RSS

(629) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૫૫ (આંશિક ભાગ –૧)   યે હમ જો હિજ્ર મેં દીવાર-ઓ-દર કો દેખતે હૈં (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ * વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

યે હમ જો હિજ્ર મેં દીવાર-ઓ-દર કો દેખતે હૈં (શેર ૧ થી ૨)

યે હમ જો હિજ્ર મેં દીવાર-ઓ-દર કો દેખતે હૈં
કભી સબા કો કભી નામા-બર કો દેખતે હૈં (૧)

[હિજ્ર= જુદાઈ, વિરહ, વિયોગ; દીવાર-ઓ-દર= દિવાલ અને દ્વાર; સબા= વહેલી સવારની શીતળ હવા; નામા-બર= સંદેશાવાહક, કાસદ]

ઉર્દૂની પ્રણયશાયરીમાં ગ઼ાલિબનું નામ સન્માનપૂર્વક લેવામાં આવે છે, તેનું એકમેવ કારણ એ છે કે તેમણે તેમના શેરમાં માત્ર માશૂકાની ખૂબસૂરતીની તારીફ જ બયાન નથી કરી; પરંતુ તેમણે માશૂકાના વિરહમાં માશૂકના માનસિક હાલહવાલને આપણાં કલ્પનાચક્ષુ સામે બખૂબી ચિત્રાત્મક રીતે રજૂ કર્યા છે કે જેથી પરોક્ષ રીતે શાબ્દિક વર્ણન વગર પણ એ માશૂકા આપણી નજર સામે સૌંદર્યવાન દેખાઈ આવે.

આ શેરમાં માશૂકની બેચેનીને એવી કલાત્મક રીતે રજૂ કરવામાં આવી છે કે આપણી નજર સામે માશૂકનું એવું શબ્દચિત્ર ખડું થાય છે કે જ્યાં તેઓ વિષાદમય માનસિક સ્થિતિએ પોતાના કમરામાં જાણે કે આંટાફેરા મારી રહ્યા હોય! પ્રથમ મિસરામાં માશૂક માશૂકાની દૂરીના વિરહમાં પોતાના નિવાસસ્થાનની દિવાલ અને દરવાજા સામે વારંવાર જોયા કરે છે. અહીં ‘જો’ નો પ્રયોગ સહેતુક છે, જે દ્વારા માશૂક એ ‘દીવાર-ઓ-દર’ને શા માટે દેખી રહ્યા છે તે આપણને જણાવવા માગે છે.

બીજા મિસરામાં ‘સબા’ એટલે કે ‘પરોઢની શીતળ હવા’ અને ‘નામા-બર’ એટલે કે ‘કાસદ’ એ બેઉને માશૂક વારાફરતી અને આભાસી રીતે જોવાની વાત કરે છે. અહીં પાઠક મૂંઝાશે કે કાસદને તો જોઈ શકાય, પણ અદૃશ્યમાન એવી શીતળ હવાને તો કઈ રીતે જોઈ શકાય! તો સુજ્ઞ વાચકોએ સમજી લેવું પડશે  કે આ કવિતા (Poetry) છે, શાયરી છે; જેમાં માત્ર શબ્દાર્થને ન પકડી રખાય, તેના ઇંગિત અર્થને પણ સમજવો પડે. હવે આપણે સમગ્રતયા આ શેરને સમજીએ. માશૂક કહે છે કે અમારું વારંવાર દિવાલ અને દરવાજાને જોઈ રહેવું અમારા માટે એ કારણે છે કે અમને ઇંતજાર છે, માશૂકાના પયગામને અમારા સુધી લાવનાર કાસદનો. જ્યારે અમારી નજર અમારા કમરાની દિવાલ ઉપરથી ઊંચકાઈને દરવાજા તરફ મંડાય છે, ત્યારે  ઘડીકવાર કાસદ આવી પહોંચ્યાનો અમને આભાસ થાય છે. વળી આભાસી એ કાસદ અદૃશ્ય થઈ જાય છે, ત્યારે ખુલ્લા દરવાજામાંથી આવતી વહેલી પરોઢની મંદમંદ અને શીતળ હવા અમારા તનને સ્પર્શે છે. આમ આભાસી કાસદ અને વાસ્ત્વિક શીતળ હવા એ બંને જાણે અમારી નજર સામે સંતાકૂકડી રમતાં હોય તેવો અમને આભાસ થયા કરે છે. મારા નમ્ર મતે આ શેરમાં માશૂકની બેચેની અને રાહતને અનુક્રમે કાસદની બિનમોજુદગી અને શીતળ હવાની મોજુદગીનાં પ્રતીકો દ્વારા અભિવ્યક્ત કરવામાં આવ્યાં છે.

જો કે કોઈ મીમાંસકો કાસદ અને શીતળ હવા એમ બેઉને બિનમૌજદગીની સ્થિતિમાં સમજે છે અને એ બેઉનો માશૂક ઇંતજાર કરે છે. આપણે જો એ મતને સ્વીકાર્ય ગણવા માગતા હોઈએ તો તેઓ બંને કાસદ તરીકેની કામગીરી બજાવે છે એમ સ્વીકારવું પડે. હવે વાસ્તવમાં શીતળ હવા તો કાસદ બની શકે નહિ, તેમ છતાંય શાયરની કલ્પનાના સાક્ષી બનીએ તો તે  પણ સંભવ છે. સંસ્કૃત કવિ કાલિદાસના ‘મેઘદૂત’ની જેમ માશૂકા તરફથી આવતી શીતળ હવા પણ સંદેશાની વાહક બની શકે. આમ આ શેર ગ઼ાલિબીયન શૈલીનું યોગ્ય ઉદાહરણ બની રહે છે. ગ઼ાલિબની શાયરીની આ જ તો વિશેષતા છે કે પાઠક જે તે શેરને જે રીતે સમજવા માગે તે રીતે તેને સમજી શકે છે. 

* * *

વો આએ ઘર મેં હમારે ખ઼ુદા કી ક઼ુદરત હૈ
કભી હમ ઉન કો કભી અપને ઘર કો દેખતે હૈં (૨)

[ – ]

ગ઼ાલિબના કેટલાક શિષ્ટ (Classic) શેર પૈકીનો આ શેર છે. વળી તેમાંના બધાય શબ્દો સરળ હોઈ શેર સુગ્રાહ્ય પણ બની રહે છે.  ગ઼ાલિબના કેટલાક સુપ્રસિદ્ધ મક્તા શેરની હરોળમાં આવી શકે તેવો આ શેર હોવા છતાં આ શેર કે બાકીના ત્રણેય શેર પૈકી કોઈ પણ મક્તા શેર (Signature Sher)  નથી, કેમ કે એકેયમાં  ‘અસદ’ કે ‘ગ઼ાલિબ’  એવું નામ કે ઉપનામ (તખલ્લુસ) નથી. દીવાન-એ-ગ઼ાલિબમાં આવી કેટલીક ગ઼ઝલ મળી આવે છે.

