RSS

Monthly Archives: June 2018

(574) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૬ (આંશિક ભાગ – ૨) યે ન થી હમારી ક઼િસ્મત -શેર ૪ થી ૬ … (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૧ ના અનુસંધાને ચાલુ)

યે ન થી હમારી ક઼િસ્મત (શેર ૪ થી ૬)  

કોઈ મેરે દિલ સે પૂછે તિરે તીર-એ-નીમ-કશ કો
યે ખ઼લિશ કહાઁ સે હોતી જો જિગર કે પાર હોતા (૪)

(તીર-એ-નીમ-કશ= કમજોર તીર; અર્ધું ખેંચેલું તીર; ખ઼લિશ= ખટક, ચુભન, વેદના)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

આ શેરમાં માશૂકાની નજરના તીરની અર્ધી ખેંચાયેલી પણછ (ધનુષની દોરી)ના હળવા પ્રહાર અંગે માશૂક કોઈ ત્રાહિત ઈસમને સવાલ કરવાનું કહે છે કે તેની તેમના ઉપરની અસર કેવીક તો છે. માશૂક પોતાના એ સવાલનો પોતે જ એક જુદા જ અંદાઝમાં જવાબ આપતાં કહે છે કે ભલે ને એ તીર તેનાથી થોડેક દૂર પડ્યું હોય અને પોતાને વાગ્યું ન હોવા છતાંય તેના તરફની માત્ર ધીમી ગતિમાત્રથી તેઓ તેની ચુભન (વેદના)ને મહસૂસ કરી શક્યા છે. આમ થઈ શકવાનું પ્રત્યક્ષ કારણ એ જ દેખાય  છે કે તેઓ જરાય ઘાયલ  થયા નથી અને તેથી તેઓ જીવિત રહ્યા હોઈ એ વેદના પણ અનુભવી શક્યા છે. આગળ શેરના બીજા મિસરામાં આ વાતની સ્પષ્ટતા થાય છે કે જો એ તીર પૂરું ધનુષ ખેંચાઈને તેમના તરફ આવ્યું હોત તો  તેમના જિગરને વીંધી દીધું હોત અને તેથી તે તત્કાલ અવસાન પામી જતાં એ તીરની અગાઉવાળી સંભવિત વેદના પણ અનુભવી શક્યા ન હોત! આમ તેઓ તેમની સંભવિત ઘાયલ સ્થિતિની વેદનાનો લુત્ફ (આનંદ) માણવાની આરજૂ સેવી રહ્યા છે. સારાંશે અહીં અધખુલી (નીચી) આંખોની નજરથી ફેંકાયેલું હળવું તીર અને વેધક તથા અનિમેષ નજરેથી ફેંકાયેલા ઘાતક તીરની સરખામણી અને તેમની અસરો વર્ણવાઈ છે. (I hope that any veracity or difference of opinion in my interpretation or exposition of this couplet (Sher) will be excused if it is otherwise understood by the experts of Ghalib’s creation or anybody else.)

* * *

યે કહાઁ કી દોસ્તી હૈ કિ બને હૈં દોસ્ત નાસેહ
કોઈ ચારાસાજ઼ હોતા કોઈ ગ઼મ-ગુસાર હોતા (૫)

(નાસેહ= સલાહકાર, ઉપદેશક; ચારાસાજ઼= ઉપચારક, ચિકિત્સક; ગ઼મ-ગુસાર= હિતેચ્છુ, સહાનુભૂતિકર્તા)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

અહીં શાયર બિરાદરોને ટોણો (મહેણું) મારતાં કહે છે કે આ તે કેવી તમારી બિરાદરી કે તમે મારા સલાહકાર અને ઉપદેશક જ બની રહ્યા! તમારા લોકોની જગ્યાએ મારા ગમના કોઈ ચિકિત્સક કે હિતેચ્છુ હોત તો કેવું સારું થાત! અહીં ગ઼ાલિબ સાચા દોસ્તોની પરખ સમજાવતાં કહે છે કે તેઓ દુ:ખના સમયે માત્ર સલાહકાર બની ન રહેતાં દુ:ખનો ઉપચાર બતાવે છે અને સહાનુભૂતિ દ્વારા હૂંફ પણ આપતા હોય છે. આમ માશૂકની વિરહની વેદના એવી તો તીવ્ર બની છે કે તેમને કોઈ ઉપદેશક મિત્રોની જરૂર નથી, પણ દુ:ખનો ઈલાજ બતાવનારા અને તેમના દુ:ખે દુ:ખી થનારા એવા સમસંવેદનશીલ મિત્રો જ તેમને ખપે છે. અર્થ ગ્રહણ કરવા માટે સરળ એવા આ શેરને ચર્ચાપત્રીઓએ સામાન્ય પ્રકારનો ગણાવ્યો છે, પરંતુ મારા નમ્ર મતે આ પણ ઉમદા શેર જ છે; કેમ કે તેની સરળતા એ જ તેની શોભા બની રહે છે.

* * *

રગ-એ-સંગ સે ટપકતા વો લહૂ કિ ફિર ન થમતા
જિસે ગ઼મ સમઝ રહે હો યે અગર શરાર હોતા (૬)

(રગ-એ-સંગ= પથ્થરની નસ; શરાર= ચિનગારી)

અર્થઘટન અને રસદર્શન

ગ઼ાલિબે આ શેરમાં માશૂકાના વિરહના પોતાના દુ:ખની તીવ્રતાને બેસુમાર કક્ષાએ લઈ જઈને હદ કરી નાખી છે. “Poets are born, they cannot be made (કવિઓ જન્મતા હોય છે, તેમને બનાવી શકાતા નથી હોતા.)” એવી ઉક્તિને સાર્થક કરતો આ શેર છે. જન્મજાત શાયર જ આવા શેર રચી શકે, કેમ કે તેમનાં દિમાગોમાં આવી ભવ્ય કલ્પનાઓ સહજ રીતે જ ઊગી નીકળતી હોય છે. અસદુલ્લાહખાન ‘ગ઼ાલિબ’ પોતાના ગમને સમજાવતાં કહે છે કે લોકો કે જે તેમના ગમને માત્ર ગમ તરીકે જ જે જાણે છે, તેમને ખબર નથી કે  વાસ્તવમાં તે ગમ એક એવી ચિનગારી છે કે જેના પ્રજ્વલન થકી પથ્થર પણ પીગળી જાય અને તેમાંથી એવો રસ વહેવા માંડે કે જાણે એ પથ્થરની નસોમાંનું લોહી હોય અને તે તેમના ફાટી જવાથી તે પૂરજોશથી વહેતું હોય!

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૨૧)                                                   [ક્રમશ: આંશિક ભાગ ૩]

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વિકીપીડિયા
(૫) Courtesy – “Deewaan’

 

Tags: , , ,