RSS

Monthly Archives: June 2019

(588) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૧૮ (આંશિક ભાગ – ૩) તસ્કીં કો હમ ન રોએઁ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૨ ના અનુસંધાને ચાલુ)

તસ્કીં કો હમ ન રોએઁ…

લાજ઼િમ નહીં કિ ખિજ્ર કી હમ પૈરવી કરેં
જાના કિ એક બુજ઼ુર્ગ હમેં હમ-સફ઼ર મિલે (૬)

(લાજ઼િમ= આવશ્યક; ખિજ્ર= ઈસ્લામના એક પયગંબરનું નામ કે જે અમર છે અને રસ્તો ભૂલ્યા-ભટકેલાઓને માર્ગ દેખાડે છે.; પૈરવી= અનુગમન, અનુસરણ; બુજ઼ુર્ગ= વયોવૃદ્ધ; હમ-સફ઼ર= સહયાત્રી)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

આ એક સરસ મજાનો શેર છે, પણ પાઠકે સર્વ પહેલાં ખિજ્ર વિષે જાણી લેવું જોઈએ. કુરઆને શરીફમાં મોઝિઝ અને ખિજ્ર એ બે પયગંબરોનીની હકીકત બયાન કરવામાં આવેલી છે. મોઝિઝ (મુસા) ઉપર દસ આજ્ઞાઓ (Ten Commandments) નાઝિલ કરવા ઉપરાંત અલ્લાહે વધુ જ્ઞાન મેળવવા માટે તેમને ખિજ્રને મળવાનું કહ્યું. ખિજ્ર એ ભટકતા સંત સમાન હતા/છે. ‘છે’ એટલા માટે કે તે અમર છે અને મહાજ્ઞાની પણ છે. તેઓ ઉમ્મતને હિદાયત કરવા ઉપરાંત રણ, જંગલ કે સમુદ્રમાં ભૂલા પડેલા યાત્રીઓને પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે માર્ગ બતાવે છે.

હવે આપણે આ શેર ઉપર આવીએ તો તેનો વાચ્યાર્થ તો આમ જ થાય છે કે ‘અમારા માટે આવશ્યક નથી કે અમે ખિજ્રનું અનુસરણ કરીએ. જો એમનો સંગાથ થઈ જાય તો અમે તો એમ જ માનીશું કે અમને એક વયોવૃદ્ધ ઈસમ સહયાત્રી તરીકે મળ્યા.’ અહીં ‘અનુસરણ કરવું’નો મતલબ છે કે તેમની પાછળ પાછળ અને તેમના પગલે પગલે જ ચાલવું. જ્યારે સહયાત્રીનો મતલબ થાય કે ખિજ્રની પાછળ પાછળ નહિ, પણ તેમની સાથે સાથે ચાલવું. વળી ’બુઝુર્ગ’ કહેતાં એમ અભિપ્રેત છે કે તેઓ જ્ઞાની હોઈ ભલે આપણે તેમની સાથે ચાલીએ, પણ તેમનું આંધળું અનુકરણ તો ન જ કરાય.

પ્રથમદર્શીય ઉદ્દંડ લાગતા તત્ત્વજ્ઞાનીય આ શેરમાં ગ઼ાલિબ કહી રહ્યા છે કે ઈશ્વરનો સાક્ષાત્કાર કરવાના માર્ગમાં ગમે તેવા મહાજ્ઞાનીનું આંધળું અનુકરણ કરવાના બદલે તેમને આપણા એ જ્ઞાન તરફના માર્ગમાં સહયાત્રી જ સમજવા જોઈએ. જ્ઞાન તરફની આપણી આગેકૂચમાં એવા વયોવૃદ્ધ અને અનુભવી માર્ગદર્શકનાં માર્ગદર્શનોને વગર વિચાર્યે માત્ર સ્વીકારી લેવા કરતાં આપણે આપણી વિવેકબુદ્ધિ વાપરીને આગળ વધતા રહેવું જોઈએ. ખિજ્ર અને મુસાના કિસ્સામાં ખિજ્ર તો એમ જ ઇચ્છતા હતા કે મુસા જે થાય તે માત્ર જોયા કરે અને પ્રશ્ન ન કરે. પરંતુ મુસા તો જે તે કાર્યોનાં કારણો જાણવાની ઉત્સુકતા ધરાવે છે. આમ ગ઼ાલિબ પણ મુસાની રીતિને અનુસરતા માલૂમ પડે છે.

