RSS

Daily Archives: March 30, 2021

(613) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૯ (આંશિક ભાગ – ૩) હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (શેર ૭ થી ૯)

 

હુઈ જિન સે તવક઼્ક઼ો’ ખ઼સ્તગી કી દાદ પાને કી
વો હમ સે ભી જ઼િયાદા ખ઼સ્તા-એ-તેગ઼-એ-સિતમ નિકલે (૭)

[તવક઼્ક઼ો’= આશા, અપેક્ષા; ખ઼સ્તગી= ઘાયલ સ્થિતિ; દાદ= ફરિયાદ, પ્રશંસા, (અહીં) દિલાસો, સંવેદના; ખ઼સ્તા-એ-તેગ઼-એ-સિતમ= જુલ્મની તલવાર સામે કમજોર હોવું]

ગ઼ાલિબ પોતાના શેરમાં અવનવી એવી કલ્પનાઓ લાવે છે કે આપણે સ્વીકારવું જ પડે કે તે માનવીય સંવેદનાઓ અને વર્તણૂકોનો પ્રખર અભ્યાસુ છે. વળી તેના કેટલાક શેર તો એવા હોય છે કે તે એકાધિકને લાગુ પડતા હોય. આ શેરમાંના જ પહેલા મિસરામાંના ‘જિનસે’ શબ્દનો અર્થ ‘જે જે લોકો’ એમ જ લેવો પડે અને તેમ લેતાં તે કોઈ એક જ ખાસ વ્યક્તિને જ લાગુ પડે છે તેમ ન માની શકાય. આમ ‘’જિનસે’ એ અનિશ્ચિત (Non specific) શબ્દ છે. અહીં માશૂક (શાયર) કહે છે અમે અમારા ઘાયલ દિલની વેદના અભિવ્યક્ત કરવા અને સહાનુભૂતિ મેળવવા જેમની જેમની પાસે ગયા એ લોકો તો અમારાથી પણ વધારે કમજોર નીકળ્યા. અહીં આપણે એ કલ્પના કરી શકીએ કે ગ઼ાલિબ આ વાત આપણી સમક્ષ રજૂ કરીને આપણી પાસેથી એવો હોંકારો (સમર્થન) મેળવવા માગે છે કે એવા લોકો પાસેથી દિલાસા કે આશ્વાસનની કઈ રીતે અપેક્ષા રાખી શકાય કે જે પોતે જ જુલ્મની વીંઝાતી તલવાર સામે સાવ માયકાંગલા સાબિત થતા હોય. માશૂક તેમની માશૂકાની તેમના તરફની ઘોર અવગણનાને એક જુલ્મ તરીકે સમજે છે અને તેથી તેઓ ભગ્નહૃદયી (Broken hearted) થયા હોઈ જે કોઈ મિત્રો કે સ્નેહીજનો પાસે સાંત્વના મેળવવા જાય છે ત્યાં જાણવા મળે છે કે તે લોકો તો તેમના કરતાં પણ વધારે દુ:ખી છે, અર્થાત્ તેઓ પણ તેમની માશૂકાઓથી દાઝેલા છે. અહીં ‘જિનસે’માં આપણે મિત્રો કે સ્નેહીજનોને સમજી લીધા, પણ કેટલાક મીમાંસકો ‘જિનસે’માં ખુદ માશૂકા જ હોવાનું સ્વીકારે છે. તેમના મતે માશૂકના ઘાયલ દિલની વેદના તેમની માશૂકા જ સમજી શકતી નથી અને તેથી તેઓ તેની પાસેથી કોઈ હૈયાધારણ મેળવી શકતા નથી. આમ તેમના મતે માશૂકા તેના પૂર્વપ્રેમીની બેરહમીના કારણે એકવાર એવી કમજોર સાબિત થયેલી છે કે હવે આ નવીન પ્રેમીને કોઈપણ  પ્રકારનું આશ્વાસન આપવા સામે પોતાની જાતને અસમર્થ માને છે. અહીં ‘બેરહમી’થી અભિપ્રેત એ છે કે  અગાઉના માશૂકે માશૂકાની મહોબ્બ્તને એવી તો અવગણી છે કે તેનું ઘવાયેલું દિલ હજુ શાતા પામી શક્યું નથી.

