદિને ઉત્તમ સાહિત્યસર્જન માટેનાં આવશ્યક અંગો તરીકે ઓળખાવ્યાં છે. આમ છતાંય કેવા પ્રકારના સાહિત્યને ઉત્તમતાની મહોર મારી શકાય તેવી કોઈ નિશ્ચિત વ્યાખ્યા બાંધી શકાઈ નથી.

અહીં આપણે સાહિત્યમાં ‘શબ્દપ્રયોજના’ની જ ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ અને તેથી મારું કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે કોઈપણ પદ્ય કે ગદ્ય એવા સાહિત્યપ્રકારના ઉત્તમ સર્જન માટે શબ્દપ્રયોજનની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહેતી હોય છે. પહેલી નજરે આમ જોવા જઈએ તો એકલોઅટૂલો કોઈક વ્યંજનો અને સ્વરોના સમન્વયથી બનેલો એવો એ શબ્દ આપણને સહજ અને શુષ્ક ભાસશે; પરંતુ એ જ શબ્દ જ્યારે સિદ્ધહસ્ત સાહિત્યસર્જક દ્વારા તેની સાહિત્યિક રચનામાં યથાસ્થાને, યથાભાવે અને યથાહેતુએ પ્રયોજાશે, ત્યારે તેનું મૂલ્ય અનેકગણું વધી જશે. આ તો એવી વાત થઈ ગણાશે કે રસ્તામાં રખડતો કોઈક પથ્થર કોઈ શિલ્પકારના ટાંકણાથી ઘડાઈને મૂલ્યવાન શિલ્પકૃતિ બની જાય !

સહિત્યસર્જનમાં સર્જક પાસે પોતે જે ભાષામાં સર્જન કરવા માગે છે તે ભાષાના શબ્દો તો તેની પાસે મોજૂદ જ હોય છે, પરંતુ તેણે તો માત્ર યોગ્ય શબ્દોને પસંદ કરીને યોગ્ય રીતે પ્રયોજવાના જ હોય છે. અહીં એક વાત ધ્યાનમાં લેવી ઘટે કે સર્જક કંઈ શબ્દેશબ્દને ચકાસીચકાસીને કે વિચારીવિચારીને પ્રયોજતો નથી હોતો, એ તો એની મેળે નિરૂપાતા જ રહેતા હોય છે. હા, એ ખરું કે એ સર્જક પોતાના સર્જનને આખરી ઓપ આપવા પહેલાંના વાંચન વખતે કોઈક શબ્દોને બદલતો પણ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ખંડકાવ્યના મહારથી સમા કવિ મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ‘કાન્ત’ વિષે એમ કહેવાય છે કે તેમણે ‘વસંતવિજય’ ખંડકાવ્યની આ પંક્તિ ‘કંપમાના પડે માદ્રી નરેન્દ્રભુજની મહીં’માંના ‘પડે’ શબ્દને, ‘લીધી’ અને ‘પડે’ એમ અનેકવાર ફેરબદલ કર્યો હતો. અહીં ખંડકાવ્યને સમજાવવું અસ્થાને હોઈ માત્ર એ બે શબ્દો વચ્ચેના તાત્વિક અર્થોને સાવ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવીશ કે જો પાંડુ રાજાએ રાણી માદ્રીને પોતાના બાહુઓમાં ‘લીધી’ એમ લખવામાં આવે તો વસંત ઋતુની માદક અસર પાંડુ ઉપર થઈ ગણાય; જ્યારે ‘પડે’ એમ લખાતાં એ અસર માદ્રી ઉપર થઈ છે એમ સમજાય. વાસ્તવમાં તો સૂક્ષ્મ અને સુંદર એવાં શ્વેત વસ્ત્રોવાળી માદ્રીને જોતાં પાંડુની જ કામવાસના ભભૂકી ઊઠી હતી.