હવે આપણે આ શેરને ઊંડાણથી સમજીએ તે પહેલાં જાણી લઈએ કે આ શેરની નોંધપાત્ર હકીકત એ છે કે અહીં માશૂકા સાથેનો ફ઼િરાક઼ (વિયોગ) નહિ, પણ વિસાલ (મિલન) છે. ગ઼ાલિબના માશૂકા સાથેના વિયોગને ઉજાગર કરતા અનેક શેર સામે જવલ્લે મળતા વિસાલને લગતા શેર પૈકીનો આ શેર માશૂકને તો આનંદિત કરે, પરંતુ ભાવક તરીકે આપણે પણ માશૂક સાથે જોડાઈને ખુશી અનુભવીએ છીએ. પ્રથમ મિસરામાં માશૂક કહે છે કે ‘વો’ એટલે કે ‘માશૂકા’ અણધારી રીતે પોતાના ઘરે આવી પહોંચે છે, તે ઘટનાને તેઓ ખુદાની મહેરબાની સમજે છે.

પરંતુ બીજા મિસરામાં માશૂક માશૂકાના આગમનથી ક્ષણિક આનંદ અનુભવ્યા પછી તરત જ મીઠી મૂંઝવણમાં મુકાઈ જાય છે. માશૂકની મૂંઝવણ બે બાબતોને લઈને છે; એક, માશૂકાનું માની ન શકાય તેવું અને જેની લાંબા સમયથી પ્રતીક્ષા કરવામાં આવતી હતી તેવું તેનું ઓચિંતુ આગમન અને; બે પોતાના ઘરની બેહાલ સ્થિતિ. ઘરની બેહાલ સ્થિતિ અંગે પણ બે અનુમાન કરી શકાય; એક, ઘરનું અતિ સામાન્ય હોવું અને; બે ઘર અવ્યવસ્થિત અને વેરવિખેર હોવું, આમ આવી ઓચિંતી અણધારી પરિસ્થિતિ સર્જાતાં માશૂક એવા તો ડઘાઈ જાય છે કે કોઈક વાર માશૂકા તરફ તો કોઈક વાર તેમના પોતાના ઘર તરફ જોયા કરે છે. આમ આ બીજા મિસરાથી આપણી નજર સમક્ષ માશૂકનું આબેહૂબ શબ્દચિત્ર ખડું થાય છે. અહીં બીજી એક નોંધપાત્ર બાબત આપણા ધ્યાન બહાર ન રહેવી જોઈએ કે પહેલા શેરના પ્રથમ મિસરામાંના  ‘દીવાર-ઓ-દર’ સાથે આ બીજા શેરના બીજા મિસરાના ઉત્તરાર્ધમાંના ‘ઘર’ શબ્દ સાથે પૂર્વાપાર સંબંધ જણાઈ આવે છે, એમ છતાંય કે બંને શેર સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ તો જાળવી જ રાખે છે.         

 (ક્રમશ: ભાગ-૨)   

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ      

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)                                                                                            

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક –107)

* * *

ઋણસ્વીકાર:

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org 

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

 

(628) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૫૪ (આંશિક ભાગ –૩) બહુત સહી ગ઼મ-એ-ગીતી શરાબ કમ ક્યા હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ * વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બહુત સહી ગ઼મ-એ-ગીતી શરાબ કમ ક્યા હૈ (શેર ૬ થી ૭)

ન હશ્ર-ઓ-નશ્ર કા ક઼ાએલ ન કેશ-ઓ-મિલ્લત કા
ખ઼ુદા કે વાસ્તે ઐસે કી ફિર ક઼સમ ક્યા હૈ (૬)

[હશ્ર= કયામતનો દિવસ; નશ્ર= મદદ; ક઼ાએલ= કબૂલ કે માન્ય કરવું, હશ્ર-ઓ-નશ્ર= કયામતનો દિવસ અને મદદ માટેનું આક્રંદ અને શોરબકોર, મિલ્લત= પંથ; સંપ્રદાય; કેશ-ઓ-મિલ્લત= કૌમનું ઈમાન, કૌમની ધાર્મિક માન્યતા]

ગ઼ાલિબનો સરસ મજાનો આ શેર છે, જેમાં કસમના વજૂદને સમજાવવામાં આવ્યું છે. લોકોમાં સામાન્ય રીતે કસમ ખાવા-ખવડાવવાનો એક રિવાજ હોય છે કે જેમાં સોગંદ ખાનાર વ્યક્તિ જે કંઈ બોલશે તે સાચું જ બોલશે તેમ માની લેવામાં આવતું હોય છે, હાલાં કિ ઘણીવાર માણસ ખોટા સોગંદ પણ ખાતો હોઈ શકે છે. કોર્ટકચેરીઓમાં પણ સોગંદવિધિ પછી જે તે આરોપી કે ફરિયાદીનું નિવેદન લેવામાં આવતું હોય છે. કોઈ માણસ માબાપના નામે, સંતાનના નામે કે પોતાની જાત ઉપરના સોગંદ ખાય તે કરતાં પોતાના ધર્મ ઉપરના ઈમાન, શ્રદ્ધા કે આસ્થાના સોગંદ ખાય તેને વધારે ભરોંસાપાત્ર માનવામાં આવે છે.

