RSS

(620) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૬ (આંશિક ભાગ – ૨) આહ કો ચાહિએ ઇક ઉમ્ર અસર હોતે તક (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ * વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

આહ કો ચાહિએ ઇક ઉમ્ર અસર હોતે તક (શેર ૩ થી ૪)


આશિક઼ી સબ્ર-તલબ ઔર તમન્ના બેતાબ
દિલ કા ક્યા રંગ કરૂઁ ખ઼ૂન-એ-જિગર હોતે તક (૩)

[આશિક઼ી= ચાહત; સબ્ર-તલબ= ધીરજ ધારણ કરવી; તમન્ના બેતાબ= ખ્વાહિશ માટે અધીરાઈ; ખ઼ૂન-એ-જિગર= હૃદયનું લોહી]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

આ શેર જો કે અંશત: સંકુલ હોવા છતાં તેને વિવિધ મંતવ્યે સમજવાથી તેના સૌંદર્યને પામી શકાશે. આ શેરના પ્રથમ મિસરાના અર્થઘટનમાં કોઈ મતાંતર નથી, પણ બીજો મિસરો અસ્પષ્ટ હોઈ આપણી બુદ્ધિ અને વિચારશક્તિને તાવે છે.

પ્રથમ મિસરામાં તો આશિકી અર્થાત્ ચાહત કે પ્રેમમાં પડેલ માશૂક કે માશૂકાએ પોતાની ઇશ્કની તલબને સબ્ર એટલે કે ધીરજ થકી સંયમિત રાખવી જોઈએ તે બતાવાયું છે. ઇશ્ક તો પ્રેમીઓના દિલોનો એવો અવાજ હોય છે કે જે ઉભયનાં દિલોમાં પડઘાતો હોય છે, પણ તેવી નૈસર્ગિક સ્થિતિ સર્જાય તે માટે સમયની રાહ જોવાવી આવશ્યક બને છે. આમ પ્રણયમાં ધીરજ ધારણ કરવી એ તેની પ્રથમ શરત છે. પરંતુ આ શરતનું પાલન થવું એ દરેક પ્રેમી માટે માનીએ તેટલું આસાન નથી હોતું, કેમ કે સામેના પાત્ર તરફથી પોતાના તરફ પ્રણયભાવ જલ્દી જાગે તેવી  ખ્વાહિશ બલવત્તર હોઈ તેમનામાં અધીરાઈ ઊભરતી હોય છે. આમ ધીરજ અને અધીરાઈ સામસામેના છેડે હોઈ અહીં માશૂક દ્વિધા અનુભવતો લાગે છે. વળી  એ તમન્ના કે ખ્વાહિશને અંકુશિત કરવામાં આવે, તો જ ધૈર્ય ધારણ કરી શકાય એ પણ સનાતન સત્ય છે.

બીજા મિસરામાં માશૂક પહેલા મિસરામાંની પોતાની તમન્ના અને સબ્ર વચ્ચેની ઝોલાયમાન પરિસ્થિતિમાંથી ઊગરવા માટે પોતાની જાત સામે પ્રશ્ન ખડો કરે છે કે ‘દિલ કા ક્યા રંગ કરૂઁ?’. આ પ્રશ્નનો મતલબ એ છે કે ‘મારે હવે મારા દિલને કઈ તરફ ઢાળવું, ધૈર્ય તરફ કે બેતાબી તરફ?’. અહીં ‘દિલ કા રંગ’થી એ અર્થ અપેક્ષિત છે કે માશૂકાના ઇશ્કને પામવા માટેનો આ સંઘર્ષ ‘ખૂન-એ-જિગર તક’ અર્થાત્ મૃત્યુ આવે ત્યાં સુધી ચાલુ રહેનાર હોઈ મારા દિલને મારે કેવી રીતે સંભાળી લેવું? અહીં ‘ખૂન-એ-જિગર’ના અર્થઘટનમાં વિદ્વાનોના મત બે પક્ષે વહેંચાયેલા છે.  એક પક્ષ તેનો અર્થ ‘લોહી’ લે છે, તો બીજો પક્ષ તેનો અર્થ હત્યા (Murder) લે છે. બીજા પક્ષનો મત સર્વસ્વીકૃત ન હોઈ આપણે ‘ખૂન-એ-જિગર’નો અર્થ ‘મૃત્યુ પર્યંત’ જ લઈએ છીએ, એ કારણે કે એ શબ્દપ્રયોગમાંથી ઇંગિત અર્થ ‘હૃદયના આખરી બુંદ સુધી’ ફલિત થાય છે.

વળી પર્શિયન ભાષામાં પણ એક રૂઢિપ્રયોગ ‘ખૂન-એ-જિગર શુદા’ પ્રચલિત  છે, જેમાં શુદાનો અર્થ ‘પર્યંત’ કે ‘પૂર્ણત:’ લેવાય છે; જેમ કે ‘શાદીશુદા’ એટલે કે ‘જેની શાદી થઈ ચુકેલી છે તે (વ્યક્તિ)’. ગુજરાતી ભાષામાં પણ ‘આખરી દમ (શ્વાસ) સુધી’ કે ‘લોહીના અંતિમ બુંદ સુધી’ રૂઢિપ્રયોગો સમાનાર્થમાં વપરાય છે. આમ આપણે ‘ખૂન-એ-જિગર’નો ઉપરોક્ત જે અર્થ લીધો છે તે યોગ્ય ઠરે છે.            

* * *

તા-ક઼યામત શબ-એ-ફ઼ુર્ક઼ત મેં ગુજ઼ર જાએગી ઉમ્ર
સાત દિન હમ પે ભી ભારી હૈં સહર હોતે તક (૪)

[તા-ક઼યામત= અંતિમ ન્યાયના દિવસ અર્થાત્ કયામત સુધી; શબ-એ-ફ઼ુર્ક઼ત= વિરહની રાત્રિ; સહર= સવાર]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ઉર્દૂ શાયરીમાં વિસાલ (મિલન) અને હિજ્ર (વિયોગ) શાયરોના મનપસંદ વિષયો રહ્યા છે. આ શેરમાં વિયોગની વાત છે. પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ સર્વમાન્ય એ હકીક્તને બયાન કરે છે કે ઇશ્કમાં ગિરફ્તાર હોય તેવાં કેટલાંક પ્રેમીજનો જ્યારે પોતાના પ્રિયજનથી દૂર હોય હોય ત્યારે તેમની રાત્રિઓ વિરહમાં પસાર થતી રહેતી હોય છે. આ એમની દુ:ખદાયક એવી સ્થિતિ છે કે જેને આપણા ગ઼ાલિબે તેમના અન્ય એક શેરના મિસરા ‘કહૂ કિસે મેં કિ કયા હૈ શબ-એ-ગમ બુરી બલા હૈ’ માં તેને બલા કે આફત તરીકે ગણાવે છે. આવાં વિરહીજનો  જો કમનસીબ હોય તો ઘણીવાર જીવનભર તેમનું મિલન શક્ય બનતું નથી અને આમ ને આમ આખી ઉંમર પસાર થઈ જતી હોય છે. આવાં વિરહી યુગલોની કરમકહાણી કયામત (Doomsday)ના દિવસ સુધી આમ જ ચાલ્યા કરતી હોય છે, ભલે પાત્રો બદલાય પણ બધાંમાં પ્રજળતી રહેતી અગનજ્વાળા તો બધાંયને સરખાં જ દઝાડે છે. અહીં કયામત શબ્દનો ઉપર અર્થ તો આપવામાં આવ્યો છે, પણ એ કયામત કે ન્યાયના દિવસની માન્યતા ઈસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મોમાં પ્રવર્તમાન છે. ‘કયામત’ શબ્દ ‘કયામ’ ઉપરથી બન્યો છે, જેના અર્થો ‘ઊભા રહેવું, રોકાવું, સ્થિર થવું વગેરે’ છે. મુસ્લીમો નમાજના પ્રારંભમાં પોતાની જગ્યા ઉપર ઊભા રહે છે તેને કયામની સ્થિતિ કહેવામાં આવે છે. બસ આમ જ કયામત (હસ્ર)નો દિવસ આવશે ત્યારે સઘળા જીવો મેદાનમાં કયામ (ઊભેલી સ્થિતિ)માં હશે, તેમને બેઠક આપવામાં નહિ આવે. આપણી દુન્યવી અદાલતોમાં પણ આરોપીને પિંજરામાં ઊભો રાખવામાં આવતો હોય છે.

હવે બીજો સાની મિસરો શાયર પોતાના ઉપર લે છે અને કહે છે કે પેલાં કમનસીબ માશૂક કે માશૂકાઓ તો બિચારાં જિંદગીભર તેમની રાત્રિઓને વિરહમાં પસાર કરી લેતાં હશે, પરંતુ મારા માટે તો સાત દિવસ પણ મિલનના ઇંતજાર માટે પસાર કરવા ભારે પડી જાય. ‘સહર હોતે તક’નો વાચ્યાર્થ તો ‘સવાર પડે ત્યાં સુધી’ જ લેવાશે; પરંતુ અહીં સહર (સવાર)નો ઇંગિત અર્થ ‘મિલન થવું’ સમજવો પડશે. હવે અહીં ‘સાત દિન’ પછી કાફિયા તરીકે આવતો શબ્દ ’સહર’  કોઈ પાઠક માટે કંઈક એવી કંઈક ગેરસમજ ઊભી કરશે કે એ સાતેય દિવસોમાં સવાર તો પડવાની જ છે, તો પછી અહીં કઈ સવારની વાત કરવામાં આવે છે! તો સુજ્ઞ વાચકો, અહીં ‘સાત દિવસ’ને ‘સાત રાત્રિદિવસના સમયગાળા’ તરીકે સમજીશું તો પેલી ગેરસમજ દૂર થઈ જશે. આમ ગ઼ાલિબ બીજા મિસરા દ્વારા વિરહની વેદનાની માત્રાની સરખામણી કરે છે.

આ શેરના સારાંશે કહું તો વસ્લની રાત સુખદાયક હોઈ પ્રેમીયુગલો માટે એવી ટૂંકી બની જતી હોય છે કે તે કેવી રીતે પસાર થઈ ગઈ તેની ખબર પણ ન પડે. પરંતુ હિજ્રની રાત તો એવી લાંબી  લાગતી હોય છે કે તે કેમેય કરીને પસાર થતી નથી હોતી. રાત લાંબી અને ટૂંકી હોવાની અહીં જ્યારે વાત થાય છે, ત્યારે આપણે યાદ કરીશું કે વર્ષમાં ૨૧મી જુને ટૂંકામાં ટૂંકી રાત હોય છે, તો ૨૨મી ડિસેમ્બર લાંબામાં લાંબી રાત હોય છે. આમ આપણે વસ્લની રાતને ૨૧મી જુન ગણાવીએ, તો હિજ્ર (વિરહ)ની રાતને ૨૨મી ડિસેમ્બર ગણાવવી પડે!  જો કે આ તો અહીં એક વાત થાય છે. મને મારું એક સ્વરચિત  હાઈકુ ‘વસ્લની રાત/ એકવીસમી જુને/હરહંમેશ’ અહીં યાદ આવે છે, જેની હું કોઈ વિશદ ચર્ચા તો નહિ કરું; પણ ‘હરહંમેશ’ને ટૂંકમાં માત્ર સમજાવી દઉં કે ‘મિલનની રાત વર્ષના ગમે તે દિવસે હોય, પણ તે ૨૧મી જુનની ટૂંકામાં ટૂંકી રાત્રિ જ બની જતી હોય છે!’ 

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ   (ગ઼ઝલકાર)                                                                        (ક્રમશ: ભાગ-૩)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 79)

* * *

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org 

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

 

Tags: , , ,

(619) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૫ (આંશિક ભાગ – ૧) આહ કો ચાહિએ ઇક ઉમ્ર અસર હોતે તક (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

આહ કો ચાહિએ ઇક ઉમ્ર અસર હોતે તક (શેર ૧ થી ૨)

આહ કો ચાહિએ ઇક ઉમ્ર અસર હોતે તક
કૌન જીતા હૈ તિરી જ઼ુલ્ફ઼ કે સર હોતે તક (૧)

[આહ= નિસાસો, હાય; જીતા= જીવવું, જીતવું; જ઼ુલ્ફ઼= બાલની લટ]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ાલિબના દીવાનમાંની આ ગ઼ઝલના રદીફ ‘હોતે તક’ને અહીં હું કાયમ રાખું છું, પરંતુ ઘણા વર્તમાન તફસીરકારોએ તેને હાલની પ્રણાલિએ ‘હોને તક’ માન્ય રાખેલ છે. જો કે આ બંને પ્રયોગોમાં પાતળી ભેદરેખા તો છે જ; જેમ કે ‘હોતે તક’માં ક્રિયા હજુય અધૂરી હોવાનો આભાસ સમજાય છે, જ્યારે ‘હોને તક’માં ક્રિયા લગભગ પૂરી થઈ હોવાનું મનાય છે.

આ શેરમાં બુદ્ધિચાતુર્યની ચમત્કૃતિ કરતાં અન્ય આવા શેર જેવું પ્રભાવક સૌંદર્ય વિશેષ જોવા મળે છે. વળી આ શેર શું કહેવા માગે છે, તેમાંય વિદ્વાનોમાં મતભેદ વર્તાય છે. આ મતભેદના મૂળમાં મારી સમજ પ્રમાણે શેરના બંને મિસરા વચ્ચે અનુબંધ ન હોવાનું કારણ જવાબદાર હોઈ શકે. પહેલા મિસરામાં શાયર સાર્વત્રિક (Universal) સિદ્ધાંતની જેમ ‘આહ’ની લાક્ષણિકતા દર્શાવે છે, તો બીજા મિસરામાં તે જ વાતને વ્યક્તિગત રીતે પોતાની જાત ઉપર લે છે. આમ ‘આહ’ શબ્દના પ્રત્યક્ષ અર્થ ‘નિસાસો’ના બદલે ‘તમન્ના, આરજૂ’ જેવા હકારાત્મક અર્થ સ્વીકારવાથી આ મતભેદ ઉદ્ભવતો હોય તેમ લાગે છે.

જે હોય તે, પણ આપણે તો ‘આહ’નો પરંપરાગત અર્થ ‘નિસાસો’ જ લઈશું, ‘હાય’ પણ નહિ. ‘નિસાસો’ અને ‘હાય’માં તીવ્રતાભેદ છે. ‘હાય’માં તે શ્રાપ બની જાય તેટલી હદ સુધીની કઠોરતા રહેલી છે, જ્યારે ‘નિસાસા’માં માત્ર આરજૂયુકત નિરાશાનો હળવો ભાવ છે, જે ‘હાય’ કરતાં ઓછો દાહક છે. આમ ‘આહ’નો હળવો અર્થ લેવામાં આવશે તો જ શેરના બીજા મિસરા સાથે તેનું સાતત્ય જોડી શકાશે.

આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી આપણે પહેલાં તો શેરના વાચ્યાર્થ ઉપર આવીએ તો ગ઼ાલિબ કહે છે કે આહની અસર થવામાં ઘણીવાર આખી ઉંમર પસાર થઈ જતી હોય છે. વળી આમ આહની અસર થાય અને માશૂકાના કેશની લટને રમાડવા સુધીનો અધિકાર પ્રાપ્ત થાય એટલા લાંબા સમય સુધી કોણ જીવિત રહી શકવાનું છે! હવે અહીં પણ ‘જીતા’ના બે અર્થ નીકળી શકે, એક ‘જીવિત રહેવું (Live)’ અને બીજો ‘જીતવું (Win)’. ‘જીવિત રહેવું’ અર્થ લેતાં એ માત્ર આ શેરના માશૂક (નાયક)ને જ લાગુ પડશે, જ્યારે ‘જીતવું’ એ ખુદ માશૂક ઉપરાંત તેના હરીફો એ બધાયને લાગુ પડશે, જેનો અર્થ એમ થશે કે ‘માશૂકાની કેશલટને સર કરી શકાય, તેટલી હદ સુધી કોણ પહોંચી શક્યું છે!’ પરંતુ અહીં આપણે સર્વસ્વીકૃત અર્થ તો એકલા માશૂકને લાગુ પડતો જ લઈશું અને તેથી બીજા મિસરાનો વાચ્યાર્થ આમ બનશે કે ‘તારી કેશલટને મારી આંગળી વડે રમાડી શકું તેવી નિકટતમ હૈસિયતે પહોંચવા સુધી તો હું ક્યાં જીવવાનો છું.’

