RSS

(625) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૫૧ (આંશિક ભાગ – ૩) બસ-કિ દુશ્વાર હૈ હર કામ કા આસાઁ હોના (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ * વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

31 Mar

બસ-કિ દુશ્વાર હૈ હર કામ કા આસાઁ હોના (શેર ૭ થી ૯)

ઇશરત-એ-પારા-એ-દિલ જ઼ખ઼્મ-એ-તમન્ના ખાના
લજ઼્જ઼ત-એ-રીશ-એ-જિગર ગ઼ર્ક઼-એ-નમક-દાઁ હોના (૭)

[ઇશરત=આનંદ; ખુશી, ચેન; સુખ, ભોગવિલાસ; પારા= ટુકડો;  ઇશરત-એ-પારા-એ-દિલ=  ખંડિત દિલનો આનંદ; જ઼ખ઼્મ-એ-તમન્ના= તીવ્ર ઇચ્છામાંથી ઉદ્ભવેલો ઘાવ; ખાના= સહન કરવું; લજ઼્જ઼ત-એ-રીશ-એ-જિગર= કલેજાનો તંતુભર આનંદ (આસ્વાદ); ગ઼ર્ક઼-એ-નમક-દાઁ= નમકદાનમાં ડુબાડવું; કાળજાનો કટકો/દિલનો ટુકડો= અત્યંત વ્હાલું]

ગ઼ઝલના આ શેરના વાચ્યાર્થ ઉપર જ માત્ર મદાર રાખતાં શેરનું અર્થઘટન જુદી જ દિશામાં ફંટાઈ જવાની પૂરેપૂરી દહેશતને નકારી નહિ શકાય. ‘પારા-એ-દિલ’, ‘રીશ-એ-જિગર’ અને ‘ગ઼ર્ક઼-એ-નમક-દાઁ’ એવા શબ્દસમૂહો છે, જેના સીધા અર્થો પૈશાચી (Ghoulish) પ્રકારના અને હૃદયમાં જુગુપ્સા કે અણગમો દર્શાવનારા ત્રાસદાયક બની રહેશે; જેને સાહિત્યના નવ રસ પૈકી બીભત્સ રસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આટલી સ્પષ્ટતા પછી હવે સમજાઈ જશે કે આ શેરમાં વિપ્રલંભ (વિયોગ) શૃંગારરસ છે, બીભત્સ રસ તો નથી જ નથી.

પહેલા મિસરામાં શાયર કહે છે કે માશૂકાની અવહેલનાથી ખંડિત થયેલું અમારું દિલ આરજૂની અધુરપના ઘાવને ઝીલી લેવા હજુય સક્ષમ છે અને એમાં જ અમને બેહદ ખુશી છે. માશૂકાની બેરહમી ભલે ને અમને જખ્મ આપે, પણ અમે તો એ જખ્મને પણ અવસરમાં ફેરવી નાખનારા છીએ. માશૂકા પક્ષે થતી અમારી અવગણનાને અમે ત્રાસદાયક ન ગણતાં તેને આનંદમય જ ગણીએ છીએ. સુજ્ઞ વાચકને એ પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે કે એ તો કેવી રીતે બની શકે કે માશૂકને માશૂકાની નફરતમાં પણ આનંદની અનુભૂતિ થાય! તો મારો જવાબ એ છે કે કંઈ જ નહિ, એટલે કે પ્રેમ કે નફરત કંઈ જ નહિ, હોવા કરતાં નફરત માત્ર હોવી પણ બહેતર છે. અંગ્રેજીમાં આપણે કહેતા જ હોઈએ છીએ કે ‘Something is better than nothing.’  અર્થાત્ ‘કશું જ ન  હોવા કરતાં કંઈક હોવું બહેતર છે. કોઈ ફિલ્મી ગીતની આ મતલબની કડી પણ મારી વાતને સમર્થન આપે જ છે કે ‘પ્યાર નહિ, તો નફરત હી સહી!’.   