આટલી પૂવભૂમિકા પછી આપણે શેર ઉપર આવીએ. ઈસ્લામ મજહબમાં તેમાંની કેટલીક પાયાની માન્યતાઓનો એકરાર કરવો તેને ઈમાન કહેવામાં આવે છે. અહીં અતિવિસ્તારને ખાળવા મિસરામાં સમાવિષ્ટ મુદ્દાઓને જ ધ્યાનમાં લઈએ તો એ છે; કયામતના દિવસને નક્કી સમજવો, એ દિવસે પાપીઓની મદદ માટેની પુકાર સાથેના આક્રંદ અને કોલાહલને સાચાં ગણવાં વગેરે. હવે આ બાબતો તો પારલૌકિક  ગણાય, પણ જીવાતી જિંદગીમાં પોતાની કૌમની ધાર્મિક માન્યતાઓ કે રીતરિવાજોના પાલન માટેની તૈયારીને પણ આવશ્યક સમજવી પડે. હવે આપણે ગ઼ાલિબના મૂળ કથન ઉપર આવીએ તો તેમાં તે કહેવા માગે છે કે હું ઉપરોક્ત કોઈ એક પણ બાબતને કબૂલ જ ન કરતો હોઉં કે તેનું પાલન પણ કરતો ન હોઉં અને છતાંય હું ‘ખુદા કે વાસ્તે’ શબ્દો દ્વારા ખુદાનો વાસ્તો આપીને એટલે કે ખુદાનું નામ વચ્ચે લાવીને કસમ ખાઉં તો એવા કસમનું કોઈ વજૂદ (મહત્ત્વ) રહેતું નથી. આમ શેરને પોતાની જાત ઉપર લઈને ગ઼ાલિબે એવા દાંભિકોની મજમ્મત (નિંદા) કરી છે. 

* * *

વો દાદ-ઓ-દીદ ગરાઁ-માયા શર્ત હૈ હમદમ
વગર્ના મેહર-એ-સુલેમાન-ઓ-જામ-એ-જમ ક્યા હૈ (૭)

[દાદ= પ્રશંસા, સન્માન; દીદ= દર્શન; દાદ-ઓ-દીદ= પ્રશંસા અને દર્શન; ગરાઁ-માયા=મૂલ્યવાન; હમદમ= માશૂકા, મિત્ર, જીવનસાથી, પ્રેમપાત્ર; વગર્ના= નહિ તો; જામ-એ-જમ= ઈરાનના બાદશાહનો જાદુઈ પ્યાલો; મેહર-એ-સુલેમાન= સુલેમાનની મહેરબાની]

ગ઼ાલિબના જ્યાદાતર શેરમાં માશૂકા તરફી ગિલાશિક્વા જોવા મળે છે, ત્યારે આ શેર માશૂકા પરત્વેનો અહોભાવ પ્રગટ કરે છે. પ્રથમ મિસરામાંના માશૂકના હકારાત્મક વિધાનથી આપણને પણ અહોભાવની લાગણી થાય છે. માશૂક અને માશૂકા વચ્ચેના સંબંધમાં અહીં તંગદિલી નથી, તાલમેલ છે. બંને એકબીજાંને દર્શન (મુલકાત) આપવા માટે ઉત્સુક હોવા ઉપરાંત બંને એકબીજાંને દાદ (માનસન્માન) પણ આપે છે. સાચાં પ્રેમીઓ વચ્ચે આવો સુમેળભર્યો વ્યવહાર હોવો એ આવશ્યક શર્ત હોય છે, જે અહીં પરિપૂર્ણ થાય છે. આમ માશૂકના માશૂકા તરફી  પ્રેમભાવમાં સામંજસ્ય હોઈ તેઓ તેને અતિ મૂલ્યવાન ગણે છે.

બીજા મિસરામાં માશૂકના માશૂકા સાથેના પ્રેમસંબંધના મૂલ્યની માત્રા નક્કી થવા માટે  બે ઉદાહરણો અપાય છે; એક, ઈસ્લામના પયગંબર સુલેમાનની મહેરબાની અને બે, ઈરાનના મશહૂર બાદશાહ જમશેદનો કિંમતી જાદુઈ  પ્યાલો. હવે આ બે ઉદાહરણોને ઊંડાણથી સમજવા પહેલાં એક આડવાત કરી લઈએ. શેર-ઓ-શાયરીમાં કોઈ ઐતિહાસિક, પૌરાણિક, દંતકથાકીય કે પ્રેમકહાણીઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે તેને ‘તલ્મીહ’ કહેવામાં આવે છે. આ ‘તલ્મીહ’ શબ્દોમાં  ઉલ્લેખાયેલાં પાત્રો વિષેની આપણને જાણકારી ન થાય, ત્યાં સુધી એ આખો શેર આપણને સમજાય નહિ.

અહીં ‘જામ-એ-જમ’ને હું અહીં સંક્ષિપ્તમાં જ સમજાવીશ, કેમ કે અગાઉ ‘હુઈ ઇસ દૌર મેં મંસૂબ મુઝ સે બાદા-આશામી, ફિર આયા વો જ઼માના જો જહાઁ મેં જામ-એ-જમ નિકલે’ શેરમાં વિસ્તારથી બતાવી ચૂક્યો છું. પર્શિયાના હકીમોએ એક એવો સાત બંગડીવાળો જાદુઈ પ્યાલો તૈયાર કરીને બાદશાહ જમશેદને ભેટ ધર્યો હતો, કે જેની અંદર જોવાથી સાત જન્નતોને આંખો સમક્ષ જોઈ શકાતી હતી. એ જ રીતે સુલેમાન પયગંબરને અલ્લાહે અનેક બક્ષિસો આપી હતી, જેવી કે પ્રાણીઓની ભાષા સમજવી, જિન્નાતો ઉપર કાબૂ પ્રાપ્ત થવો, શસ્ત્રો બનાવવા માટે તાંબાની ખાણ મળવી, ઊડતું તખ્ત હોવું વગેરે; જેમાં અપાર ધનદોલતનો પણ સમાવેશ થતો હતો. હવે એ પયગંબર કોઈ ઉપર મહેરબાન થાય તો તેને પણ માલામાલ કરી શકે. આમ બંને ઉદાહરણોમાં એ બેઉનું બહુમૂલ્ય બતાવાયું છે.

હવે આખા શેરને સમગ્રતયા સમજીએ તો માશૂક કહે છે કે મારી માશૂકા સાથેની મહોબ્બત અને અમારી એકબીજાં પરત્વેની ઓતપ્રોતતા એટલાં બધાં મૂલ્યવાન છે કે તેની સામે સુલેમાન પયગંબરની મહેરબાની કે જમશેદનો પ્યાલો કોઈ વિસાતમાં નથી.                                                             

(સંપૂર્ણ)

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ      

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)                                                                                            

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક –217)

* * *

ઋણસ્વીકાર:

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org 

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન

 

(627) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૫૩ (આંશિક ભાગ –૨) બહુત સહી ગ઼મ-એ-ગીતી શરાબ કમ ક્યા હૈ (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ * વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બહુત સહી ગ઼મ-એ-ગીતી શરાબ કમ ક્યા હૈ (શેર ૪ થી ૫)

કટે તો શબ કહેં કાટે તો સાઁપ કહલાવે
કોઈ બતાઓ કિ  વો જ઼ુલ્ફ઼-એ-ખ઼મ-બ-ખ઼મ ક્યા હૈ (૪)

[શબ= રાત્રિ; સાઁપ= સાપ; ખ઼મ= વાંકાપણું; ઝુકાવ; જ઼ુલ્ફ઼-એ-ખ઼મ-બ-ખ઼મ= વાંકડિયા બાલ]

ગ઼ાલિબનો આ શેર પ્રથમ દૃષ્ટિએ ઉખાણા કે કોયડા જેવો લાગશે, પણ  વાસ્તવમાં એમ નથી; જેની પ્રતીતિ આપણને બીજા મિસરાથી થશે. ઉખાણામાં ચાવીરૂપ વર્ણન દ્વારા જે તે પદાર્થ કે વસ્તુ કઈ હશે તે પૂછવામાં આવતું હોય છે, જ્યારે અહીં બીજા મિસરામાંની હકીકત પહેલા મિસરાની બે બાબતો પૈકીની કઈ સમજવી તે  માશૂક દ્વારા ભાવકને  પૂછવામાં આવ્યું છે. વળી ગ઼ાલિબની પોતાના ઘણા શેરમાં ‘કોઈ બતાઓ’ કે ‘કોઈ બતલાઓ’ જેવા પ્રશ્નો મૂકવાની ખાસિયત છે.  મને યાદ આવે છે, આ  શેર : “પૂછતે હૈં વો કિ ‘ગ઼ાલિબ’ કૌન હૈ, કોઈ બતલાઓ કિ હમ બતલાએઁ ક્યા” 

હવે આ શેરને સમજવા માટે આપણે બીજા મિસરાને પહેલો હાથ ધરવો પડશે. માશૂક પોતાની માશૂકાના વાંકડિયા બાલ એ શું છે, તેનો જવાબ મેળવવા માટે પહેલા મિસરામાં બે વિક્લ્પ આપી જ દે છે. વળી ‘વાંકડિયા બાલ’ એ તો માત્ર પ્રતીકાત્મક છે, પરંતુ એ દ્વારા વાત તો થઈ રહી છે માશૂકા પરત્વેની મહોબ્બતની. હવે આ મહોબ્બત કેવી હોઈ શકે, તેના માટેની બે શક્યતાઓ છે;  હકારાત્મક અને નકારાત્મક. હકારાત્મકમાં  માશૂકા માશૂકને એટલી જ ચાહે કે જેટલો માશૂક તેને ચાહે છે. નકારાત્મકમાં માશૂકનો એકતરફી જ ઇશ્ક હોય અને માશૂકા જરાય ભાવ ન આપે.

બીજા મિસરાની ઉપરોક્ત ચર્ચા પછી આપણે પહેલા મિસરા ઉપર આવીએ તે પહેલાં રાત્રિના મહત્ત્વને સમજી લઈએ. સામાન્ય રીતે રાત્રિને તો સુખાદાતા જ  તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ એ કોના માટે કે જેનું ચિત્ત શાંત હોય; ઉદ્વેગયુક્ત મનને એ રાત્રિ ગોઝારી જ લાગતી હોય છે. હવે આપણે બંને મિસરાને સાંકળીને સમજીએ તો માશૂક એમ કહેવા માગે  છે કે જો માશૂકા સાથેનો સંબંધ સુમેળભર્યો હોય તો રાત આસાનીથી ચિર નિદ્રામાં પસાર થઈ જાય છે. અહીં ‘કટે’ એટલે ‘રાત્રિનું પસાર થઈ જવું’, જેનો અભિપ્રેત અર્થ તો એ જ છે કે રાત્રિ એ રીતે સુખચેનથી પસાર થઈ જાય, તો જ તેને રાત્રિ કહેવાય. હવે આ મિસરાના ઉત્તરાર્ધને આપણે સમજીએ તો એ જ રાત્રિ માશૂકા તરફની અવહેલના હોય તેવા સંજોગોમાં સાપની જેમ ડંખ દેતી હોય છે અને કરવટો બદલવામાં જ તે પસાર થતી હોય છે. આમ માશૂકાના વાંકડિયા બાલની ખૂબસૂરતીને માશૂકે સુખચેનથી પસાર થતી રાત્રિ સમજવી કે પછી એ જ રાતને  ડંખીલા સાપ સમાન ગણવી તેવી મૂંઝવણનો ઉત્તર ‘કોઈ’ પાસેથી અપેક્ષિત છે. ગ઼ાલિબની ‘કટે’ અને ‘કાટે’ની શબ્દરમત વળી પાછી આ શેરમાં જોવા મળે છે. ઉપર પહેલા ફકરામાંના મક્તા  શેરવાળી એ જ ગ઼ઝલનો અન્ય એક શેર જોઈએ : લાગ હો તો ઉસ કો હમ સમઝેં લગાવ, જબ ન હો કુછ ભી તો ધોકા ખાએઁ ક્યા’ આમાં પણ આપણા માટે ‘લાગ’ અને ‘લગાવ’ની શબ્દપ્રયોજના આનંદપ્રદ બની રહે છે.

* * *

લિખા કરે કોઈ અહકામ-એ-તાલા-એ-મૌલૂદ
કિસે ખ઼બર હૈ કિ વાઁ જુમ્બિશ-એ-ક઼લમ ક્યા હૈ (૫)

[અહકામ=આજ્ઞાઓ; હુકમો, નિયમો ફરજપાલન; તાલા= તાળું, (અહીં) પાબંધી, મનાઈ; મૌલૂદ= જન્મેલું બાળક; અહકામ-એ-તાલા-એ-મૌલૂદ= કોઈ શુકનવંતી પળે જન્મેલા બાળક માટેની પાબંધી; જુમ્બિશ-એ-ક઼લમ= કલમનું કંપવું કે તેની હલચલ]

હું અગાઉ કહી ચૂક્યો છું કે ગ઼ાલિબ માત્ર ઇશ્ક-મહોબ્બતના શાયર નથી, પરંતુ તેમની કલમ માનવજીવનનાં વિવિધ પાસાંઓને પણ ખેડી ચૂકી છે. અહીં આ ગ઼ઝલમાં ગ઼ાલિબે બાળમાનસને તેમની અજીબોગરીબ કલ્પના વડે એવી રીતે આપણી સમક્ષ ધર્યું છે કે આપણે તેમના ઉપર વારી જઈએ. અહીં એવા બાળકની વાત કરવામાં આવી છે કે તે ધન્ય એવી કોઈ પળે જન્મ્યું છે અને તેનાં વાલદૈન (માતાપિતા) તેને શુકનવંતુ સમજીને તેની સલામતી અને આરોગ્ય માટેના કેટલાક નીતિનિયમો દ્વારા તેના ઉપર કોઈ  પાબંધીઓ લાદે છે. હવે અહીં આપણે એ વિચારી શકીએ કે એ શુકનવંતા બાળકને  પોતાને  તો કોઈ એવી કોઈ ખબર ન હોય  કે તે શુકનવંતુ છે અને તેને કોઈ હાનિ ન પહોંચે એટલા માટે તેના ઉપર નિયમન લાદવામાં આવી રહ્યું છે. એને તો બસ  મોકળી રીતે ધિંગામસ્તી કે તોફાનો કરવાં છે, દોડધામ કે કૂદાકૂદ  કરવી છે અને બાલસહજ આનંદ લૂટવો છે.

હવે બીજા મિસરામાં સજીવારોપણ અલંકારમાં ગ઼ાલિબે પેલી કલમ કે જે પેલા બાળકની સ્વતંત્રતાને નિયમનમાં રાખવા માટેના જે નીતિનિયમો લખે છે તેને કંપતી કલ્પી છે. પેલા નિર્દોષ બાળક માટેના સખ્તાઈના હૂકમો લખતી એ કલમ પણ ધ્રૂજી ઊઠે છે એ વિચારીને કે આ તો એ બાળક ઉપર જૂલ્મ થઈ રહ્યો છે. આમ એક તરફ જીવંત એવાં એ બાળકનાં વાલદૈન કે અન્ય કોઈ છે, તો બીજી તરફ અચેતન એવી એ કલમ છે. આ બંને પૈકી શાયરે અચેતન એવી કલમને વધારે સંવેદનશીલ બતાવી છે. આવી કલ્પનાઓ કરવી એ શાયરો કે કવિઓને મળેલા વિશિષ્ટ અધિકારો છે. તેઓ જડને ચેતન અને ચેતનને જડ પણ બનાવી શકે છે. અહીં આપણે ગુજરાતી કવિ નિરંજન ભગતના કાવ્ય ‘પથ્થર થરથર ધ્રૂજે’ને યાદ કરી શકીએ.             

                                    (ક્રમશ: ભાગ-૩)

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ      

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)                                                                                            

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક –217)

* * *

ઋણસ્વીકાર:

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org 

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

* * *

 

(626) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૫૨ (આંશિક ભાગ –૧) બહુત સહી ગ઼મ-એ-ગીતી શરાબ કમ ક્યા હૈ (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ * વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બહુત સહી ગ઼મ-એ-ગીતી શરાબ કમ ક્યા હૈ (શેર ૧ થી ૩)

બહુત સહી ગ઼મ-એ-ગીતી શરાબ કમ ક્યા હૈ
ગ઼ુલામ-એ-સાક઼ી-એ-કૌસર હૂઁ મુઝ કો ગ઼મ ક્યા હૈ (૧)

[બહુત સહી=  ખૂબ સહન કરી; ગ઼મ-એ-ગીતી= જીવનનું દર્દ;  કૌસર= જન્નતનું શરાબના વિકલ્પે આપવામાં આવનાર બિનમાદક પીણું; ગ઼ુલામ-એ-સાક઼ી-એ-કૌસર= આબ-એ-કૌસરને પાનાર (હૂર-પરી) નો ગુલામ]

ગ઼ઝલનો આ મત્લા શેર છે. આમાં બંને મિસરામાં રદીફ-કાફિયા નિભાવવામાં આવતા હોય છે. અહીં ‘કમ ક્યા હૈ’ અને ‘ગ઼મ ક્યા હૈ’ માં ‘કમ’ અને ‘ગમ’ કાફિયા છે, તો ‘ક્યા હૈ’ રદીફ છે. આખી ગ઼ઝલમાં રદીફ અચલ રહે છે.

શેરના પહેલા મિસરામાંની ગ઼ાલિબની જીવનની ફિલસુફીને અનુમોદન આપતી નરસિંહરાવ દિવેટિયાની આ કડીને યાદ કરીએ: ‘છે માનવીજીવનની ઘટમાળ એવી; દુ:ખ પ્રધાન, સુખ અલ્પ થકી ભરેલી!’ ગ઼ાલિબ કહે છે મેં જીવનમાં ઘણાં દર્દ સહન કર્યાં છે અને સહન કરતો પણ રહીશ. દર્દને ભૂલવા માટે શરાબ વ્હારે આવે છે અને આ દુનિયામાં શરાબની કોઈ કમી નથી. ગ઼ાલિબના અંગત જીવનમાં તેઓ ખૂબ જ દુ:ખી હતા. આર્થિક દુર્દશા અને સંતાન ન હોવાના કારણે તેઓ વ્યથિત રહેતા હોવા ઉપરાંત તેમની ખુદ્દારીને પડકારતાં તેમનાં અવારનવાર થતાં રહેતાં અપમાન પણ તેમના માટે અસહ્ય હતાં. આમ પોતાના ગમને ભૂલવા માટે શરાબનું સેવન અને આર્થિક બેહાલી ફેડવા માટેની તેમની જુગારની લત તેમની ખાનદાનીને બટ્ટો લગાડતાં હોવા છતાં તેઓ તેમનાથી દૂર રહી શકતા ન હતા.

બીજા મિસરામાં  ગ઼ાલિબ એવી કલ્પનાનો આનંદ માણતાં કહે છે કે મર્યા પછી પણ અમે તો ન્યાયના દિવસ પહેલાં જન્નતમાંથી વહી આવતાં આબ-એ-કૌસરનાં ઝરણાં થકી જન્નતની બહાર બનેલા સરોવરમાંના પીણાને પાનાર એવી હૂરો (પરીઓ)ના ગુલામ થઈને રહીશું કે જેથી અમે પરિતૃપ્ત થઈએ તેટલી માત્રામાં તેઓ અમને આબ-એ-કૌસર પીરસ્યે જ રાખશે. આમ જ્યારે ઐહિક અને પારલૌકિક જીવનમાં અનુક્રમે શરાબ અને આબ-એ-કૌસર મળી જ રહેવાનાં હોય તો પછી અમારે ગમ કે દર્દથી ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી. અમે તો એવાં દુ:ખદર્દને પણ અમારાં એ પીણાઓમાં ઘોળીને પી જઈશું.   