મેં ક્યાંક લખ્યું છે કે શબ્દ તો બિચારો કહ્યાગરો હોય છે અને સર્જક ઉપર જ બધું અવલંબિત હોય છે કે તેને કેવી રીતે પ્રયોજવો. દરેક સર્જક શબ્દના સામર્થ્યને પામવા મથતો હોય છે અને તેનાં કલ્પનાચક્ષુ સામે શબ્દનાં વિવિધ સ્વરૂપો પ્રગટતાં હોય છે. અહીં માત્ર એ જ કહેવાનો આશય છે કે કોઈ પણ સર્જન વાંચક સામે તૈયાર સ્વરૂપે હોય એટલે તેને તે સહજ જ લાગે, પણ સર્જકે તેની સર્જનપ્રક્રિયામાં કેવી મથામણ કરી હોય છે એ તો એ પોતે જ જાણતો હોય છે; જેમ કે પ્રસુતા જ પ્રસવવેદનાને સમજી શકે !

ઊંટ અને ઘોડા જેવાં સવારી માટેનાં પ્રાણીઓને પહેલાં તો લાડકોડથી પળોટવામાં આવતાં હોય છે અને પછી જ તેઓ સવારીલાયક બનતાં હોય છે, બસ એવું જ સાહિત્યકાર માટે શબ્દ અંગે પણ સમજવું રહ્યું. સૉનેટપિતા બ.ક.ઠા.ના ‘ભણકારા’ સૉનેટની ચિરંજીવી આ પંક્તિને અવલોકતાં આપણને ખ્યાલ આવશે કે રેવા (નર્મદા) નદીનાં શાંત જળને વર્ણવવા કવિ પોતાની કલ્પનાને ક્યાં લઈ જાય છે અને કેવા સક્ષમ એવા સામાસિક શબ્દ ‘સ્તનધડક’ને હળવેથી ગોઠવી દે છે. વળી કવિની કલ્પનાની પરાકાષ્ઠા તો એ છે કે મંદમંદ રીતે હાલકડોલક થતી નાવને પેલા સ્તન ઉપરના તલની ઉપમા આપવામાં આવે છે ! અહીં આપણે કવિની ‘ધડક’ શબ્દની પસંદગી ઉપર પણ વારી જવું પડશે; ભલેને તે છંદજાળવણી અર્થે ‘ધડકન’ના વિકલ્પે પ્રયોજાયો હોય ! ‘ધડક’ શબ્દમાં ‘ધડકન’ કરતાં અર્થચમત્કૃતિ વિશેષ હોવાની વાતને નકારી શકાશે ખરી ?

ઉપરોક્ત બે ઉદાહરણોને આપણે સવિસ્તાર સમજી લીધાં. હવે કેટલાંક વિશેષ શબ્દપ્રયોજનોને સંક્ષેપમાં જોઈ લઈએ. નરસિંહ મહેતાના એક પ્રભાતિયામાં કડી છે, ‘જેહના ભાગ્યમાં જે સમે જે લખ્યું, તેહને તે સમે તે જ પહોંચે.’. અહીં ‘જેહના’ અને ‘તેહના’ શબ્દોના બદલે ‘જેમના’ અને ‘તેમના’ શબ્દો પ્રયોજાઈ શકાયા હોત, પણ તેમાં લયનો આનંદ પ્રાપ્ત થઈ શક્યો હોત ખરો ? કવિઓ સ્વૈરવિહારી હોય છે અને મનમાં આવે તો તેઓ શબ્દકોશમાંના શબ્દોને નવીન ઓપ પણ આપી દેતા હોય છે. ‘જૂનું ઘર ખાલી કરતાં’ કાવ્યમાં ‘બાબાપુ ના કશુંય ભૂલિયાં…’ કડીમાં ‘ભૂલ્યાં’નું ‘ભૂલિયાં’ કરીને કવિએ કરુણ રસને ઘેરો બનાવ્યો છે. મીરાંબાઈ ‘હંસ’ના બદલે ‘હંસલો’ મૂકે, મેઘાણી પોતાનાં કાવ્યોમાં સમદર, બહેનડ, માવડી, ભાઈયું, સોનલાં, રૂપલાં, બંધુડો જેવા શબ્દો પ્રયોજીને જે તે મૂળ શબ્દોને કેવા લાડ લડાવ્યા છે ! દયારામનો ‘શ્યામ રંગ સમીપે’માં વપરાએલો તળપદો શબ્દ ‘વંત્યાક’ હાસ્ય નિષ્પન્ન કરે, તો વળી શ્રીરામની બાળવયની ચેષ્ટા વર્ણવતા કવિ ભાલણની ‘છબછબ કરતા છેડા પલાળે, પાણીડાં ઢોળે’ માંના ‘પાણીડાં’ શબ્દનું માધુર્ય કંઈ ગાંજ્યું જાય એવું છે ખરું ? ઉત્તરકાલીન કવિઓનાં થોડાંક કાવ્યોને તપાસીએ તો નિરંજન ભગતના કાવ્યના ‘પથ્થર થરથર ધ્રૂજે’ શબ્દો પથ્થરને તો ધ્ર્રૂજાવે છે, પણ સાથે આપણે પણ નથી ધૂજી ઊઠતા ? ઉમાશંકર ‘નદી દોડે’ કાવ્યમાં ‘અરે, એ તે ક્યારે, ભસમ સહુ થઈ જાય પછીથી !’ માં ઉચ્ચારછૂટના આશયે ‘ભસ્મ’ના બદલે ‘ભસમ’ નથી મૂકતા, પણ લૌકિક ઉચ્ચાર તરીકે તેને પ્રયોજીને તેઓ ઉચ્ચ કોટિનું ભાવમાધુર્ય નિપજાવે છે.