બીજા મિસરામાં તો શાયર વળી માશૂકાના નફરતના જખ્મને  હજુય વધુ ઘેરો બનાવવા અપ્રત્યક્ષ રીતે ‘ઘાવ પર નમક છિડકના’ રૂઢિપ્રયોગનો સહારો લેતા માલૂમ પડે છે. પાકશાસ્ત્રમાં નમકને સબરસ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે. કોઈ પણ તીખી વાનગીમાં નમકનું હોવું અનિવાર્ય છે અને તેના વગર વાનગી ફિક્કી લાગે છે. હવે શાયરની ભવ્ય કલ્પના અહીં એ રીતે બંધ બેસે છે કે માશૂકા નફરતના ઘાવને વધુ પીડાદાયક બનાવવા હજુ પણ વધારે એવી કંઈક હરકત કરે કે જે ઘાવ ઉપર નમક છિડકવા જેવી હોય, તો પણ માશૂક તો હસતાં હસતાં જાણે એમ કહી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે કે આ તો વધારે સારું થયું કે જે મારા કલેજાને વધારે લિજ્જત આપશે! આમ શેરના બંને મિસરા એકબીજાના પૂરક બની રહે છે. પહેલા મિસરામાંનો ‘ઇશરત’ શબ્દ અને બીજા મિસરામાંનો ‘લજ઼્જ઼ત’ શબ્દ એ બંને શબ્દો સમાનર્થી લાગતા હોવા છતાં તેમના અર્થો વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે. ‘ઇશરત’નો અર્થ ‘આનંદ’ તો ‘લજ઼્જ઼ત’નો અર્થ ‘આસ્વાદ’  એમ સમજવું પડશે.

* * *

કી મિરે ક઼ત્લ કે બાદ ઉસ ને જફ઼ા સે તૌબા
હાએ ઉસ જ઼ૂદ-પશેમાઁ કા પશેમાઁ હોના (૮)

[જફ઼ા=  અત્યાચાર, તૌબા= પ્રાયશ્ચિત, પશ્ચાત્તાપ; હાએ= અફસોસ દર્શાવતો ઉદગાર; જ઼ૂદ-પશેમાઁ= બહુ જ જલ્દી પસ્તાવો કરવો, શરમિંદગી અનુભવવી; પશેમાઁ= પસ્તાવો  થવો, શરમિંદગી અનુભવવી]

ગ઼ાલિબ માનવીના મનોભાવના પ્રખર અભ્યાસુ છે. માનવવર્તણૂક્ના સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ ભાવ તેમના ધ્યાન બહાર નથી હોતા. કાર્ય અને કારણ (Cause and effect)ને સુપેરે પિછાણી શકતા ગ઼ાલિબ મનોવિજ્ઞાનના સ્કોલરની જેમ આઘાત પછીના પ્રત્યાઘાતની આગોતરી જાણ મેળવી શકે છે અને આમ આવા કૌશલ્યથી પોતાના શેરને એવા તો પ્રભાવશાળી બનાવે છે અને સામેના વિદ્વાન એવા શ્રોતાઓને એવા શેરને દાદ ઉપર દાદ આપવા માટે વિવશ બનાવી શકે છે.

શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂક કહે છે કે મારી માશૂકા મને કત્લ કરી દીધા પછી તરત જ તેણે આચરેલા અત્યાચાર બદલ તે શરમિંદગી અનુભવે છે અને પશ્ચાત્તાપ કરે છે. માશૂકા પક્ષે આમ થવું સ્વાભાવિક છે, કેમ કે તે સ્ત્રી હોવાના નાતે ઋજુ દિલ ધરાવતી હોય છે. આવેશમાં થઈ ગયેલા હિચકારા કૃત્ય પછીના માશૂકાના પ્રાયશ્ચિતને માણવું એ તો બલિ બની ગયેલા માશૂક માટેની સુખદાયક ઘડી છે. વળી માશૂકને વિશેષ આનંદ તો એ વાતનો છે કે માશૂકા ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા સિવાય એ પ્રત્યાઘાત આપે છે. અહીં ભાવકોએ ઘટનાની વાસ્તવિકતાને કોરાણે મૂકવી પડશે, કેમ કે આ તો શાયર છે અને તે મડદાને પણ બોલતું કરી શકે છે.