ઇશ્કે મિજાજી તરફ વહ્યે જતા ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલના સઘળા શેરની વચ્ચે બોધપ્રદ આવા કોઈ શેરનું આવી જવું કોઈપણ ગ઼ઝલકાર માટે સહજ હોય છે. પ્રથમ નજરે આ શેર આપણને થીગડા (Patch work)  સમાન લાગશે, પરંતુ અગાઉ કહેવાયું છે તેમ અપવાદરૂપ કોઈ બે શેરના સાતત્ય કે અનુસંધાન સિવાય સામાન્ય રીતે બધા શેર સ્વતંત્ર જ ગણાતા હોઈ આ શેરને દોષયુક્ત ન સમજાતાં તેને ન્યાયી ઠેરવવો જોઈએ તેવું આ રસદર્શનકારનું માનવું છે.

* * *

ઐ સાકિનાન-એ-કૂચા-એ-દિલદાર દેખના
તુમ કો કહીં જો ગ઼ાલિબ-એ-આશુફ્તા-સર મિલે (૭)

(ઐ સાકિનાન-એ-કૂચા-એ-દિલદાર= માશૂકાની ગલીમાં સ્થાયીરહેવાવાળા; ગ઼ાલિબ-એ-આશુફ્તા-સર= માથા ફરેલ ગ઼ાલિબ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ાલિબનો આ મક્તા શેર પણ અન્ય ગ઼ઝલોના નોંધનીય મક્તા શેરની જેમ અસાધારણ અને મનોરંજક છે. ગ઼ાલિબ તેની માશૂકાની ગલીમાં રહેવાવાળા અન્ય રહેવાસીઓને સંબોધતાં કહે છે કે ‘તમે લોકો જોતા રહેજો કે માશૂકાની ગલીમાં માથા ફરેલ ગ઼ાલિબ અહીંતહીં ભટકતો દેખા દે છે કે નહિ!’ અહીં ગ઼ાલિબ પોતાને ‘માથું ફરેલા’ એટલે કે ‘બિન્દાસ્ત’ તરીકે ઓળખાવે છે અને આ ઓળખ આપણને હર્ષ પુલકિત કરી દે છે. વળી શેર એવી ઢબે કહેવાયો છે કે ગ઼ાલિબ પોતાને ત્રાહિત વ્યક્તિ તરીકે ઓળખાવીને પોતાને જ એટલે કે માથા ફરેલ ગ઼ાલિબ ઉપર માશૂકાની શેરીના નિવાસીઓને ચાંપતી નજર રાખવાનું અને જો એ રખડતો રઝળતો દેખા દે તો તેને જણાવી દેવાની ભલામણ કરે છે. આમ શેરની રજૂઆતની ઢબ જ એવી છે કે આપણને બે ગ઼ાલિબ હોવાનો આભાસ થાય; પણ વાસ્તવમાં તેમ નથી, કેમ કે ગ઼ાલિબ પોતાને જ ત્રીજા પુરુષ તરીકે ઓળખાવે છે. શેરની પ્રથમ પંક્તિના શબ્દસમૂહમાંનો ‘સાકિનાન’ શબ્દ એ અરબી શબ્દ ‘સાકિન’ ઉપરથી બનેલો છે, જેનો અર્થ થાય છે, સ્થાયી કે સ્થિર(Still or stationary).

* * *

-મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૧૬૦)                                                         (ભાગ – ૩ સંપૂર્ણ)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા
(૫) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

 

Tags: , , ,