આટલા સુધી તો આપણે ગુજરાતીના પદ્યસાહિત્યને અવલોક્યું, થોડુંક ગદ્યસાહિત્ય પણ જોઈ વળીએ. રા. વિ. પાઠક ‘ખેમી’ વાર્તામાં ‘ખેમી રાંડી’ એવા બે શબ્દો વડે જ ‘ધનિયા’ના મૃત્યુનો વાચકને વીજળીક આંચકો આપે છે. છે ને સીધાસાધા બે આ શબ્દો ! લખી શકાયું હોત કે ‘ખેમીએ વૈધવ્યનો કાળો કામળો ઓઢ્યો’, ‘ખેમીના માથાની સેંથીનું સિંદુર લોપાઈ ગયું’, ‘ખેમીના સૌભાગ્યનો ચાંદલો ભુંસાઈ ગયો’ વગેરે…વગેરે; પરંતુ આવાં લાંબાંલાંબાં વાક્યોથી વાચકને ત્વરિત આંચકો આપી શકાયો હોત ખરો ! ગો. મા. ત્રિપાઠી ‘સરસ્વતીચન્દ્ર’માં ‘દુ:ખી હું તેથી કોને શુ ? સુખી હું તેથી કોને શું ?’ જેવા સરળ શબ્દોએ વાચકના હૃદયના તાર કેવા ઝણઝણાવી દે છે ! ધૂમકેતુની ‘વિનિપાત’ વાર્તામાંનું વાક્ય ‘પડે છે ત્યારે સઘળું પડે છે !’ ભુલાશે ખરું ? એ જ ધૂમકેતુની વાર્તા ‘રજપૂતાણી’ના અંતભાગે આવતા વાક્ય ‘ અત્યંત વેદનાભર્યું રજપૂતનું મોં, બે તરસ્યા હાથનો ખોબો વાળીને, આ પડતું પાણી ભારે વિહ્વળતાથી પી રહ્યું છે…ઘટક…ઘટક….ઘટક…ઘૂંટડા લે છે.’ને માણી લઈએ. શું ‘તરસ્યા હાથનો ખોબો !’ એ શબ્દચિત્ર વાચકના માનસપટમાંથી ભુંસાશે ખરું ? શું અવગતિયા થએલા એ રજપૂતે પીધેલા પાણીના ઘૂંટડાઓનો ઘટક…ઘટક અવાજ વાચકના કાનોમાં દીર્ઘકાળ સુધી ગૂંજ્યા નહિ કરે ?

આપણે આ લઘુલેખના સમાપને આવી પહોંચ્યા છીએ. ‘શબ્દ’ શબ્દનો એક અર્થ તો થાય છે, એક કે એકાધિક વર્ણોનો સાર્થ સમૂહ; સાથેસાથે એ પણ યાદ રહે કે તેનો અન્ય અર્થ અવાજ કે ધ્વનિ પણ થાય છે. સફળ સાહિત્યસર્જક પોતાનાં સર્જનોમાં કેટલાક શબ્દોને એવી રીતે પ્રયોજતો હોય છે કે તે બધા માત્ર દૃશ્યમાન જ નથી રહેતા હોતા, બોલતા પણ હોય છે !