હવે બીજા મિસરામાંનો ‘હાએ’ શબ્દોચ્ચાર માશૂકમુખે મુકાયેલો સમજવાનો છે અને તે પણ અફસોસના ભાવને વ્યક્ત કરનારો છે. શાયરી હોય કે કવિતા હોય, કુશળ સર્જક કોઈપણ શબ્દ પાસેથી ધાર્યું કામ કઢાવી શકતો હોય છે. અહીં પસ્તાવો કરતી માશૂકાને માશૂક મર્યા પછી જ જોઈ શકે છે અને તેથી માશૂકને આ જ વાતનો અફસોસ થાય છે. તે વિચારે છે કે કાશ માશૂકાની આ દયનીય સ્થિતિ પોતે જીવતાં જ જોઈ શક્યા હોત તો કેવું સારુ થાત! આ મિસરામાંના ‘પશેમાઁ’ શબ્દની પુનરાવૃત્તિ માટેએક મત એમ કહે છે કે તે થકી પસ્તાવાની ક્રિયાને દૃઢ કરવામાં આવી છે. મારા મત પ્રમાણે પ્રથમ ‘પશેમાઁ’ શબ્દ ‘જ઼ૂદ’સાથે છે, જ્યારે બીજો ‘પશેમાઁ’ શબ્દ સ્વતંત્ર છે અને એ બંને સહેતુક છે. માશૂકને કત્લ કર્યા પછીનો તત્કાલીન પસ્તાવો હજુય ચાલુ છે તે આપણને બીજા ‘પશેમાઁ’ શબ્દપ્રયોગથી સમજાય છે.

છેલ્લે એક આડવાત છે, મારા માશૂક અને માશૂકા શબ્દપ્રયોગો અંગેની કે જે અનુક્રમે પ્રેમી અને પ્રેમિકાની ભિન્ન ઓળખ માટે હું પ્રયોજું છું અને જેનો મેં અગાઉ ખુલાસો આપી દીધો છે. ઉર્દૂ શાયરીમાં માશૂક ઉભય નરનારી માટે પ્રયોજાય છે. અંગ્રેજીમાં માશૂક માટે ‘Lover’અને માશૂકા માટે ‘Beloved’ એમ જુદા શબ્દો છે જ.

* * *

હૈફ઼ ઉસ ચાર ગિરહ કપડ઼ે કી ક઼િસ્મત ગ઼ાલિબ
જિસ કી ક઼િસ્મત મેં હો આશિક઼ કા ગરેબાઁ હોના ()

[હૈફ઼= અફસોસ, હાય હાય; ગિરહ= ગાંઠ, ખીસું, સવા બે ઈંચ; ચાર ગિરહ= નવ ઈંચ; ગરેબાઁ= કોલર]

ગ઼ઝલનો આ આખરી મક્તા શેર છે. આ શેરના અર્થઘટન અન્વયે શાયરજગતમાં ઘણી ચર્ચાઓ જામી છે. અત્રે એ બધાં મતમતાંતરો પૈકી વધુ વિશ્વસનીય એવા કેટલાક મતને જ અહીં હું ટાંકીશ. સર્વ પ્રથમ તો  આ શેરની રચના સંદર્ભે ‘આઝાદ’નો એવો મત છે કે ગ઼ાલિબ જ્યારે પોતાના નિવાસસ્થાને જુગાર રમાતાં પકડાયા હતા અને કેટલાક દિવસના જેલવાસ પછી છૂટવાના દિવસે તેમણે પોતાનાં મૂળ કપડાં પહેરી લીધાં હતાં અને જેલ તરફથી આપવામાં આવેલા કુરતાના કોલરને ફાડી નાખીને જમીન ઉપર ફેંકતાં આ શેરની રચના કરી હતી. જો કે ‘મિહર’ આ કપોલકલ્પિત વાતને ઠુકરાવતાં દલીલ આપે છે કે આમ કોઈ કેદી સરકારી કપડાંને ફાડી શકે નહિ. અહીં આપણે એ કુરતું સરકારી હતું કે ગ઼ાલિબનું પોતાનું એને ગૌણ સમજીએ તો માણસ જ્યારે કંટાળ્યો હોય કે ગુસ્સામાં હોય, ત્યારે માથાના વાળ પીંખવા કે વસ્ત્ર ફાડવા જેવી ચેષ્ટાઓ કરતો હોય છે. હવે શાયરીના સંદર્ભે પહેરણના કોલરના ફાડવાની ક્રિયા બે રીતે થઈ શકે; એક, માશૂકાનો વિરહ (Separation) અને બે, માશૂકા સાથેનું મિલન (Union). પહેલા કિસ્સામાં માશૂક પોતે જ  હતાશાના કારણે ઉદભવેલા ગુસ્સામાં પહેરણના કોલરને ખેંચી કાઢે. તો વળી બીજા કિસ્સામાં માશૂકા પોતે જ શરારતમાં માશૂકના કોલરને ફાડી નાખે!    

આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી આપણે શેરના પ્રથમ મિસરા ઉપર આવીએ તો પહેલો જ શબ્દ ‘હૈફ’ માશૂકે પોતાને જ સંબોધવા માટે પ્રયોજ્યો છે, સંભવત: આમ  કે ‘અફસોસ, ગ઼ાલિબ’ કે ‘હાય હાય, ગ઼ાલિબ’! હવે તેમની સામે પડેલા કાપડના નવેક ઈંચના ટુકડા સામે જોઈને તે કહે છે કે તેની કિસ્મત વિષે તો શું કહેવું, અર્થાત્ કાપડના એ ટુકડાનું છેવટે તો શું થશે!

બીજા મિસરામાં માશૂક કલ્પના કરે છે કે શક્યત: એ ટુકડો માશૂકના પહેરણનો કોલર પણ બને! હવે જો ખરે જ એમ બને તો એ કાપડના ટુકડાનું સદનસીબ કહેવાય કે તે માશૂકની મનોદશાને બદલવામાં નિમિત્ત બને. છે. શેરના બંને મિસરામાં વપરાયેલા ‘ક઼િસ્મત’ શબ્દ માટે પણ ભિન્ન ભિન્ન મત છે. ‘હામિદ’ નામના તફસીરકાર એમાં ગ઼ાલિબની કોઈ ક્ષતિ હોવાનું માનતા નથી. તેઓ તો માને છે કે ગ઼ાલિબે સમજી વિચારીને જે એ શબ્દને પુનરાવર્તિત કર્યો છે, જેમાં આપણે આનંદ અનુભવીએ છીએ. ‘નૈયર મસુદ’ તો વળી પહેલા મિસરાના ‘ક઼િસ્મત’ શબ્દને ભૂતકાળ સાથે જોડે છે, તો બીજા મિસરામાંનો ‘ક઼િસ્મત’ શબ્દ ભાવીનો સૂચક છે.

સમાપન પૂર્વે કહેતાં આપણને એમ લાગશે કે આ તો સામાન્ય કક્ષાનો શેર છે; પણ ના, સર્વથા એમ નથી જ. ‘નૈયર મસુદ’ પોતાનો પક્ષ રજૂ કરતાં જણાવે છે કે અહીં કાપડના એ ટુકડાની ચાર અવસ્થાઓ નિરુપાઈ છે, જે આમ છે : બિનઅસ્તિત્વ, અસ્તિત્વ, વિકાસ અને વિનાશ; અને વળી પાછી નવાઈની વાત તો એ બને છે કે છેલ્લે એ જ કાપડનો ટુકડો બિનઅસ્તિત્વમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ ચારેય અવસ્થાઓને માનવજીવન સાથે પણ લાગુ પાડી શકાય. આપણે બે છેડાની બિનઅસ્તિત્વની સ્થિતિ વચ્ચે આપણું અસ્તિત્વ ધરાવીએ છીએ. આ સમજવા માટે આપણે એ કલ્પનાનો સહારો લઈ શકીએ કે આપણે સો વર્ષ પહેલાં બિનઅસ્તિત્વમાં હતા, હાલમાં અનિશ્ચિત કાળ માટે આપણે અસ્તિત્વમાં છીએ અને સો વર્ષ પછી આપણે પાછા બિનઅસ્તિત્વમાં ફેરવાઈ જઈશું!                                                               (સંપૂર્ણ)

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ  (ગ઼ઝલકાર)      

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)                                                                                            

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 18)

* * *

ઋણસ્વીકાર:

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org 

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

* * *

 

Tags: , ,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

 
%d bloggers like this: