RSS

Monthly Archives: April 2020

(598) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૨૮ (આંશિક ભાગ – ૪) હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર  (શેર ૧૦ થી ૧૧)

પાતે નહીં જબ રાહ તો ચઢ઼ જાતે હૈં નાલે
રુકતી હૈ મિરી તબ્અ’ તો હોતી હૈ રવાઁ ઔર (૧૦)

[નાલ= શોક, વિલાપ, રૂદન, ફરિયાદ (ફારસી), નહેર, નાની નદી કે ઝરણું; તબ્અ’= પ્રકૃતિ(સ્વભાવ), મિજાજ;  રવાઁ= પ્રવાહમાન]

આ શેરના પ્રથમ મિસરાના શબ્દ ‘નાલ’ના બે અર્થ લેવાય છે અને ગ઼ાલિબે એ બંને અર્થને સમાવતા આ શબ્દથી સરસ મજાની એક શબ્દરમત રમી નાખી છે. અહીં રૂદન અને ઝરણા કે નાની નદીના એક લક્ષણની સામ્યતા દર્શાવાઈ છે. રૂદનને અભિવ્યક્ત થવા દેવાથી દુ:ખમાં રાહત મળે, પણ જો તેને દબાવી દેવામાં આવે તો દુ:ખની માત્રા વધી જાય. વળી આમ જ વહેતી નાની નદી કે ઝરણાના પ્રવાહની વચ્ચે કોઈ અવરોધ આવે તો પાણીની સપાટી પણ વધી જાય. આ શેર દૃષ્ટાંત અલંકારનો એક નમૂનો છે. પ્રથમ મિસરામાંનું કથન બીજા મિસરામાં આવનારી હકીકતના દૃષ્ટાંત તરીકે સમજાય છે.

હવે બીજા મિસરામાં જે હકીકતનું બયાન કરવામાં આવ્યું છે તે જ આ શેરનો મૂળ ભાવ છે અને તેને દૃઢિભૂત કરવા માટે જ ઉપરોક્ત ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યાં છે. અહીં ગ઼ાલિબ કહે છે શાયરીની સર્જકતા માટેનો મારો નૈસર્ગિક  મિજાજ (Mood) જો અવરોધાય તો તે વધુ વેગે પ્રવાહમાન બનીને ઉમદા સર્જનનો જનક બને છે અથવા તો વૈકલ્પિક એવી બીજી જ દિશામાં ફંટાઈને છે તેની પ્રવાહિતાને જાળવી રાખીને સર્જનપ્રક્રિયા ચાલુ રાખે છે. અરબી મૂળ શબ્દ તબ્અ’ ઉપરથી જ ‘તબિયત’ શબ્દ બન્યો છે, જે માત્ર ‘તંદુરસ્તી’ માટે જ નહિ, ‘મિજાજ’ માટે પણ પ્રયોજાય છે. આમ ગ઼ાલિબ આ શેર દ્વારા સાહિત્યસર્જકોને માર્ગદર્શન આપે છે કે સાહિત્યસર્જનની પ્રવૃત્તિમાં મિજાજનું અવરોધાવું એ માત્ર નકારાત્મક જ નહિ, પણ સકારાત્મક પણ બની શકે છે.

* * *

હૈં ઔર ભી દુનિયા મેં સુખ઼ન-વર બહુત અચ્છે
કહતે હૈં કિ ‘ગ઼ાલિબ’ કા હૈ અંદાજ઼-એ-બયાઁ ઔર (૧૧)

[સુખ઼ન-વર= શાયર, કવિ, વાક્પટુ; અંદાજ઼-એ-બયાઁ= બયાન કરવા માટેનું કૌશલ્ય]

પ્રથમ હપ્તાની પ્રસ્તાવનામાં જણાવ્યા મુજબ આ ગ઼ઝલ તેના છેલ્લા આ મક્તા શેરના કારણે લોકપ્રિય બની છે. મુશાયરાઓમાં પેશ થતી કેટલીક પ્રખ્યાત ગ઼ઝલો પૈકીની આ ગ઼ઝલ છે. આમેય ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના મક્તા શેર સર્વદા અસાધારણ જ હોય છે.

ગ઼ઝલના પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ કહે છે કે શાયરીની દુનિયામાં બીજા ઘણાય શાયરો ખૂબ જ સારા છે. અહીં ‘ઔર’ શબ્દ ‘બીજા(More)’ ના અર્થમાં છે, જ્યારે બીજા સાની મિસરામાં રદીફ તરીકે અંતે આવતો ‘ઔર’ શબ્દ ‘જુદું જ (Different)’ ના અર્થમાં છે. અહીં ગ઼ાલિબની કાબેલિયત એ રીતે કામ કરે છે કે ‘ઔર’ ને આ મક્તા શેરમાં બંને મિસરામાં પ્રયોજીને તેમણે તેના સૌંદર્યને નવી ઊંચાઈ બક્ષી છે. આ મિસરાની બીજી વિશેષતા એના કાવ્યતત્ત્વ (Content) સંદર્ભે એ છે કે ગ઼ાલિબે અન્ય શાયરોની તારીફ પહેલી કરી છે અને તેથી અહીં આપણને લખનૌની ‘પહેલે આપ’વાળી ઉર્દૂ નજાકતનાં દર્શન થાય છે. આમેય ચારિત્રયવાન અને સંસ્કારી સાહિત્યસર્જકો અન્ય સમકાલીન કે ભૂતકાલીન સર્જકોને પણ માનસન્માન આપતા હોય છે અને આમ   તેમની આ સુટેવ તેમના મરતબાને વધારતી હોય છે.

હવે આપણે મક્તાના આ બીજા સાની મિસરા ઉપર આવીએ તો આપણને ઉર્દૂ ભાષાની નજાકત અને તેના શિષ્ટાચારનો એક વધુ નમૂનો અહીં જોવા મળશે. પ્રારંભે ‘કહેતે હૈ’માં કહેનારને અધ્યાહાર રાખેલ છે, પણ આપણે સમજી લેવાનું છે કે એ કહેનાર ગ઼ાલિબ પોતે નહિ, પણ પેલા અન્ય ઘણા સારા શાયરો છે. આમ આ મિસરામાં ગ઼ાલિબે પોતાની સૌજન્યતા અને સંસ્કારિતા જળવાઈ રહે તે રીતે પોતાની તારીફ અન્ય મુખે થવા દીધી છે. હાલમાં પણ ઉર્દૂમાં કોઈનો પરિચય માગવામાં આવતો હોય તો ‘આપકી તારીફ’થી પૂછવામાં આવે છે. વળી સામેવાળો માણસ પણ પોતાના નામને સીધું ન જણાવતાં એમ કહેતો હોય છે કે ‘લોગ મુઝે ‘ફલાં(અમુક)’ નામસે જાનતે હૈ!’. આમેય કહેવામાં આવે છે કે આત્મપ્રશંસા એ આત્મહત્યા બરાબર છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના મુખે પોતાની પ્રશંસા કરે તેને અસંસ્કારિતા ગણવામાં આવે છે. અહીં ગ઼ાલિબ પોતાની તારીફ કરવા-કરાવવા તો માગે છે, પણ પોતે સભાન રહીને એ તારીફ બીજાઓ દ્વારા થતી હોય એમ જણાવે છે. આમ ગ઼ાલિબની તારીફમાં એમ કહેવાય છે કે  ‘ગ઼ાલિબ’ કા હૈ અંદાજ઼-એ-બયાઁ ઔર’ એટલે કે ગ઼ાલિબની તેમની શાયરીમાં રજૂઆતની ઢબ કંઈક જુદા જ પ્રકારની હોય છે. અહીં એક બાબતની નોંધ લેવા જેવી છે કે બિનકુશળ કે નિમ્નકક્ષાની શાયરી રચતો કોઈ સર્જક આવા જ મતલબનો કોઈ શેર લખે તો તે હાંસીપાત્ર બને, કેમ કે તેવી લાયકાત ન હોવા છતાં બીજાના મુખે એમ કહેવડાવીને તે પોતે પરોક્ષ રીતે પોતાની ખોટી પ્રશંસા કરાવે છે. પરંતુ આપણા સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ગણાતા ગ઼ાલિબની આ પ્રયુક્તિ આપણને કઠતી નથી, પણ ઉલ્ટાના આપણે પણ એ વાતના સમર્થનમાં આપણો મત આપતા હોઈએ છીએ કે ‘વાસ્તવમાં ગ઼ાલિબનો શાયરીમાં બયાન કરવાનો તેમનો પોતાનો અંદાઝ (કૌશલ્ય) કંઈક ઔર જ (જુદા પ્રકારનો) હોય છે.’

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                                        (સંપૂર્ણ)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 63)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૬) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: ,