માશૂકનો માશૂકા પરત્વેનો ઇશ્ક એવો તો દુર્ભાગી છે કે તેઓ તેણીને પામી શકતા નથી અને નિસાસા નાખવા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ તેમની પાસે બચતો નથી. આમ છતાંય તેઓ આશાવાદી છે કે માશૂકાને પામવાની તડપ કોઈકવાર તો સંતોષાશે જ. વળી આગળ પોતાની જાતને હૈયાધારણ આપતાં વિચારે છે કે તેમની માશૂકાને પામવાની આરજૂની અસર થવામાં ઘણીવાર આખી ઉંમર પણ પસાર થઈ જતી હોય છે. આમ તેમણે ધીરજ ધારણ કરવાનો પોતાનો મનસૂબો બનાવી લીધો છે. પરંતુ તરત જ બીજા મિસરામાં વળી પાછી તેમની નિરાશા ડોકાઈ જાય છે કે માશૂકાને પામવાની તેમની ખ્વાહિશ સંતોષાય ત્યાં સુધી પોતે જીવતા રહેશે કે કેમ!

આ શેરને માનવીય જીવનને પણ લાગુ પાડી શકાશે એ રીતે કે આપણે જીવનના કોઈ લક્ષ કે સિદ્ધિને સર કરવા માગતા હોઈએ ત્યારે આપણે ધીરજ રાખીને જીવનભર ઝઝૂમવું પડશે. વળી આ મથામણના અંતે પણ કોઈ પરિણામ ન પણ આવે અને એવું પણ બને કે આપણું જીવન એમ જ પૂર્ણ થઈ જાય એ હકીકતનો પણ સ્વીકાર કરવો પડશે.  

* * *

દામ-એ-હર-મૌજ મેં હૈ હલ્ક઼ા-એ-સદ-કામ-એ-નહંગ
દેખેં ક્યા ગુજ઼રે હૈ ક઼તરે પે ગુહર હોતે તક (૨)

[દામ-એ-હર-મૌજ= મોજાંઓની હારમાળા (જાળ); હલ્ક઼ા-એ-સદ-કામ-એ-નહંગ= કદરૂપાં અને કદાવર પ્રાણીઓની હારમાળા (જાળ); ક઼તરે= ટીપાં; ગુહર= મોતી, રત્ન]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ાલિબની કલ્પનાશક્તિ અદ્ભુત છે, જેની પ્રતીતિ આપણને તેમના અસંખ્ય શેરમાં જોવા મળે છે. આ ગ઼ઝલના ‘હોતે તક’ રદીફને સાર્થક બનાવતા દરેક શેરમાં કંઈક ને કંઈક ‘થવા સુધી’માં શું શું થાય છે અને કેવી કેવી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાની સ્થિતિ સર્જાય છે તે દર્શાવાયું છે.

અહીં આ શેરમાં ગ઼ાલિબે એક માન્યતાનો સહારો લીધો છે, જે પ્રમાણે સ્વાતિ નક્ષત્રમાં દરિયા ઉપર વરસતા વરસાદનું જે ટીપું દરિયામાંની ખુલ્લી છીપમાં જઈ પડે તે સમયાંતરે મોતીમાં પરિવર્તિત થઈ જતું હોય છે. હવે ગ઼ાલિબ આ સીધીસાદી માન્યતાને એક શાયરની નજરે અવલોકતાં કહેવા માગે છે કે વરસાદના એ ટીપા માટે એટલું બધું સરળ નથી કે જે તે સીધેસીધું છીપમાં પ્રવેશી જાય અને મોતી બની જાય. જો એમ હોય તો વરસાદનું પ્રત્યેક ટીપું મોતી બની જાય અને મોતીઓનો એટલો બધો જથ્થો સર્જાઈ જાય કે પછી તો એ મોતીનું મૂલ્ય રહે જ નહિ. સૃષ્ટિમાં જે પામવું દુષ્કર હોય અને ઓછા પ્રમાણમાં જ પ્રાપ્ય હોય તેનું જ ઊંચું મૂલ્ય અંકાતું હોય છે. અહીં વરસાદના કોઈ એક બુંદને છીપમાં પ્રવેશવા પહેલાં કેટલા કોઠા પસાર કરવા પડે છે, તે પૈકીના બે જ મુશ્કેલ કોઠાઓને ગ઼ાલિબ આ શેરમાં ઉલ્લેખે છે. પ્રથમ છે, દરિયાનાં ઊછળતાં મોજાં જે એવી જાળ બનાવી દે છે અને પાણીની સપાટીને પણ એવી અસ્થિર બનાવી દે છે કે પેલું વરસાદનું ટીપું આસાનીથી તીરની જેમ પેલી છીપમાં પ્રવેશી શકતું નથી હોતું અને આમ તે વેડફાઈ જાય છે. વળી એ ટીપા માટેના બીજા અવરોધક બળ તરીકે દરિયામાંનાં કદાવર અને કદરૂપાં મગરમચ્છ જેવાં પ્રાણીઓ ઉલ્લેખાયાં છે, જે તેમનાં ખુલ્લાં મોંઢાં વડે પેલા ટીપાને સ્વાહા કરી જાય છે. આ બંને અવરોધો તો દરિયાની સપાટી ઉપર જ વિદ્યમાન છે, જે પેલા ટીપાને સમુદ્રમાં પ્રવેશતાં જ અટકાવે છે. પરંતું દરિયાની અંદરનાં જળચરો કે જે પેલા ટીપાની સીધી ગતિને દિશાફેર કરી નાખે અથવા તો એવું પણ બને કે પેલી છીપ જ પોતાનું સ્થાન બદલી નાખે.

શેરના બીજા સાની મિસરામાં ગ઼ાલિબ એવી સહજ રીતે પોતાની લાક્ષણિક શૈલીએ આપણને જણાવી દે છે ‘જુઓ અથવા આપણે જોઈએ કે એક વરસાદના પાણીના કતરાને મોતી બનવા સુધીમાં કેટકેટલી મુશ્કેલીઓમાંથી પસાર થવું પડે છે અને તેના ઉપર કેવું કેવું વીતે છે!’

આમ પ્રથમ શેરની ફલશ્રુતિ કે ‘જીવનમાં પરમ લક્ષની પ્રાપ્તિ આસાનીથી થઈ શકે નહિ.’ને અહીં આ શેરમાં પણ સમર્થન મળે છે. ગ઼ાલિબના બીજા એક શેરના આ મિસરા “બસ-કિ દુશ્વાર હૈ હર કામ કા આસાઁ હોના”માં પણ આપણને આ જ સંદેશ મળે છે. આમ ગ઼ાલિબ પોતાની શાયરી થકી માત્ર ઇશ્ક જ નહિ, પરંતુ જીવનનો રાહ પણ ચીંધે છે.   