પરંતુ આ રસદર્શનકાર પેલા મીમાંસકોના મત સાથે સંમત થતા નથી, એટલા માટે કે માશૂકાનો કોઈ પૂર્વપ્રેમી હોવો અને તે પોતે જ તેના દ્વારા તરછોડાઈ હોવાના કારણે આપણી ગ઼ઝલના માશૂક કરતાં વધારે વ્યથિત છે એમ માની લેવું અવાસ્તવિક લાગે છે.

* * *

મોહબ્બત મેં નહીં હૈ ફ઼ર્ક઼ જીને ઔર મરને કા
ઉસી કો દેખ કર જીતે હૈં જિસ કાફ઼િર પે દમ નિકલે (૮)

[કાફ઼િર= નાસ્તિક (Infidel), (અહીં) નિષ્ઠુર]

શેરના પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ પ્રેમીયુગલોના જુનૂન (ઘેલછાપણું)ને ઉજાગર કરે છે. એ પ્રેમદીવાનાંને પ્રેમપંથે જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચે કોઈ ફરક દેખાતો નથી હોતો. મહોબ્બતમાં કામયાબી મળી અને સહજીવન માણવા મળ્યું, તો પણ બહેતર; અને મહોબ્બતમાં નિષ્ફળતા મળતાં મરી જવાનું બન્યું, તો પણ બહેતર! આથી જ જીવનસાથી ન બની શકવાના કારણે હતાશ પ્રેમીયુગલો આત્મહત્યા કરી લેતાં હોય છે, એની પાછળ પણ પ્રેમીઓની ઉપરોક્ત વિચારધારા હોવાની સંભાવના રહેલી જણાય છે. આપણા આ શેરનો માશૂક પણ બેફિકરાઈપૂર્વક જાહેર કરે છે કે હું મહોબ્બતમાં જીવવા અને મરવા વચ્ચે કોઈ ફરક સમજતો નથી, મારા માટે એ બેઉ સરખાં છે. અહીં આ મિસરામાં માશૂકની જિંદગી અને મોત વિષેની વિભાવના જે નાજુક અર્થમાં સમજાવાઈ છે તે બીજા મિસરામાં આપણી સામે સ્પષ્ટ થઈને બહાર આવે છે.

બીજા મિસરામાંના આપણે ‘કાફ઼િર’ શબ્દનો મૂળભૂત અર્થ અહીં લેવાનો નથી, પણ તેને માશૂકાને કરવામાં આવતા સંબોધન તરીકે સમજવાનો છે. અહીં વળી ‘કાફ઼િર’ સંબોધનમાં તુચ્છકાર નહિ, પણ પ્રેમ સમાયેલો છે. પ્રેમીયુગલોનાં એકબીજાને થતાં ‘લુચ્ચા’ કે ‘લુચ્ચી’નાં સંબોધનોને જે હળવાશથી લઈએ છીએ, તેવું જ અહીં સમજવાનું છે. વળી આ મિસરામાં વિપ્રલંભ (વિરહ કે વિયોગ) શૃંગારરસ રહેલો છે. હજુ માશૂકને  માશૂકા પ્રાપ્ત થઈ નથી, તે આપણને તેના શબ્દો ‘ઉસી કો દેખ કર જીતે હૈ’ ઉપરથી જણાઈ આવે છે. વળી ‘દમ નિકલે’નો સીધો અર્થ ‘મરી જવું’ એમ ન લેતાં ‘મરી જવાની ઇચ્છા થાય તેવી (માશૂકા)’ લેવો પડશે. આમ માશૂક કહે છે કે જેને જોતાં જોતાં જ મૃત્યુ પામવાની ઇચ્છા થઈ આવે તેવી પ્રિય એ માશૂકાને દૂરથી જ જોતા રહીને અમે જીવી રહ્યા છીએ.