-વલીભાઈ મુસા 

 

Tags: , , , ,

(૪૨૮) હાસ્યમોતીનીકંઠમાળા (૮)

(૫૦) મારી દીકરીએ ડ્રાઈવીંગ માટેનું લર્નિંગ લાયસન્સ કઢાવી લીધું. હવે તે કાર ચલાવતાં શીખવા માટે ખૂબ જ ઉત્સુક હતી. તે ડ્રાઈવીંગ સીટમાં બેઠી, તેની સીટને સરખી કરી અને શોલ્ડર બેલ્ટ પણ ચઢાવી દીધો. ત્યારપછી બધા જ અરીસાઓમાં જોઈ લીધા પછી મૂંઝાતીમૂંઝાતી મારા તરફ ફરીને ફરિયાદ કરવા માંડી, ‘પણ આમાંના એકેય અરીસામાં હું તો દેખાતી જ નથી !’ (L. Willms  – RD)

(૫૧) હું કોર્ટહાઉસ સિક્યોરીટીનો ડેપ્યુટી શેરીફ છું. મારી ફરજના ભાગરૂપે મારે મુલાકાતીઓને કોર્ટની સઘળી વ્યવસ્થા સમજાવવાની હોય છે. એક દિવસે નવમા ધોરણમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓની ટુકડીને હું સમજાવી રહ્યો હતો. કોર્ટમાં રિસેસ હતી. કોર્ટખંડમાં એક ક્લાર્ક અને કસ્ટડીમાં હાથે બેડીઓ સાથેનો એક યુવાન કેદી એમ માત્ર બે જ જણ હાજર હતા.

મેં પેલા છોકરાઓને જુદીજુદી જગ્યાઓ બતાવતા જતાં કહેવાનું શરૂ કર્યું,’આ એ જ્ગ્યા છે કે જ્યાં ન્યાયાધીશ બેસે છે. અહીં આ પાટલીઓ ઉપર વકીલો બેસે છે. કોર્ટનો ક્લાર્ક ત્યાં બેસે છે. કોર્ટનો દફ્તરી અને સ્ટેનોગ્રાફર અહીં બેસે છે. ન્યાયાધીશની નજીક સાક્ષીઓનું બોક્ષ છે અને ત્યાં જ્યુરી મેમ્બર્સ બેસે છે.’ મેં મારી વાત પૂરી કરતાં છેલ્લે જણાવ્યું કે, ‘તમે જોઈ શકો છો કે કોર્ટની આ સઘળી વ્યવસ્થામાં આટલા બધા લોકો સંકળાએલા હોય છે.’ મારા આ કથન પછી તરત જ પેલા હાજર કેદીએ બેડીથી બંધાએલા પોતાના બંને હાથ ઊંચા કરતાં બોલી ઊઠ્યો, ‘હા, હું પણ એ બધામાંનો એક મહત્ત્વનો માણસ છું કે જેના કારણે જ આ સઘળી વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી છે !’ (Michael  Mcpherson – RD)

(૫૨) એક ઈલેક્ટ્રીકલ વર્કશોપ કે જ્યાં હું કામ કરું છું ત્યાં અમે ઘણીવાર અમારા સાથી કર્મચારીઓનાં ઘરગથ્થુ સાધનોનું રીપેરીંગકામ પણ કરી લેતા હોઈએ છીએ. આ કામ અમે ચોરીછૂપીથી કરતા હોઈએ છીએ કે જેથી અમારા કડક એવા સુપરવાઈઝરને એની ખબર ન પડી જાય. એકવાર મારો સાથી કર્મચારી પીરીઝ એક બ્લેન્ડરને તપાસી રહ્યો હતો. અચાનક આવી ગએલા સુપરવાઈઝરે તેને કહ્યું, ’પેરીઝ, અહીં અંગત કામ કરવાની સખ્ત મનાઈ છે. આ બ્લેન્ડર કોનું છે ?’ પેરીઝે જવાબ આપ્યો, ‘એક મિત્રનું.’ પેલા સુપરવાઈઝરે વળી પૂછ્યું,’ એ કોણ વળી ?’ પેરીઝે જવાબ આપ્યો, ‘કહ્યું ને બોસ કે એક મિત્રનું !’