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ ( ગ઼ઝલકાર)                                                                               (ક્રમશ: ભાગ-૨)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 79)

* * *

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org 

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

* * *

 

Tags:

(618) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૪ (આંશિક ભાગ – ૫) બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે(ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (શેર ૧૨ થી ૧૪)

હૈ મૌજ-જ઼ન ઇક ક઼ુલ્જ઼ુમ-એ-ખ઼ૂઁ કાશ યહી હો
આતા હૈ અભી દેખિએ ક્યા ક્યા મિરે આગે (૧૨)

[મૌજ-જ઼ન= જલદ વહેતું; ક઼ુલ્જ઼ુમ-એ-ખ઼ૂઁ= ખૂનની નદી]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ાલિબના કોઈક શેર આપણને અર્થઘટનમાં મુશ્કેલ લાગતા હોય છે, તેનું કારણ એ હોય છે કે તેમાં અતિ લાઘવ્ય હોવા ઉપરાંત અગાઉના કોઈ શેર સાથે તેનો પૂર્વાપર સંબંધ હોય છે. તો વળી ઘણીવાર વાક્છટાપૂર્ણ આલંકારિક શૈલીના કારણે મૂળ કથન ગૌણ બની જતાં એવા શેર સમજાતા નથી હોતા અને પરિણામે તેમનાં એકાધિક અર્થઘટનો થઈ શકતાં હોય છે. આમ અંધજન અને હાથીની કહાનીની જેમ દરેક સમીક્ષક પોતાની સમજ પ્રમાણે અર્થ તારવે છે. ગ઼ાલિબના પ્રશંસકો શેર અર્થઘટનના સાચાપણા સુધી ન પહોંચી શકવાના કારણને તેમની મર્યાદા ન ગણતાં તેને મતાંતરક્ષમાની દૃષ્ટિએ કૌશલ્ય તરીકે સ્વીકારે છે.

આ શેરના પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ તેમના અન્ય શેરમાં ભિન્ન ભિન્ન રીતે પ્રયોજાતા બદનના લહૂને પ્રવેગે વહેતી ખૂનની નદી (ફા.દરિયા) તરીકે ઓળખાવ્યું છે. અહીં માશૂકના શરીરની નસોમાં લોહી એટલું તો પ્રબળ રીતે પરિભ્રમણ કરી રહ્યું છે કે તેમની આંખોમાંથી અશ્રુની જગ્યાએ ધસમસતી નદીની જેમ લોહી વહેવા માંડે છે. ગ઼ાલિબ પોતાના કેટલાક શેરમાં જુદીજુદી રીતે રૂઢિપ્રયોગ તરીકે લોહીનાં આંસુએ રડવાની વાતનો ઉલ્લેખ કરે છે, પરંતુ અહીં તો પરાકાષ્ઠા છે. માશૂકા માશૂકના ઈશ્કની ગહરાઈને સમજી શકી ન હોઈ તેણીએ માશૂકના દિલને વેધક આઘાત પહોંચાડ્યો છે. આમ છતાંય માશૂક એ આઘાતને હળવાશથી લે છે, એમ કહીને કાશ આ આઘાત આખરી હોત તો કેવું સારું થાત! જો એમ હોત તો હું તેને આસાનીથી જીરવી લેત!

ઉપરોક્ત લોહીના આંખો દ્વારા અશ્રુ રૂપે વહેવાના અર્થઘટનના બદલે એમ પણ લઈ શકાય કે તે લોહી બદનમાં જ ફર્યા કરે છે, પણ તેની ગતિ તો ઊછાળા મારતી અને ત્સુનામીની જેમ ગાંડીતુર બનેલી નદી જેવી જ છે. લોહીના પરિભ્રમણની ગતિ અત્યાધિક થઈ જાય, ત્યારે વેદનાની પરાકાષ્ઠા અનુભવાતી હોય છે. માણસ જ્યારે ભયભીત બને, કોઈ માનસિક આઘાત અનુભવે અથવા તો આક્રોશમાં આવી જાય; ત્યારે હૃદયના ધબકારા વધી જતા આવી અસહ્ય બેચેની અનુભવે છે.      

શેરના બીજા મિસરામાં માશૂકા તરફથી આઘાત પામેલા માશૂક આપણ ભાવકને સંબોધીને કહે છે કે હજુ તો તમે જુઓ તો ખરા કે આથી પણ વધારે આગળ શું શું આવનાર છે! અહીં ‘ક્યા કયા’ નો પ્રમાણ દર્શાવતો એક અર્થ ‘આગળના દુ:ખ કરતાં વધારે દુ:ખ’ એમ લઈ શકાય, તો બીજા અર્થમાં સંખ્યાત્મક રીતે ‘આગળના કરતાં વધારે કંઈક કેટલાંય દુ:ખો’ એમ પણ  સમજી શકાય. આમ પ્રથમ મિસરામાંની મનોવ્યથાને પણ આંબી જાય તેવી આપત્તિજનક ઘટનાઓનો સંકેત બીજા મિસરામાં આપવામાં આવ્યો છે.

નોંધ :-

આ શેરમાંની ‘લહૂ’ને લગતી ગ઼ાલિબની પરિકલ્પનાને અનુરૂપ નીચેના કેટલીક ગ઼ઝલના શેર સરખાવવા અને સમજવા જેવા છે :   

રગોં મેં દૌડ઼તે ફિરને કે હમ નહીં ક઼ાઇલ
જબ આઁખ હી સે ન ટપકા તો ફિર લહૂ ક્યા હૈ

ઐસા આસાઁ નહીં લહૂ રોના
દિલ મેં તાક઼ત જિગર મેં હાલ કહાઁ

હૈ ખ઼ૂન-એ-જિગર જોશ મેં દિલ ખોલ કે રોતા
હોતે જો કઈ દીદા-એ-ખ઼ૂઁનાબા-ફ઼િશાઁ ઔર

* * *

ગો હાથ કો જુમ્બિશ નહીં આઁખોં મેં તો દમ હૈ
રહને દો અભી સાગ઼ર-ઓ-મીના મિરે આગે (૧૩)

[ગો= અગર જો; જુમ્બિશ= આમતેમ હલાવવાની ક્રિયા; દમ= શક્તિ, કૌવત; સાગ઼ર-ઓ-મીના= મદિરા રાખવાનું પાત્ર, સુરાહી]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

વળી પાછો આ જ ગ઼ઝલનો સાતમો શેર એ જ મતલબે પણ જુદા અંદાઝમાં અહીં ફરી આવ્યો છે, જે મદિરા અને મદિરાપાનની તારીફને બયાન કરે છે. સાતમા શેરમાંનો શબ્દસમૂહ ’પૈમાના-એ-સહબા’ અને આ શેરમાંનો શબ્દસમૂહ ‘સાગ઼ર-ઓ-મીના’ સમાન અર્થો ધરાવે છે. બંનેમાં ગ઼ાલિબે શરાબને ઉચ્ચતમ પાયરી બક્ષી છે. ગ઼ઝલ સાહિત્યમાં શરાબ અને શાયર એકબીજાના પર્યાય મનાય છે અને તેથી જ તો મોટા ભાગના શાયરો શરાબથી દૂર રહી શક્યા નથી. આપણા ગ઼ાલિબ પણ બાદા-ખ઼્વાર (શરાબી) જુમાતના સભ્ય છે, જેનો તેમણે નિખાલસપણે ઘણા શેરમાં સ્વીકાર કર્યો છે.

આ શેર આપણી આગળ એવું શબ્દચિત્ર રજૂ કરે છે કે જ્યાં શરાબની મહેફિલ જામી છે. તેજ (કડક) શરાબ (Fire-water)ના અતિસેવનથી ગ઼ાલિબ મદોન્મત બની ગયા હોઈ સાથીઓ તેમની નજર સામેથી સુરાહી અને પ્યાલાને હઠાવવા જઈ રહ્યા છે. આ જ ટાણે સાથીઓને એવી હરકત ન કરવાનું કહેવા માટે જાણે આ શેર રચાયો છે.

જ્યાં દાદ ઉપર દાદ આપવાનું મન થાય તેવા આ પહેલા મિસરામાં ગ઼ાલિબ સાથીઓને સંબોધતાં કહે છે કે ભલે ને શરાબના પ્યાલા તરફ હાથ લંબાવવાની મારામાં શક્તિ ન રહી હોય, પણ મારી આંખોમાં હજુ તો દમ છે કે જેના વડે ઓછામાં ઓછો હું શરાબને જોઈ તો શકું છું અને તે રીતે તેના દર્શનમાત્રથી પણ તેનું પાન કર્યાનો અહેસાસ હું કરી લઈશ.

બીજા મિસરામાં પ્રથમ મિસરામાંનું  કારણ આપીને ગ઼ાલિબ સાથીઓને સુરાહી કે પ્યાલાને હટાવી લેવાની મનાઈ ફરમાવતાં કહે છે એમને મારી નજર આગળ રહેવા દો, કેમ કે હું મારી આંખો વડે જ તેમાંના શરાબને પી લઈશ. આમ આ આખો શેર એ રીતે કહેવાયો છે કે જે આપણને રસિક રમૂજ પૂરી પાડે છે અને સાથે ગ઼ાલિબનું પિયક્કડપણું કેટલું અમર્યાદ હશે તેની સાબિતી પણ આપે છે. તદુપરાંત આ શેર દ્વારા ગ઼ાલિબે શરાબને ભવ્યતા પણ બક્ષી છે.

આ જ શેરનું બીજું શબ્દચિત્ર ગ઼ાલિબના જીવનના આખરી દિવસોને આધારિત એવું પણ બની શકે કે તેઓ જીવલેણ બીમારીના કારણે એટલા બધા કમજોર થઈ ગયા છે કે તેઓ પ્યાલા તરફ કદાચ તેમનો લકવાગ્રસ્ત હાથ પણ લંબાવી શકતા નથી અને તેથી તેઓ પથારીમાં પડ્યા પડ્યા તેને માત્ર જોઈ રહીને પણ સંતોષ માણી લેવા માગે છે. ગ઼ાલિબના જીવનના આખરી દિવસોને મેં ‘ગ઼ાલિબ પરિચય’માં અગાઉ વર્ણવી દીધા હોઈ અહીં હું તેની પુનરુક્તિ કરતો નથી. ગ઼ાલિબના જીવનને જાણનારાઓને ખબર છે કે તેઓ કેવી દુર્દશામાં જીવ્યા હતા અને તેથી જ તો શરાબ અને શાયરીના સહારે જ તેઓ લાંબું આયુષ્ય જીવી શક્યા હતા.

* * *

હમ-પેશા ઓ હમ-મશરબ ઓ હમરાજ઼ હૈ મેરા
ગ઼ાલિબકો બુરા ક્યૂઁ કહો અચ્છા મિરે આગે   (૧૪)

[હમ-પેશા= સમાન કારોબારવાળા; હમ-મશરબ= શરાબ પીવાની સમાન ટેવવાળા; હમરાજ઼= રહસ્યમિત્ર]

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

હંમેશની જેમ ગ઼ાલિબનો લહેરી મિજાજે લખાયેલો આ આત્મલક્ષી (સ્વકેન્દ્રી) મક્તા શેર છે. શેરનું સ્વગતોક્તિ (soliloquy) કૌશલ્ય કાબિલેદાદ છે. જાત સાથે વાત કરનાર એકમાંથી બે ઈસમ થતો હોય છે, બસ તેમ જ આ શેરમાં બે ગ઼ાલિબ હોવાનો ભાસ થાય છે; પરંતુ વાસ્તવમાં તેમ નથી, ગ઼ાલિબ તો એક જ છે. તો પછી આપણે એકને શાયર અને બીજાને ગ઼ાલિબ પોતે એમ જ સમજવું પડશે અને તો જ આપણી સમજ ન્યાયી ગણાશે.

ગ઼ાલિબના સમકાલીન કોઈક શાયરે કે શાગિર્દે ઈર્ષાભાવે અથવા તો તેમની માશૂકાએ નફરતના ભાવે તેમને ઉતારી પાડતાં ભલાંબૂરાં વેણ કહ્યાં હશે કે તેમની પીઠ પાછળ નિંદા કરી હશે તેના જવાબરૂપે ચાલાકીભરી રીતે આ શેર લખાયો છે. શેરને આસાનીથી સમજવા માટે આપણે સાની મિસરાને પહેલો લેવો પડશે. શાયર ગ઼ાલિબ કહે છે તમે ‘ગ઼ાલિબ’ને મારી આગળ બૂરો કેમ કહો છો, એ તો મારી નજરે સારો માણસ જ છે. આત્મશ્લાઘાના દોષમાં પડ્યા વગર અને સામેના ટીકાકારના નામનિર્દેશ વગર સ્વબચાવ માટેની ગ઼ાલિબની પ્રયુક્તિ તેમને મોટા ગજાના હોશિયાર ગ઼ઝલકાર તરીકે સાબિત કરે છે.

હવે આપણને ઉલા મિસરામાંથી એ દલીલો જાણવા મળશે કે કયા આધારે શાયર ગ઼ાલિબ વાસ્તવિક ગ઼ાલિબને ‘અચ્છા’ ઈસમ તરીકે ઓળખાવે છે. તે કહે છે કે ‘(૧) અમે બંને સમાન કારોબાર (કામકાજ) કરવાવાળા અર્થાત્ શાયરો છીએ. (૨) અમે બંને શરાબપાનની ટેવવાળા છીએ. (૩) અમે રહસ્યમિત્રો છીએ, એટલે કે એકબીજાના ભેદને જાણવાળા છીએ. ભલા, આટઆટલું સામ્ય અને નિકટતા અમારી વચ્ચે હોય તો એમ એકબીજાને કેમ ન ઓળખી શકીએ! અને તેથી જ હું કહું છું કે ગ઼ાલિબ મારી આગળ અચ્છો ઇન્સાન છે, માટે તેને મારી આગળ બૂરો ન ચીતરો.’ આમ ગ઼ાલિબ પોતાના વક્તવ્યની તરકીબ થકી પોતાનો આત્મબચાવ (Self defence) કરે છે અને તેથી જ તો આ મક્તા શેર અન્ય મક્તા શેરના શિરોમણિરૂપ બની રહે છે.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ  ( ગ઼ઝલકાર)                                                                                    (સંપૂર્ણ)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 209)

* * *

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org  

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

* * *

 

Tags: , , , ,

(617) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૩ (આંશિક ભાગ – ૪) બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે(ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (શેર ૯ થી ૧૧)

ઈમાઁ મુઝે રોકે હૈ જો ખીંચે હૈ મુઝે કુફ઼્ર
કાબા મિરે પીછે હૈ કલીસા મિરે આગે (૯)

[ઈમાઁ= ઈમાન, આસ્થા, શ્રદ્ધા, ધર્મનિષ્ઠા; કુફ઼્ર= અજ્ઞાનતા, અનેકેશ્વરવાદની માન્યતા; કાબા= મુસ્લિમોનું મક્કાનું ધર્મસ્થાન; કલીસા= ખ્રિસ્તીઓનું ચર્ચ, (અહીં) પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિના અર્થમાં]

અર્થઘટન અને રસદર્શન : 

આ શેરનો પ્રત્યક્ષ અનુવાદ તો કંઈક આવો થાય કે ‘મારી ધર્મનિષ્ઠા મને આગળ વધતાં રોકી રાખે છે અને અજ્ઞાનતા મને આગળ ખેંચ્યે જાય છે. કાબા મારી પાછળ રહી જાય છે અને ચર્ચ આગળ રહે છે.’ પરંતુ આ તો માત્ર વાચ્યાર્થ થયો ગણાય. આ શેર પાછળનો વ્યંજનાર્થ તો વાચ્યાર્થથી ઘણો આગળ છે, જેને જાવિદ અખ્તરે આમ દર્શાવ્યો છે: “‘હું મારા ઈમાનથી ભટકી ગયો છું. કલીસાનો મતલબ ચર્ચ એટલે કે વેસ્ટર્ન કલ્ચર, જે મને પોતાની તરફ ખેંચી રહ્યું છે; અને કાબા મારી પાછળ છે, જે મારી જડો (મૂળ) છે અને તે પાછળ રહી ગઈ છે. આમ હું વચ્ચે જ અસમંજસમાં અટવાઈ ગયો છું.’ આજે આપણી સ્થિતિ પણ આવી જ છે, જે આપણે ગ઼ાલિબના આ શેરમાં મહસૂસ કરી શકીએ છીએ.”

કાબા અને કલીસા શબ્દો પ્રતીકાત્મક છે જે અનુક્રમે ધાર્મિક સદાચરણ અને દુન્યવી પ્રલોભનને સમજાવે છે. સામાન્ય રીતે પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ ભોગવાદમાં માને છે, જ્યારે પૌર્વાત્ય સંસ્કૃતિ આધ્યાત્મિકતાને પ્રાધાન્ય આપે છે. આજનો માનવી આ બંને સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે ફંગોળાય છે અને તે એવો અવઢવમાં જીવે છે કે તે નક્કી જ કરી શકતો નથી કે આદર્શ જીવન કોને સમજવું. ગ઼ાલિબ  ભારતમાંના અંગ્રેજ શાસનના સાક્ષી હતા. અંગ્રેજોની રહેણીકરણી મોટાં શહેરોને પ્રભાવિત કરી રહી હતી અને ગ઼ાલિબનો વસવાટ મોટાભાગે દિલ્હીમાં અને અલ્પાંશે કલકત્તામાં રહ્યો હતો. આમ પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિનો ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથેના ટકરાવનો એ પ્રારંભિક તબક્કો હોવા છતાં ગ઼ાલિબ આ શેરમાં પોતાની આર્ષદૃષ્ટિએ આપણા વર્તમાનને જુએ છે.

આ શેરને વ્યક્તિગત ધોરણે અને ચારિત્ર્ય ઘડતરને અનુલક્ષીને સમજીએ તો માનવી સાત્વિક જીવનરાહ અપનાવવા માગે તો ખરો; પણ દુન્યવી પ્રલોભનો તેના માટે અવરોધક બનતાં હોય છે. આમ આ શેરમાં ગ઼ાલિબનું તત્ત્વજ્ઞાનીય વ્યક્તિત્વ પ્રગટે છે.

* * *

આશિક઼ હૂઁ પ(ર) માશૂક઼-ફ઼રેબી હૈ મિરા કામ
મજનૂઁ કો બુરા કહતી હૈ લૈલા મિરે આગે (૧૦)

[આશિક઼= પ્રેમી; માશૂક઼-ફ઼રેબી= માશૂકની કાનભંભેરણી}

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

આ શેરનો પ્રથમદર્શી સીધો અનુવાદ મારા મતે માશૂકને અર્થાત્ શાયરને અન્યાય કરી બેસશે, તેમ છતાંય આપણે તેનો સીધો અનુવાદ પ્રથમ જાણી લઈએ. ત્યારબાદ આગળ જતાં આપણે એ અન્યાયને ન્યાયમાં પરિવર્તિત કરી લઈશું. 

અહીં માશૂક કહે છે કે ‘હું મારી પ્રિયતમાનો આશિક તો છું, છતાંય અન્ય પ્રેમીયુગલો પૈકીની ખાસ તો માશૂકાઓને ફરેબ આપવાનું એટલે કે તેમની કાનભંભેરણી કરવાનું અધમ કામ પણ હું કરું છું. આગળ બડાઈ હાંકતાં કહે છે કે મારી આ હરકતથી લૈલા જેવી લૈલા પણ મારી આગળ મજનૂને ખરાબ ચીતરે છે.’  

આ સીધા અનુવાદથી પ્રથમ તો આપણને હસવું આવે અને પછી ખેદ પણ થાય કે શાયર ગ઼ાલિબ અર્થાત્ ગ઼ઝલનાયક આવી સાવ હલકી અને નીચી પાયરીએ ઊતરી શકે ખરો? ના, હરગિજ નહિ; કેમ કે આપણો શાયર તો ખાનદાન છે અને પ્રેમીયુગલોમાં વિખવાદ જગાવવાનું ખલનાયકનું કામ તો તે કરે જ નહિ. શાયરના મારા આ બચાવનામા સામેની દલીલ એ છે કે આવું હિચકારું કૃત્ય કરનારા અન્ય જ હોય,પણ આમ કહેવાની એક લઢણ મુજબ શાયર પોતાની જાત ઉપર એ બાબત લઈને આપણને શેર સંભળાવે છે. આ ગ઼ઝલનો રદીફ ‘મિરે આગે’ છે અને તેથી તમામ શેરનાં કથન પહેલી નજરે શાયર અર્થાત્ માશૂકને જ લાગુ પડતાં દેખાવા છતાં સમગ્રતયા એમ જ માનવું પડશે કે એ સઘળું ત્રાહિતને અનુલક્ષીને કહેવાયું છે.  આ શેરમાંનો માશૂક સાચો આશિક છે અને અન્ય આશિકોને પોતાના જેવા જ સમજે તે સ્વાભાવિક છે. આમ પ્રેમભંગ થવાથી પોતાને જેવું દુ:ખ થાય તેવું અન્યોને પણ થઈ શકે તેવું માનનાર ‘માશૂક઼-ફ઼રેબી’નું કામ ન જ કરે.

તો પછી ખલનાયકીને અંજામ આપનારા એવા પણ નિમ્નસ્તરીય આશિકો હોઈ શકે જે એકતરફી પ્રેમના કારણે તેમની માશૂકાને પામવામાં નિષ્ફળ જતાં સાચાં પ્રેમીઓ પરત્વે તેમનો ઈર્ષાભાવ જાગે અને ‘પેટનો બળ્યો ગામ બાળે’ના ન્યાયે તેમના વચ્ચે દૂરી લાવવાનું દુરાચારણ આદરી બેસે. આવા હતાશાનો ભોગ બનેલા આશિકો અન્ય નિર્દોષોને સંતાપ આપીને પોતે ઉપલકિયો આત્મસંતોષ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય છે. આ શેરનો ખલનાયક એવી તો મોટી શેખી હાંકે છે કે તે લૈલાને પણ પોતાની તરફ આકર્ષી શકે છે અને તેના પ્રેમી મજનૂ વિષે પણ તેની પાસે એલફેલ બોલાવી શકે છે. આમ આ શેરમાં માનવ સ્વભાવના એક નકારાત્મક પાસાને ઉજાગર કરવામાં આવ્યું છે. ગ઼ાલિબ માનવ વર્તણૂકોના કેવા અભ્યાસુ છે તેનો એક વધુ સબળ પુરાવો આપણને આ શેરમાંથી મળે છે.

મારા અગાઉ અપાયેલા એ ખુલાસાને અહીં દોહરાવું છું કે ઉર્દૂ ભાષામાં માશૂક઼ શબ્દ પ્રિયતમ અને પ્રિયતમા  એમ બંનેને લાગુ પડતો હોય છે, પણ પૂર્વાપર સંબંધને અનુરૂપ માશૂક કે માશૂકા એમ સમજવાનું હોય છે. આપણા આ શેરના પ્રથમ મિસરામાં પ્રયોજાયેલા શબ્દઘટક ‘માશૂક઼-ફ઼રેબી’માંના ‘માશૂક’ને નારી જાતિમાં અર્થાત્ માશૂકાના અર્થમાં સમજવાનો છે, જેની પ્રતીતિ આપણને બીજા મિસરાથી થાય છે. પેલા ખલનાયકનું કામ માશૂકાને બહેકાવવાનું છે, નહિ કે માશૂકને. ખલનાયક ચાલાક છે અને તે સારી રીતે જાણે છે કે પુરુષ કરતાં સ્ત્રીને છેતરવી સહેલી છે અને તેથી જ તો તેની આપવડાઈ હેઠળ તે લૈલાને છેતરી હોવાનો દંભ કરે છે. જો કે લૈલા-મજનૂની પ્રેમકહાની તો ભૂતકાલીન છે અને છતાંય તેને વર્તમાનમાં લાવીને ખલનાયક તેની અતિશયોક્તિની પરાકાષ્ઠાનું પ્રદર્શન કરે છે.    