* * *

તુમ્હારી તર્જ઼-ઓ-રવિશ જાનતે હૈં હમ ક્યા હૈ
રક઼ીબ પર હૈ અગર લુત્ફ઼ તો સિતમ ક્યા હૈ (૨)

[તર્જ઼-ઓ-રવિશ= રીત અને આદત; રક઼ીબ= પ્રેમીનો હરીફ; લુત્ફ઼= આનંદ; સિતમ= જુલ્મ]

ગ઼ાલિબની ઇશ્ક ઉપરની ગ઼ઝલોમાં નોંધપાત્ર બાબત એ જોવા મળે છે કે માશૂકા માશૂકને ગાંઠતી નથી અને હંમેશાં તેને ટટળાવે રાખે છે. આમ પ્રેમીપાત્રો વચ્ચે સંયોગ સધાતો નથી અને, માત્ર અને માત્ર, વિયોગનું જ ચલણ બની રહેતું હોય છે. આ શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂકાની એવી ચાલાકી જોવા મળે છે કે જે થકી તે માશૂકને પરેશાન કરવામાં કોઈ કસર છોડતી નથી. અહીં માશૂક મૂર્ખ બનતો નથી અને રોકડું પરખાવી દે છે  કે તારી રીતભાત અને આદત કેવાં છે તે હું સારી રીતે જાણું છું. મારી સાથે ક્રૂર વર્તન આચરીને તેનો જાતીય આનંદ લેવો એ તારી આદત બની ગઈ છે.

બીજા મિસરામાં ઉર્દૂ શાયરીમાં પ્રચલિત એવી ‘રક઼ીબ’ની વાત આવે છે. ‘રક઼ીબ’ એટલે ‘માશૂકનો પ્રતિસ્પર્ધી’ કે જે માશૂકાની નજીક જવાનો પ્રયત્ન કરતો હોય છે. વાસ્તવિકતા હોય કે પ્રેમકહાણી, ઉભયમાં ખલનાયકની ઉપસ્થિતિ તો હોય જ અને એ રીતે પ્રણયત્રિકોણ રચાતો હોય છે; જે થકી જ રસનિષ્પત્તિ થતી હોય છે. પહેલા મિસરામાં પરોક્ષ રીતે એ વાત સમજાય છે કે માશૂકા જાણીજોઈને માશૂકને પરેશાન કરવા તે બીજા પાત્રને ચાહવાનો ડોળ કરે છે કે જેથી માશૂકના દિલમાં ઈર્ષાભાવ જાગે અને તેને વ્યથિત જોઈને તેણી આનંદ અનુભવે. પરંતુ માશૂકને માશૂકાની આ હરકતની જાણ છે અને તેથી જ તે માશૂકાને કહે છે કે મારા પ્રતિસ્પર્ધી સાથે પ્રેમનો ખેલ ખેલવામાં તને જો આનંદ મળતો હોય તો મને બતાવ કે જુલ્મ કોને કહેવાશે. અહીં ‘સિતમ ક્યા હૈ’ના અર્થઘટનમાં મત વહેંચાય છે, પરંતુ આ મિસરો ‘રક઼ીબ’ સાથે સંબંધિત હોઈ તેનો અર્થ એવો જ લેવો પડે કે બનાવટી પ્યારથી છેતરાઈને ‘રક઼ીબ’ પણ લુત્ફ઼ તો માણે છે; પરંતુ સચ્ચાઈની જાણ થતાં પોતાના ઉપર જુલ્મ થયાનો તેને અહેસાસ થશે, ત્યારે તેના દિલની કેવી વલે થશે! આમ, આ મિસરામાં માશૂક માશૂકાને લુત્ફ઼ અને સિતમનો ભેદ સમજવાની નસીહત  કરે છે. વળી આ શેરમાં માશૂકનો આશાવાદ તો અધ્યાહાર રીતે પ્રગટ થાય જ છે કે માશૂકા તેમની પોતાની જ છે, પણ તેણી તો માત્ર તેમને સતાવવા જ રકીબ સાથે પ્રેમ હોવાનું છળ કરે છે.

* * *

સુખ઼ન મેં ખ઼ામા-એ-ગ઼ાલિબ કી આતિશ-અફ઼્શાન
યક઼ીં હૈ હમ કો ભી લેકિન અબ ઉસ મેં દમ ક્યા હૈ (૩)

[સુખ઼ન= શાયરી, શબ્દ, વાત; ખ઼ામા-એ-ગ઼ાલિબ= ગ઼ાલિબની કલમ; આતિશ-અફ઼્શાની= જ્વાળામુખી જેવી આગ ઊભરવી;  દમ= ગર્વયુક્ત આનંદ (Pride)]

ગ઼ાલિબની આ ગ઼ઝલનો ત્રીજો જ શેર મક્તા બની જાય છે, હાલાં કિ હજુ નવા ચાર શેર આવનાર છે. સામાન્ય રીતે ગ઼ઝલનો આખરી શેર જ મક્તા હોય, જેમાં ગ઼ઝલકાર પોતાના નામ કે તખલ્લુસને આપતો હોય છે. અહીં એમ ન બનવાનું કારણ એ છે કે દીવાન-એ-ગ઼ાલિબમાં આ ગ઼ઝલના ત્રણ જ શેર સંપાદિત થયા છે, જ્યારે બાકીના ચાર શેર સંશોધકોને ગ઼ાલિબે કોઈકને લખેલા પત્રોમાંથી મળ્યા છે. 