સુપરવાઈઝરે ગુસ્સા સાથે કહ્યું, ‘મારી પાસે હવે બીજો કોઈ જ વિકલ્પ નથી. મારે મેનેજરને ફરિયાદ કરવી જ પડશે.’

થોડી જ વારમાં સુપરવાઈઝરે મેનેજરને બોલાવી લાવીને શું ચાલી રહ્યું હતું તે જણાવ્યું. જ્યારે સુપરવાઈઝરનું કથન પૂરું થયું કે તરત જ મેનેજરે શાંતિથી જવાબ વાળ્યો,’ ચિંતા કરશો નહિ. પીરીઝ આપણો એક કુશળ કર્મચારી છે. તેને મારી મધરના બ્લેન્ડરનું કામ પૂરું કરી લેવા દો.’

સુપરવાઈઝર તો સ્તબ્ધ બનીને મેનેજરની સામે જોઈ જ રહ્યો. (Rafael Conzalez – RD)

(૫૨) વહેલી સવારે ચર્ચની પ્રાર્થનાસભામાં એક જ માણસની હાજરી જોઈને પાદરીએ કહ્યું, ’મને લાગે છે કે લોકો ઊંઘી ગયા છે. હવે તમે પણ ઘરે જવા માગો છો કે પછી હું પ્રવચન કહી સંભળાવું ?’ પેલા માણસે જવાબ આપ્યો, ‘હું જ્યારે મારી મુરઘીઓને દાણા ખવડાવવા જાઉં છું, ત્યારે એક મુરઘી આવે તો પણ દાણા ખવડાવું જ છું.’  પાદરીએ પેલા માણસની વાતને હકારમાં લઈને  પ્રવચન માટેની વ્યાસપીઠ ઉપર ચઢી જઈને બરાબર એક કલાક લાંબું પ્રવચન સંભળાવી દીધું. પાદરીએ પેલાને પૂછ્યું, ‘કેમનું રહ્યું ?’ પેલાએ જવાબ આપ્યો,’હું મારી મુરઘીઓએને દાણા ખવડાવવા જાઉં છું, ત્યારે એક મુરઘી આવે તો પણ હું દાણા ખવડાવું તો છું જ, પણ દાણાની આખી ટોપલી તેની આગળ ઠાલવી દેતો નથી !’ (Renee Dago – RD)

(૫૩) મારી દીકરીની સહકર્મચારી વેલેન્ટાઈન ડે ઉપર તેના પતિ તરફથી એક બુકે મેળવે છે, જેની સાથેના કાર્ડમાં સંદેશા રૂપે માત્ર ‘No’ શબ્દ જ લખેલો હોય છે. તે આખી સવાર સુધી એ સંદેશાનો અર્થ સમજવા માટે મથામણ કરે છે, આખરે તેનાથી ન રહેવાતાં પોતાના પતિને ફોન કરીને પૂછે છે કે પેલા ‘No’ શબ્દનું રહસ્ય શું છે. પેલા પતિ મહાશય જવાબ આપતાં કહે છે કે તેણે એવો કોઈ સંદેશો મોકલાવ્યો નથી, પણ પછી આગળ ઉમેરે છે, ‘હા, પણ હું જ્યારે ફોન ઉપર ફ્લોરિસ્ટને બુકેનો ઑર્ડર નોંધાવતો હતો; ત્યારે તેણે પૂછ્યું હતું કે કોઈ સંદેશો મોકલવાનો છે, ત્યારે મેં તેને ‘No’ જવાબ આપ્યો હતો !!! (Janet  Cutmore – RD)