* * *

ખ઼ુશ હોતે હૈં પર વસ્લ મેં યૂઁ મર નહીં જાતે
આઈ શબ-એ-હિજ્રાઁ કી તમન્ના મિરે આગે (૧૧)

[વસ્લ= મિલન; શબ-એ-હિજ્રાઁ= જુદાઈની રાત; તમન્ના= ખ્વાહિશ]

આ શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂકના મનોભાવનું ઉત્કૃષ્ટ સમતોલન (equilibrium) જોવા મળે છે. આપણને લાગે છે કે માશૂકે માશૂકા પરત્વેના ઈશ્ક સબબે કંઈક ગંભીરતા ધારણ કરી છે. તે કહે છે કે માશૂકાના મિલનટાણે તેમને ખુશી તો અવશ્ય થાય છે, પણ એ ખુશી ઉશ્કેરાટમાં તબદિલ થયા વગર સંયમિત રહે છે; અને તેથી જ તો તેઓ મિલનની ખુશીના અતિરેકમાં મરી જતા નથી, પણ જીવિત જ રહે છે. આમ માશૂકે જીવતા રહેવું જરૂરી છે, એટલા માટે કે આ મિલન તો હવે પછીના આનંદમય સહજીવન માટેનું પહેલું સોપાન છે. જો જીવન જ રહેવા ન પામે તો એ મિલન વ્યર્થ બની રહે. હવે આપણે એ સમજવાનું રહે છે કે માશૂકને માશૂકાના મિલનની ખુશી ઉપર નિયંત્રણ રાખવાનું અને તે થકી જીવિત રહેવાનું બળ ક્યાંથી મળ્યું, તો તેનો જવાબ આપણને બીજા મિસરામાંથી મળે છે.

માશૂક કહે છે કે માશૂકાના મિલનની ખુશીમાં મરી જતાં મને અટકાવનાર, મારી આગળ વહારે આવનાર જો કોઈ હોય તો તે છે મારી આગામી (ભવિષ્યની) જુદાઈની દુ:ખમય વેળાને પામવાની મારી ખ્વાહિશ. આ મિસરામાં ખૂબ નાજૂક ભાવ સમાયેલો છે, જેને ઉવેખતાં આપણને સમજાશે કે મૂલ્યવાન જિંદગીને આમ મિલનના આનંદમાં મરી જઈને વેડફવાની નથી, પણ જીવિત રહીને માણવાની છે. પછી તો એક સમય એવો આવવાનો જ છે કે જ્યારે માશૂકાથી છૂટા પડવાનું બનશે અને ત્યારે આ બચાવેલી જિંદગી તે ટાણે ન્યોછાવર કરી શકાશે અને મૃત્યુ સાર્થક બનશે. આમ માશૂકાથી જુદાઈની દુ:ખમય વેળા જોવાની ખ્વાહિશના કારણે જ મિલનવેળાનું  સંભવિત એ મૃત્યુ પાછળ હડસેલાઈ ગયું. અહીં ‘શબ-એ-હિજ્રાઁ’ માંના શબ્દ ‘શબ’ને  રાતના અર્થમાં નહિ, પણ ‘દુ:ખ’ના પ્રતીક તરીકે સમજવાનો છે. 

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ ( ગ઼ઝલકાર)                                                                            (ક્રમશ: ભાગ-૫)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 209)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org  

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: , , , ,

(616) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૪૨ (આંશિક ભાગ – ૩) બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે(ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (શેર ૬ થી ૮)

સચ કહતે હો ખ઼ુદ-બીન ઓ ખ઼ુદ-આરા હૂઁ ન ક્યૂઁ હૂઁ
બૈઠા હૈ બુત-એ-આઇના-સીમા મિરે આગે (૬)

[ખ઼ુદ-બીન= મિથ્યાભિમાની, અહંકારી; ખ઼ુદ-આરા= આત્મશ્લાઘી, બડાઈખોર, વરણાગિયો, છેલબટાઉ; બુત-એ-આઇના સીમા= ચાંદીના ઢોળવાળા અરીસાની મૂર્તિ (પ્રતિમા)]

આ શેરના સીધા વાંચનથી તેનો સાર સાફ રીતે સમજી તો શકાશે, પણ આપણે તેનો મર્મ તો ભેદવો જ પડશે. ગ઼ાલિબ કંઈ એવો સર્વસામાન્ય શાયર નથી કે જેનાં સર્જનો આમ એક જ વાંચનથી સમજાઈ જાય! જો કે શેરની આ સરળતા (Simplicity) એક રીતે તો ક્ષુધોદ્દીપક (Appetizer)નું કામ કરે છે અને તે શેરના  ગૂઢાર્થને પામવાની આપણી ભૂખને જગાડે છે.         

પ્રથમ મિસરામાં માશૂક આપણને સંબોધીને કહે છે કે તમે સાચું કહો છો કે હું મિથ્યાભિમાની અને બડાઈખોર માણસ છું. વળી મિસરાના ઉત્તરાર્ધને સ્પષ્ટ સમજવા માટે પ્રથમ ‘હૂઁ’ પછી અલ્પવિરામ ચિહ્ન મૂકવું પડશે. આમ માશૂક પોતાના ચરિત્ર વિષે થયેલી નકારાત્મક ટિપ્પણીનો સ્વીકારમાત્ર જ ન કરતાં વિશેષમાં કહે છે કે હું એવો આત્મશ્લાઘી અને મિથ્યાભિમાની કેમ ન હોઉં! આવા અહંકારી જેવા લાગતા માશૂકના ‘ન ક્યૂઁ હૂઁ’ ઉદગારનું બચાવનામું શેરના બીજા મિસરામાં આવશે. 

બીજા સાની મિસરામાં માશૂક પોતાની માશૂકાને દેવ (Deity)ની ઊંચી પાયરીએ લઈ જતાં તેને બુત (મૂર્તિ)નું સ્વરૂપ આપી દે છે. વળી માશૂક માશૂકાના કલ્પિત બુતના ચહેરાનું વર્ણન પણ લાઘવ્યમાં છતાંય મનમોહક એવા શબ્દવૈભવે એવી રીતે આપે છે કે તેનો રજતસમ શ્વેત અને ચમકદાર ચહેરો અરીસાની જેમ તેના નૂર કે કાંતિને પરાવર્તિત કરે છે. આમ જ્યારે માશૂકા પૂર્ણ સૌંદર્ય ધરાવતા બુતની જેમ તેમની આગળ બેઠેલી હોય ત્યારે તેને પ્રભાવિત કરવા તેમણે આવા વરણાગિયાવેડા કરવા જ પડે ને! બસ, આ જ છે માશૂકનું બચાવનામું! માશૂકની આ પ્રકારની હરકતનું મનોવૈજ્ઞાનિક તારણ એ છે કે સામાન્ય રીતે પ્રણયઘેલાં ઇસમો  તેમનાં પ્રિય પાત્ર આગળ આવી જ વર્તણૂકોનું પ્રદર્શન કરતાં હોય છે.

છેલ્લે આ શેરને ઇશ્કે હકીકી ઠરાવવા માટે વિચક્ષણ બુદ્ધિએ થોડીક મથામણ કરીએ તો કંઈક આવું તથ્ય મળે. માશૂક ઈશ્વરની પ્રતિમા સામે બેસીને જાણે કે પોતાની જાતને અનુલક્ષીને ઉદ્ધતાઈભર્યા આ કલામ ઉચ્ચારી રહ્યા છે. ઈશ્વર સાક્ષાત્ હોય તો શાયર આવી ચેષ્ટા કરે નહિ, પણ તે જડ મૂર્તિરૂપે તેમની સામે હોઈ તે એવું બોલવાની હિંમત કરી રહ્યા છે. વળી બીજો નાજુક અર્થ એ પણ સંભવિત છે કે માશૂક જે કંઈ વર્તન આચરી રહ્યો છે, તેના મૂક સાક્ષી તરીકે ઈશ્વર જડ મૂર્તિ સ્વરૂપે સામે જ વિદ્યમાન હોવા છતાં તે નિર્લેપ રહે છે. આમ માશૂકના મતે ચારિત્ર્યદોષ કર્તા અને દૃષ્ટા (સાક્ષી) ઉભયને સરખો જ લાગુ પડે છે. આ બાબત એ રીતે સાચી ઠરે છે કોઈ કર્તા કુકૃત્ય આચરતો હોય, ત્યારે કેટલાક સજ્જનો ચૂપકીદી ધારણ કરતા હોય છે. આમ તેમનું મૌન પરોક્ષ રીતે તો પેલા કુકૃત્ય અને તેના કર્તાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આમ તો કહેવાય છે કે ‘સંપૂર્ણ કેવલો હરિ’’, પણ અહીં શાયર સુફીભાવે ઈશ્વરને પણ રોકડું પરખાવી દેતાં કહે છે કે હું તો મારા આપવડાઈ અને હુંપણાના દોષોના કારણે અપૂર્ણ તો છું જ, પરંતુ મારા દોષો પરત્વેની તારી નિર્લેપતાના કારણે  તું પણ મારા જેટલો જ દોષિત છે અને તેથી તું પણ અપૂર્ણ છે!