હવે આપણે આ શેર ઉપર આવીએ તે પહેલાં ગ઼ાલિબની અગાઉની એક ગ઼ઝલના આ મક્તા શેરને યાદ કરી લઈએ: “હૈં ઔર ભી દુનિયા મેં સુખ઼ન-વર બહુત અચ્છે, કહતે હૈં કિ ‘ગ઼ાલિબ’ કા હૈ અંદાજ઼-એ-બયાઁ ઔર”. આ બંને મક્તા શેરમાં ગ઼ાલિબના કથનમાં સામ્ય છે, જેની ચર્ચા આપણે વચ્ચે વચ્ચે કરતા રહીશું. પરંતુ હાલ તો આપણે આ મક્તા શેરને માણીશું. પ્રથમ મિસરામાં અધ્યાહાર હોવા છતાં સમજી  શકાય એવા ગ઼ાલિબના કોઈક પ્રશંસક કે પ્રશંસકોના  મુખે તેમની શાયરીની પ્રશંસા કરતા આ શબ્દો મુકાયા છે: ‘ગ઼ાલિબની કલમમાં જ્વાળામુખીમાંથી ઊભરતી આગ જેવી શક્તિ છે કે જે થકી તેઓ દમદાર શાયરી રચી શકે છે.’ ઉર્દૂ એ તહજીબ (શિષ્ટાચાર)ની ભાષા છે અને તેથી જ તો ઉર્દૂભાષીઓ પણ બોલચાલમાં તેની આમન્યા (સભ્યતા) જાળવતા હોય છે. એમ કહેવાય છે કે બે ઉર્દૂભાષીઓ ઝઘડતા હોય તો પણ એકબીજાને ‘આપ’ તરીકે સંબોધતા હોય છે! આપણી કાઠિયાવાડી ભાષામાં પણ ઉર્દૂ જેવી નજાકત (કોમળતા) વર્તાય છે. હવે આપણે મૂળ વાત ઉપર આવીએ તો ગ઼ાલિબના ઉપરોક્ત બંને મક્તા શેરમાં ગ઼ાલિબ અને ગ઼ાલિબની શાયરીની પ્રશંસા અન્ય મુખે થવા દેવાય છે, જેના કારણે ગ઼ાલિબ આત્મશ્લાઘા (આપવડાઈ)ના દોષમાં સપડાયા વગર પોતાના માટે અને પોતાની શાયરી માટે જે કહેવડાવવા માગે છે તે કહી જ દે છે.

બીજા મિસરામાં ‘ભી’ શબ્દ નોંધપાત્ર છે. ગ઼ાલિબ આ મિસરામાં પોતાના કૌશલ્યથી પેલા ચાહકોએ કહેલી વાતને સમર્થન આપે છે આ શબ્દોમાં કે ‘અમને પણ તે વાતનો યકિન  છે, અર્થાત્ અમારી કલમની તાકાતનો અમને પરિચય છે જ.’ હવે આગળ ‘લેકિન’ શબ્દ પણ યથોચિત છે, જે દ્વારા ગ઼ાલિબ કહે છે કે અમે અમારી કલમથી જોશીલું જે કંઈ સર્જીએ છીએ; તેનો પહેલાં જે ગર્વ અને તેમાંથી નિપજતો આનંદ થતો હતો, (લેકિન)  તે હવે થતો નથી. ચાહકોને અમારી શાયરીથી ભલે આનંદ મળતો હોય, પણ અમને તો એ સાહજિક સર્જન જ લાગે છે. આમ આ બીજા મિસરામાં પણ ગ઼ાલિબની કાબેલિયત પરખાય છે કે તેઓ પોતાની સિદ્ધિને આમ સાહજિક બતાવીને છેવટે તો તેઓ પોતાના સર્જનને ઉચ્ચ કક્ષાનું દર્શાવી જ દે છે. મજાકમાં કહી શકાય કે ગ઼ાલિબ ચાહકોને અવળા હાથે કાન પકડાવે છે. મારા એક ગ઼ઝલકાર મિત્ર શ્રી પંચમ શુક્લનું પણ આવું  એક કથન છે કે ‘કવિતા આમેય હાથ અવળો કરીને કાન પકડવાની વસ્તુ જ છે.’                                                                                                         (ક્રમશ: ભાગ-૨)

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ      

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)                                                                                            

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક –217)

* * *

ઋણસ્વીકાર:

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org 

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 
Leave a comment

Posted by on April 30, 2022 in લેખ

 

(625) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૫૧ (આંશિક ભાગ – ૩) બસ-કિ દુશ્વાર હૈ હર કામ કા આસાઁ હોના (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ * વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બસ-કિ દુશ્વાર હૈ હર કામ કા આસાઁ હોના (શેર ૭ થી ૯)

ઇશરત-એ-પારા-એ-દિલ જ઼ખ઼્મ-એ-તમન્ના ખાના
લજ઼્જ઼ત-એ-રીશ-એ-જિગર ગ઼ર્ક઼-એ-નમક-દાઁ હોના (૭)

[ઇશરત=આનંદ; ખુશી, ચેન; સુખ, ભોગવિલાસ; પારા= ટુકડો;  ઇશરત-એ-પારા-એ-દિલ=  ખંડિત દિલનો આનંદ; જ઼ખ઼્મ-એ-તમન્ના= તીવ્ર ઇચ્છામાંથી ઉદ્ભવેલો ઘાવ; ખાના= સહન કરવું; લજ઼્જ઼ત-એ-રીશ-એ-જિગર= કલેજાનો તંતુભર આનંદ (આસ્વાદ); ગ઼ર્ક઼-એ-નમક-દાઁ= નમકદાનમાં ડુબાડવું; કાળજાનો કટકો/દિલનો ટુકડો= અત્યંત વ્હાલું]

ગ઼ઝલના આ શેરના વાચ્યાર્થ ઉપર જ માત્ર મદાર રાખતાં શેરનું અર્થઘટન જુદી જ દિશામાં ફંટાઈ જવાની પૂરેપૂરી દહેશતને નકારી નહિ શકાય. ‘પારા-એ-દિલ’, ‘રીશ-એ-જિગર’ અને ‘ગ઼ર્ક઼-એ-નમક-દાઁ’ એવા શબ્દસમૂહો છે, જેના સીધા અર્થો પૈશાચી (Ghoulish) પ્રકારના અને હૃદયમાં જુગુપ્સા કે અણગમો દર્શાવનારા ત્રાસદાયક બની રહેશે; જેને સાહિત્યના નવ રસ પૈકી બીભત્સ રસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આટલી સ્પષ્ટતા પછી હવે સમજાઈ જશે કે આ શેરમાં વિપ્રલંભ (વિયોગ) શૃંગારરસ છે, બીભત્સ રસ તો નથી જ નથી.

પહેલા મિસરામાં શાયર કહે છે કે માશૂકાની અવહેલનાથી ખંડિત થયેલું અમારું દિલ આરજૂની અધુરપના ઘાવને ઝીલી લેવા હજુય સક્ષમ છે અને એમાં જ અમને બેહદ ખુશી છે. માશૂકાની બેરહમી ભલે ને અમને જખ્મ આપે, પણ અમે તો એ જખ્મને પણ અવસરમાં ફેરવી નાખનારા છીએ. માશૂકા પક્ષે થતી અમારી અવગણનાને અમે ત્રાસદાયક ન ગણતાં તેને આનંદમય જ ગણીએ છીએ. સુજ્ઞ વાચકને એ પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે કે એ તો કેવી રીતે બની શકે કે માશૂકને માશૂકાની નફરતમાં પણ આનંદની અનુભૂતિ થાય! તો મારો જવાબ એ છે કે કંઈ જ નહિ, એટલે કે પ્રેમ કે નફરત કંઈ જ નહિ, હોવા કરતાં નફરત માત્ર હોવી પણ બહેતર છે. અંગ્રેજીમાં આપણે કહેતા જ હોઈએ છીએ કે ‘Something is better than nothing.’  અર્થાત્ ‘કશું જ ન  હોવા કરતાં કંઈક હોવું બહેતર છે. કોઈ ફિલ્મી ગીતની આ મતલબની કડી પણ મારી વાતને સમર્થન આપે જ છે કે ‘પ્યાર નહિ, તો નફરત હી સહી!’.   