* * *

કહાઁ મય-ખ઼ાને કા દરવાજ઼ા ગ઼ાલિબઔર કહાઁ વાઇજ઼
પર ઇતના જાનતે હૈં કલ વો જાતા થા કિ હમ નિકલે (૯)

[મય-ખ઼ાના= દારૂનું પીઠું; વાઇ’જ઼= ધર્મોપદેશક, મોલવી]

મક્તા શેરના આ પ્રથમ મિસરામાં બે બાબતો વચ્ચે એવી તુલના કરવામાં આવી છે કે જેમની વચ્ચે ખૂબ જ મોટો વિરોધાભાસ છે. આ વાતને અન્ય શબ્દોમાં કહી શકાય કે એ બંને બાબતો એકબીજાથી દૂર એવી સામસામેના છેડાઓ ઉપર છે કે જેમનો કદીય યોગ થઈ શકે નહિ, એટલે કે બંને વચ્ચે કોઈ મેળ જામી શકે નહિ. ગ઼ાલિબ દારૂના પીઠાના પ્રવેશદ્વાર અને ધર્મોપદેશક વચ્ચેની વિસંગતતાને હસીમજાકના અંદાઝમાં એવી રીતે રજૂ કરે છે કે ક્યાં અધોગતિની ઊંડી ગર્તામાં ધકેલી દેનાર એ મયખાનાનો દરવાજો અને ક્યાં માનવીને ચારિત્ર્યનું જીવનપાથેય બાંધી આપનાર અને હંમેશાં સન્માર્ગ દેખાડનાર એ ધર્મોપદેશક એટલે કે મોલવી! અહીં મોલવીના ધર્મોપદેશના અનેક મુદાઓ પૈકી માત્ર મદ્યપાનથી દૂર રહેવાની તેની શિખામણને જ સમજવાની રહેશે અને તો જ એ વિરોધાભાસ સાર્થક ગણાશે. વિરોધાભાસ એ કે એક સ્થાન કે જે મદિરાપાન માટે શાયરને  નિમંત્રણ આપે છે અને સામેની બીજી વ્યક્તિ કે જે મદિરાપાન માટે તેને નિષેધ ફરમાવે છે.

આ શેરનો બીજો મિસરો એવો સંદિગ્ધ છે કે જેને પાઠકે પોતાની રીતે જ સમજી લેવો પડશે, કેમ કે તેમાં બે શક્યતાઓ સમાયેલી છે. ગ઼ાલિબ અનોખા અંદાઝમાં પેલા મોલવીનો ઉધડો લેતાં કહે છે કે ‘પરંતુ અમે એટલું તો જાણીએ જ છીએ કે આગલા દિવસે અમે જ્યારે પીઠામાંથી બહાર નીકળતા હતા, ત્યારે એ મોલવી સાહેબ મયખાનામાં દાખલ થઈ રહ્યા હતા!’. કેટલાક લોકોની કહેણી અને કરણીમાં ફરક હોય છે તેમ શરાબના સેવનથી દૂર રહેવાની પોતાની મજલિસોમાં હિદાયત ફરમાવનાર એ મોલવી પોતે જ અહીં મયખાનાના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ખેંચાઈ રહ્યા હતા, એ જ સમયે જ્યારે કે શાયર પોતે શરાબ પીને ત્યાંથી બહાર નીકળી રહ્યા હતા. અહીં શાયર પોતે શરાબી તો છે જ અને પોતાની આ ખરાબ લતની સામે પોકળ આશ્વાસન મેળવવા માટે શરાબની તરફેણ કરતાં એવું કહેવા માગે છે કે આ લુચ્ચી શરાબ એવી તો બલવત્તર છે કે મોલવીઓ જેવા ભલભલા ધુરંધરોને પણ લલચાવી શકે છે. આમ શરાબની આણ સર્વત્ર એવી ફેલાયેલી છે કે ભાગ્યે જ કોઈ એનાથી બચી શકે. આ અર્થઘટનને ત્યારે જ વાજબી ઠરાવી શકાય, જ્યારે કે ‘વો જાતા થા’નો અર્થ ‘તે દરવાજામાં દાખલ થતા હતા’ એમ લેવામાં આવે.