(૫૪) હું હોસ્પિટલમાં મારી માતાના ખબરઅંતર પૂછીને ઘર તરફ કાર હંકારી રહી હતી, ત્યારે અચાનક ટાંકીમાં પેટ્રોલ ખલાસ થઈ જવાના કારણે કાર બંધ પડી ગઈ હતી. મેં જોયું તો વધારાના પેટ્રોલ માટેનું કેન પણ ખાલી હતું. મેં મારા પતિને મદદ માટે ફોન કર્યો તો તેમણે મને પૂછ્યું કે હું કયા સ્થળે છું કે જ્યાં તે પેટ્રોલ લઈને આવી શકે. મેં આસપાસ નજર દોડાવીને કહ્યું કે હું ફલાણા ફલાણા પેટ્રોલપંપની બાજુમાં જ છું. (Susan Schulmeister – RD)

(૫૫) હું મારા કુટુંબ માટેનાં ટુથબ્રશ ખરીદી લાવી અને મારા પતિને મેં કહ્યું કે ‘લીલું તમારું છે, આપણા પૌત્રનું વાદળી છે અને મારું લાલ છે.’ થોડાંક અઠવાડિયાં પછી મેં જોયું તો મારું લાલ ટુથબ્રશ બાકીનાં બે કરતાં વધારે પડતું ઘસાઈ ગયું હતું. મેં મારા પતિને પૂછ્યું,’તમારું ટુથબ્રશ કયા રંગનું છે ?’ તેમણે જવાબ આપ્યો,’લાલ.’ મેં કહ્યું, ‘ગ્રેમ્પી, તમારું લાલ નથી.’ ત્યાં તો પાસે જ ઊભેલા અમારા પૌત્રે કહ્યું,’ લાલ તો મારું છે.’ (Jan Smith – RD)

(૫૬) એક સ્ટોરના કાર્ડ વિભાગમાં “‘I Love You Only’ (હું તને જ ચાહું છું)”લખેલાં વેલેન્ટાઈન કાર્ડ જોવા મળ્યાં. શોકેસમાં એક સૂચના પણ લખેલી હતી : ‘આ જ પ્રકારનાં કાર્ડ જથ્થાબંધ પણ મળી રહેશે.’ (Richard Lederer – RD)

– વલીભાઈ મુસા

(Abridged, adapted, summarized, edited  and translated  from “Reader’s Digest” [(February –  2003) – All credit goes to ‘Copy Right’ possessors.)]

 
3 Comments

Posted by on April 22, 2014 in હાસ્ય

 

Tags: , , , , , , ,

(૪૨૭-અ) ૬૪ કલાઓ અંગે વિચારવિમર્શ

‘કામસૂત્ર’ અને ‘શુક્રનીતિ’ અનુસાર કલાઓની સંખ્યા ૬૪ બતાવવામાં આવી છે. જો કે કેટલીક કલાઓ બંને મતોમાં સામાન્ય છે, તો કેટલીક કોઈ એક કરતાં અન્યમાં વિશેષ પણ છે. ‘શુક્રનીતિ’ તો ૬૪થી પણ વિશેષ કલાઓ હોવાનું જણાવે છે, પણ તેમાં પ્રચલિત ૬૪ કલાઓ જ દર્શાવાઈ છે. સ્થળસંકોચના કારણે તેમની યાદી આપવાનો અત્રે ખ્યાલ નથી. જિજ્ઞાસુઓ ‘કલા-વિકિપીડિયા’એ શોધ ચલાવીને એ સઘળી કલાઓનાં નામો જાણી શકશે.

હવે સંસ્કૃતના એક શ્લોક  “साहित्यसंगीतकलाविहीन, साक्षात्पशु, पूच्छविषाणहीन”માં તો ‘સાહિત્ય’ને એક અલગ કલા તરીકે દર્શાવાઈ છે, પરંતુ ઉપરોક્ત બંને યાદીઓમાં ‘સાહિત્ય’ એવી કોઈ કલાનો સીધો અને સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી. આમ છતાંય; નાટય, આલેખ્ય (ચિત્રકલા અને લખાણ), વિશેષક (મુખાદિ પર પત્રલેખન),  અંત્યાક્ષરી, પુસ્તકવાચન, કાવ્ય-સમીક્ષા કરવી, નાટકાખ્યાયિકા-દર્શન, કાવ્ય-સમસ્યા-પૂર્તિ, દેશી ભાષાઓનું જ્ઞાન, આશુ(શીઘ્ર) કાવ્યક્રિયા, અભિધાન-શબ્દકોશજ્ઞાન, સુલેખન, કલાશિક્ષણ, વગેરેને આપણે ‘સાહિત્ય’કલા હેઠળ ગણાવી શકીએ.

હવે આપણે એક તરફ સાહિત્યકલા અને બીજી તરફ સાહિત્યેતર કલાઓ એમ ઉભયના કલાસાધકોની કલાસાધનાની જાગરૂકતાનો ખ્યાલ કરીએ તો આજકાલ ઇલેક્ટ્રૉનિક કે મુદ્રણાલય માધ્યમે પ્રગટ થતું  મોટાભાગનું સાહિત્ય એ અન્ય સાહિત્યેતર કલાઓની સરખામણીએ ઊણું ઊતરતું દેખાશે. સંગીત, નૃત્ય, નાટક આદિ કલાઓની રજૂઆતમાં તેના રજૂકર્તાની એકાદ નાનીશી ક્ષતિ થકી શ્રોતાઓ કે પ્રેક્ષકોમાં ભારે ઊહાપોહ મચી જશે; જ્યારે સાહિત્યસર્જનમાં એવી ક્ષતિઓ નભી જશે. આમ થઈ શકવાનું દેખીતું કારણ એ છે કે પેલી અન્ય કલાઓ ભોક્તાઓ સામે પ્રત્યક્ષ રજૂઆત પામતી હોય છે, જ્યારે સાહિત્યકલા  પરોક્ષ રહેતી હોય છે; ભલે ને પછી તે ઈ-બુક, પ્રિન્ટ-બુક કે બ્લોગરૂપે હોય !

કોઈપણ કલા તેના સાચા સાધકો થકી તેના પ્રમાણિત સ્વરૂપે કાં તો જળવાઈ રહેતી હોય છે અથવા તેનો ઉર્ધ્વગામી વિકાસ થતો રહેતો હોય છે, જ્યારે એનાથી ઊલટું કલા પ્રત્યે અગંભીર એવા કલા પીરસનારાઓ પોતાની કલાને ક્લુષિત કરતા હોય છે. મારી આ વાત સાહિત્યકલા કે સાહિત્યેતરકલા એમ ઉભયને કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર સરખી જ લાગુ પડે છે.

નીચે મારા સ્વરચિત એવા એક અછાંદસ હાસ્યકાવ્યને રજૂ કરું છું, આપ સૌના માત્ર મનોરંજન અર્થે જ નહિ; પરંતુ મારા આજના લેખમાંની મારી એ વાતના સમર્થનમાં કે જાણેઅજાણ્યે પણ લોકો દ્વારા કેટલીક કલાઓ કેવી વિકૃત રીતે અભિવ્યક્તિ પામતી હોય છે અથવા તો કોઈ કોઈ કલા કેવી વિસારે પણ પડતી જતી હોય છે !

  • * * * * *

ક્યમ કે અમે ઊંઘીએ જાગતા !

“હે પરમ પિતા !

તું માફ કરી દેજે તેઉને ,

કેમ કે તેઓ શું કરી રહ્યા છે, તે તેઓ જાણતા નથી.”

શબ્દો આ વધસ્તંભેથી પ્રસારિત ઈસુના બે હજાર અને તેર વર્ષોથી પડઘાય છે બ્રહ્માંડે ! (૧)

“હે માત સરસ્વતી !

તું માફ કરી દેજે એ ઢાઢીઓને,

કેમ કે લગ્નસરાએ નિજ લંઘા થકી તેઓ શું વગાડી રહ્યા છે, તે તેઓ જાણતા નથી !”

સંભવિત શબ્દો બિસ્મિલ્લાખાનના પડઘાતા રહેશે જ્યાં લગણ લંઘા લંઘાતા સુરે વાગશે !(૨)

“હે નૃત્યના દેવ નટરાજન !

તું માફ કરી દેજે એ વરના ભેરુઓને,

કેમ કે અશ્વારોહી એ વરની સામે બેન્ડવાજાંના તાલે શું નાચી રહ્યા છે, તેથી તેઓ બેખબર !”

શબ્દો જાણે સ્વર્ગસ્થ નૃત્યસમ્રાટ ઉદયશંકરના ઉદભવે અને શમે કાનફાડ ભૂંગળાંના રવે ! (૩)

“હે ચારણ, ભાટ, બારોટ દેવીપુત્રો !

તમે માફ કરી દેજો માઈકે કંઠ્યગાન કરતા એ ગવૈયાને,

કેમ કે હજુ તેમને ખબર નથી કે તેઓ ભેંસાસુરે ગાય છે કે પાડાસુરે ?

શબ્દો માઈકલ જેકસનના આત્માના ગુંજ્યા કરશે ભારતીય કો’ માઈલાલ જયકિસનમુખે ! (૪)

“હે પવનપુત્ર હનુમાનજી !

તમે માફ કરી દેજો જાનૈયાં શિશુઓને

કેમ કે તેઓ વ્યર્થ કૂદાકૂદ કરે, સમજ્યા વિણ ઢોલના તાલને !”

શબ્દો એ ઢોલીના જાણે મિથ્યા અફળાયે વાનરશાં એ કિશોરોના બધિર કાને! (૫)

“હે દેવદરબારે નાચંતી અપ્સરાઓ અને ગોકુળની ગોપીઓ,

માફ કરજો વરઘોડે નાચતી નાચઘેલી આ કિશોરી જાનડીઓને

કેમ કે ઢોલીના દાંડીના તાલને અને તેઉના ઠુમકાને ના કશોય સંબંધ !”

શબ્દો એ જ ઢોલીના ખોવાઈ જતા ઢોલના અવાજ મહીં ને સૂણવા ન પામે એ કિશોરીઓ! (૬)

“હે શ્રીમતી અને શ્રીમાન કપિરાજ/જો !

માફ કરજો; ચોસઠ કલામાંની વૃક્ષારોહણમાં નિષ્ફળ અમે

કેમ કે ગુફાવાસી માનવ મટી નગરજન થતાં વિસર્યા વૃક્ષ તણી આરોહ-અવરોહ કલા !

શબ્દો અને કૂદકા, ટારઝન અને ઝીમ્બો તણા બોલપટના કચકડે કેદ ને અમે થયા પાંગળા ! (૭)

“હે વિશ્વકર્માઓ અને શારડી-રંધા તણા સહાયકો !

માફ કરજો તવ દારુકર્મ કલા અવગણી અમે સિમેન્ટ કોંક્રીટનાં જંગલો ઊભાં કર્યાં

કેમ કે અમે તો બહુમાળી ઈમારતો રચી અમારો મોતનો સામાન તૈયાર કરવા ચહ્યું !”

શબ્દો પર્યાવરણવાદીઓના ન સુણાય અમને, કાનનાં છિદ્રો પુરાયાં એજ સિમેન્ટ કોંક્રીટે ! (૮)

“હે શિલ્પ સંહિતાના રચયિતા!

માફ કરજો ચોસઠ કલામાંની અમે ઘણી ભૂલ્યા, કોઈ વિકૃત કરી, તો કોઈ વધઘટ કરી.

કેમ કે નવીન આવિષ્કારોએ કલેવર જ બદલી દીધાં એ પ્રાચીન કલાઓ તણાં !”

શબ્દો અને શાસ્ત્રો ન સમજાય કે પછી ન ચહીએ સમજવા, ક્યમ કે અમે ઊંઘીએ જાગતા! (૯)

*     *     *     *     *

આશા રાખું છું કે આજના વિષયના સંદર્ભે ઉપરોક્ત કાવ્યરચના આપને ગમી હશે જ.

ધન્યવાદ.

-વલીભાઈ મુસા 

 

Tags: , , , , , , , , , , , ,

(427) Best of 5 years ago this month April, 2009 (24)

Click on

જળસમાધિ ભાગ ૧-૨-૩ (ક્રમશ:)

Who is really insane? – ‘Seldom’ such Posts (3)

Peeping into an Exemplary Social Life of a Local Chief

-Valibhai Musa

 

Tags: , ,