* * *                  

ફિર દેખિએ અંદાજ઼-એ-ગુલ-અફ઼્શાની-એ-ગુફ઼્તાર
રખ દે કોઈ પૈમાના-એ-સહબા મિરે આગે (૭)

[અંદાજ઼-એ-ગુલ-અફ઼્શાની-એ-ગુફ઼્તાર = અલંકૃત ભાષાશૈલીમાં વાર્તાલાપ કરવાની રીત; પૈમાના-એ-સહબા = શરાબનો પ્યાલો]

આપણે જાણીએ છીએ કે શાયરીમાં શરાબ અને સુંદરીનો જિક્ર (ચર્ચા) સવિશેષ હોય છે. વળી મોટા ભાગના શાયરો શરાબસેવનથી પોતાની જાતને બચાવી શકતા પણ નથી હોતા. આપણા ગ઼ાલિબ મુસ્લિમ હોવા છતાં શરાબી હતા અને તેમની નિખાલસતા તો એવી કે તેમણે પોતાની આ એબને કદીય છુપાવી નથી. તેમના એક ખ્યાતનામ શેરને અત્રે  યાદ કરીએ : “યે મસાઈલ-એ-તસવ્વુફ઼ યે તિરા બયાન ‘ગ઼ાલિબ’ / તુઝે હમ વલી સમઝતે જો ન બાદા-ખ઼્વાર હોતા” (બાદા-ખ઼્વાર= શરાબી)

શરાબ એ શાયર માટે શાયરીના સર્જનના ઉદ્દીપક તરીકે કામ કરે છે. ગ્રીક લોકો તો શરાબના દેવ તરીકે બેક્સ (Bacchus) ને ગણતા હતા અને તેમનું માનવું હતું કે કોઈપણ સર્જનાત્મક કલા મદ્યદેવતાની કૃપા વગર સંભવી શકે નહિ અને એના કૃપાપાત્ર થવા માટે સર્જકે મદિરાપાન કરવું જ રહ્યું. ગ઼ાલિબના આ શેરને આસાનીથી સમજવા માટે તેના બંને મિસરાઓને આગળ પાછળ કરીને પઠન કરવું જોઈએ. બીજા મિસરામાં શાયર કહે છે કે કોઈ મારા આગળ શરાબના પ્યાલાને મૂકી દે, તો તેની મારા સર્જનકાર્ય ઉપર કેવી અસર થાય તે જુઓ. શરાબના પ્યાલામાંથી પાન કરવાની વાત તો પછી, પણ ફક્ત એ પ્યાલો સામે મુકાતાં જ મારામાં એવો જોશ પ્રગટે છે કે હું મારા અનોખા અંદાઝમાં અને અલંકૃત ભાષાશૈલીમાં મારી શાયરીના કલામને પેશ કરી શકું છું. ગ઼ાલિબના જીવનને જાણનારાઓને ખબર છે જ કે તેઓ આર્થિક રીતે પાયમાલ સ્થિતિમાં જીવતા હતા અને કર્જદાર પણ હતા. બહાદુરશા ઝફરના દરબારીજન તરીકે તેમને મળતું પેન્શન અંગ્રેજ હકૂમતે બંધ કરી દીધું હતું. આમ તેમની ઉપરોક્ત આદતના મૂળમાં તેમની મુફલિસી અને નિ:સંતાનપણું હતાં.

* * *

નફ઼રત કા ગુમાઁ ગુજ઼રે હૈ મૈં રશ્ક સે ગુજ઼રા
ક્યૂઁકર કહૂઁ લો નામ ન ઉન કા મિરે આગે (૮)


[નફ઼રત= સૂગ. ચીડ; ગુમાઁ= ગુમાન, ઘમંડ; રશ્ક= ઈર્ષા]

આ શેરના અર્થઘટનમાં શક્યતાઓ તો એકાધિક હોવા છતાં મોટા ભાગના સમાલોચકો જે નિષ્કર્ષ ઉપર આવ્યા છે તેને જ ધ્યાનમાં લઈને આપણે આ શેરને ચર્ચાની એરણ ઉપર લઈશું. પ્રથમ મિસરામાં પ્રયોજાયેલો પહેલો જ શબ્દ નફરત કોને લાગુ પડે છે, તે સમજવા આપણે બીજા મિસરામાંના ‘ઉન’ શબ્દ ઉપર જવું પડશે. આ ‘ઉન’ એટલે બીજું કોઈ નહિ, પણ માશૂકા જ હોય ને! માશૂકાએ માશૂક તરફથી કોઈ કારણસર મોં ફેરવી દીધું હતું અને તેથી માશૂકને માશૂકા પરત્વે નફરત થઈ હતી. પરંતુ એ તો એ વખતની માશૂકના દિલને થયેલી તાજી અસર હતી, જ્યારે હાલ તો તે કહે છે મારી નફરતના ગુમાનનું શમન થઈ ચૂક્યું છે. શરૂ શરૂમાં તો કોઈ એ માશૂકાનું નામ પોતાના આગળ લેતું તો નફરતના કારણે માશૂકને અદેખાઈ થઈ આવતી, પરંતુ હવે તો પોતે એ અદેખાઈ કે ઈર્ષાથી મુકત થઈ ગયા છે. માશૂકે માશૂકા પરત્વેની નફરત અને ઈર્ષાને ઓગાળી દીધી છે. માશૂકની વર્તણૂકમાં અચાનક આવી ગયેલા આ પરિવર્તન માટે એવી ધારણા બાંધી શકાય કે માશૂક હજુ પણ ઊંડે ઊંડે માશૂકાને ચાહે જ છે અને તેથી જેના પ્રત્યે પ્રેમ હોય તેને નફરત તો કેમ કરી શકાય એવું માનસિક સમાધાન માશૂકે ધારણ કરી લીધું લાગે છે. વળી પોતાના ભૂતકાલીન પ્રિયજન સાથે તો ‘માફ કરો અને ભૂલી જાઓ’ની નીતિ અખત્યાર કરી લેવી એમાં જ સજ્જનતા છે તેવું પણ માશૂકે માની લીધું હોય! જે હોય તે, પણ માશૂકે હવે નફરત અને ઈર્ષાની આગને ઠારી દીધી છે અને તેથી તેઓ સાવ હળવા થઈ ગયા છે.

બીજા મિસરામાં માશૂક લોકોને સંબોધતાં કહે છે હવે તમને શા માટે હું એમ કહું કે તેનું (માશૂકાનું) નામ મારા આગળ લેશો નહિ. અહીં મનોવૈજ્ઞાનિક એ વાતને આપણે સમજવી પડશે કે સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યક્તિ કોઈને નફરત કરતી હોય, ત્યારે તેનું નામ સુદ્ધાં લેવા કે સાંભળવાની તેની તૈયારી હોતી નથી. પરંતુ આપણા આ શેરના માશૂક તો દરિયાવદિલી અને ખેલદિલી સાથે માશૂકાને તેની હરકત બદલ માફ કરવાની તૈયારી બતાવે છે અને તેથી જ તો તે ત્રાહિતોને અભયદાન આપતાં કહે છે કે આપ સૌ વિના સંકોચે મારી આગળ તેનું નામ ઉચ્ચારી શકો છો અથવા તો તેના વિષેનો જિક્ર પણ કરી શકો છો. આમ સમાધાનકારી વલણથી માશૂક પરોક્ષ રીતે માશૂકાને કંઈક એવો સંદેશો પહોંચાડવા માગતા લાગે છે કે જેથી માશૂકાનું હૃદયપરિવર્તન થાય અને તેમની વચ્ચેની દૂરી નિકટતામાં પરિણમે.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                             (ક્રમશ: ભાગ-૪)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 209)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org  

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: , , ,