હવે બીજા અર્થઘટન પ્રમાણે ‘જાતા થા’નો અર્થ ‘ત્યાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા’ એમ લેવામાં આવે તો મોલવી સાહેબની પવિત્રતાને થોડોક શકનો લાભ આપી શકાય, પણ સંપૂર્ણતયા દોષમુક્તિ (Clean chit) તો  ન જ આપી શકાય, કેમ કે એ પણ સંભાવના સ્વીકારવી પડે કે શાયર કે જે પરિચિત છે, તેમનાથી પોતે પકડાઈ ન જાય માટે સીધા રસ્તે ચાલ્યા ગયા હોય! વળી તેમને ખરે જ પવિત્ર (Pious) સમજવા જ હોય તો તેમનું મયખાના આગળથી પસાર થવાનું કારણ એ પણ માની શકાય કે તેમનો પોતાના નિવાસસ્થાને જવા માટેનો એકમાત્ર રસ્તો આ મયખાના આગળથી જ પસાર થતો હોય!

મારા સુજ્ઞ વાચકો મારા આ શેરના અર્થઘટનના અતિવિસ્તારને સ્વીકાર્ય ગણશે જ, કેમ કે હાલ સુધીમાં આપવામાં આવેલી દલીલો ભ્રામક નહિ, પણ સંગીન છે. વળી હજુ પણ આશ્ચર્ય ન પામતા, કેમ કે છેલ્લો આ રસદર્શનકારનો મત તો હવે રજૂ થાય છે કે જેને સ્વીકાર્ય ગણવાની કોઈ ફરજ પાડવામાં આવતી નથી. મારા નમ્ર મતે બીજા મિસરામાં શાયર મયખાનામાંથી બહાર નીકળતી વખતે પોતાનો અપરાધભાવ અનુભવતાં એમ કહેવા માગે છે કે પેલા બિચારા મોલવી સાહેબની શરાબથી દૂર રહેવાની તેમની હિદાયત છતાં તેની કોઈ અસર પોતાના ઉપર થઈ નહિ અને તેઓ બરાબર એ જ સમયે મયખાનાના દરવાજાથી બહાર નીકળતાં એ રસ્તેથી પસાર થતા મોલાનાની નજરોથી રંગેહાથ ઝડપાઈ ગયા.

અગાઉના મારા અપાયેલા ખુલાસા મુજબ આ શેરને વાચક પોતાની રીતે સમજી શકે છે અથવા ઉપરોક્ત ભિન્ન મતોની શક્યતાઓને સ્વીકાર્ય ગણીને મારી જેમ આ શેરના લુત્ફ (આનંદ)ને માણી અને વાગોળી શકે છે.

* * *

ગ઼ઝલની અગત્યની જાણવાજોગ નોંધ :- 

ગ઼ાલિબના મૂળ દીવાનમાં અને તેમાંથી અલી સરદાર જાફરી જેવા વિદ્વાનોએ ઉતારો કરેલી આ ગ઼ઝલમાં ઉપર મુજબના નવ જ શેર છે અને તેમાં શંકાને કોઈ સ્થાન રહેતું નથી. કેટલાક સંકલનકારોએ નીચેના જેવા કેટલાક શેરને ગ઼ાલિબની આ જ ગ઼ઝલના ભાગરૂપ ગણાવ્યા છે, પરંતુ ઉર્દૂના વિદ્વાનોએ એ વાતને સમર્થન આપ્યું નથી. આ માટેનું કારણ સાવ સીધું અને સરળ છે કે આ અને આવા બાર શેરની બહાદુર શાહ જ઼ફરની સ્વરચિત ગ઼ઝલ છે.

ખુદા કે વાસ્તે ઝાહિદ ઊઠા પર્દા ના કાબે કા
કહીં ઐસા ના હો યહાં ભી વહી કાફિર-સનમ નિકલે (બહાદુર શાહ જ઼ફર)

ગ઼ાલિબ અને જ઼ફર સમકાલીન હતા અને તેમની બેઉની ગ઼ઝલો ‘લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા’ (હઝજ) સમાન ઉર્દૂ છંદોવિધાનમાં લખાયેલી હોવા ઉપરાંત બંનેના રદીફ અને કાફિયા સમાન છે, જેનો લાભ લઈને કોઈ ટીખળખોરોએ આવી ગુસ્તાખી કરી છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                                     (સંપૂર્ણ)

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 220)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૭) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

 

Tags: , , , ,