બીજા મિસરામાં તો શાયર વળી માશૂકાના નફરતના જખ્મને  હજુય વધુ ઘેરો બનાવવા અપ્રત્યક્ષ રીતે ‘ઘાવ પર નમક છિડકના’ રૂઢિપ્રયોગનો સહારો લેતા માલૂમ પડે છે. પાકશાસ્ત્રમાં નમકને સબરસ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે. કોઈ પણ તીખી વાનગીમાં નમકનું હોવું અનિવાર્ય છે અને તેના વગર વાનગી ફિક્કી લાગે છે. હવે શાયરની ભવ્ય કલ્પના અહીં એ રીતે બંધ બેસે છે કે માશૂકા નફરતના ઘાવને વધુ પીડાદાયક બનાવવા હજુ પણ વધારે એવી કંઈક હરકત કરે કે જે ઘાવ ઉપર નમક છિડકવા જેવી હોય, તો પણ માશૂક તો હસતાં હસતાં જાણે એમ કહી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે કે આ તો વધારે સારું થયું કે જે મારા કલેજાને વધારે લિજ્જત આપશે! આમ શેરના બંને મિસરા એકબીજાના પૂરક બની રહે છે. પહેલા મિસરામાંનો ‘ઇશરત’ શબ્દ અને બીજા મિસરામાંનો ‘લજ઼્જ઼ત’ શબ્દ એ બંને શબ્દો સમાનર્થી લાગતા હોવા છતાં તેમના અર્થો વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે. ‘ઇશરત’નો અર્થ ‘આનંદ’ તો ‘લજ઼્જ઼ત’નો અર્થ ‘આસ્વાદ’  એમ સમજવું પડશે.

* * *

કી મિરે ક઼ત્લ કે બાદ ઉસ ને જફ઼ા સે તૌબા
હાએ ઉસ જ઼ૂદ-પશેમાઁ કા પશેમાઁ હોના (૮)

[જફ઼ા=  અત્યાચાર, તૌબા= પ્રાયશ્ચિત, પશ્ચાત્તાપ; હાએ= અફસોસ દર્શાવતો ઉદગાર; જ઼ૂદ-પશેમાઁ= બહુ જ જલ્દી પસ્તાવો કરવો, શરમિંદગી અનુભવવી; પશેમાઁ= પસ્તાવો  થવો, શરમિંદગી અનુભવવી]

ગ઼ાલિબ માનવીના મનોભાવના પ્રખર અભ્યાસુ છે. માનવવર્તણૂક્ના સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ ભાવ તેમના ધ્યાન બહાર નથી હોતા. કાર્ય અને કારણ (Cause and effect)ને સુપેરે પિછાણી શકતા ગ઼ાલિબ મનોવિજ્ઞાનના સ્કોલરની જેમ આઘાત પછીના પ્રત્યાઘાતની આગોતરી જાણ મેળવી શકે છે અને આમ આવા કૌશલ્યથી પોતાના શેરને એવા તો પ્રભાવશાળી બનાવે છે અને સામેના વિદ્વાન એવા શ્રોતાઓને એવા શેરને દાદ ઉપર દાદ આપવા માટે વિવશ બનાવી શકે છે.

શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂક કહે છે કે મારી માશૂકા મને કત્લ કરી દીધા પછી તરત જ તેણે આચરેલા અત્યાચાર બદલ તે શરમિંદગી અનુભવે છે અને પશ્ચાત્તાપ કરે છે. માશૂકા પક્ષે આમ થવું સ્વાભાવિક છે, કેમ કે તે સ્ત્રી હોવાના નાતે ઋજુ દિલ ધરાવતી હોય છે. આવેશમાં થઈ ગયેલા હિચકારા કૃત્ય પછીના માશૂકાના પ્રાયશ્ચિતને માણવું એ તો બલિ બની ગયેલા માશૂક માટેની સુખદાયક ઘડી છે. વળી માશૂકને વિશેષ આનંદ તો એ વાતનો છે કે માશૂકા ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા સિવાય એ પ્રત્યાઘાત આપે છે. અહીં ભાવકોએ ઘટનાની વાસ્તવિકતાને કોરાણે મૂકવી પડશે, કેમ કે આ તો શાયર છે અને તે મડદાને પણ બોલતું કરી શકે છે.

હવે બીજા મિસરામાંનો ‘હાએ’ શબ્દોચ્ચાર માશૂકમુખે મુકાયેલો સમજવાનો છે અને તે પણ અફસોસના ભાવને વ્યક્ત કરનારો છે. શાયરી હોય કે કવિતા હોય, કુશળ સર્જક કોઈપણ શબ્દ પાસેથી ધાર્યું કામ કઢાવી શકતો હોય છે. અહીં પસ્તાવો કરતી માશૂકાને માશૂક મર્યા પછી જ જોઈ શકે છે અને તેથી માશૂકને આ જ વાતનો અફસોસ થાય છે. તે વિચારે છે કે કાશ માશૂકાની આ દયનીય સ્થિતિ પોતે જીવતાં જ જોઈ શક્યા હોત તો કેવું સારુ થાત! આ મિસરામાંના ‘પશેમાઁ’ શબ્દની પુનરાવૃત્તિ માટેએક મત એમ કહે છે કે તે થકી પસ્તાવાની ક્રિયાને દૃઢ કરવામાં આવી છે. મારા મત પ્રમાણે પ્રથમ ‘પશેમાઁ’ શબ્દ ‘જ઼ૂદ’સાથે છે, જ્યારે બીજો ‘પશેમાઁ’ શબ્દ સ્વતંત્ર છે અને એ બંને સહેતુક છે. માશૂકને કત્લ કર્યા પછીનો તત્કાલીન પસ્તાવો હજુય ચાલુ છે તે આપણને બીજા ‘પશેમાઁ’ શબ્દપ્રયોગથી સમજાય છે.

છેલ્લે એક આડવાત છે, મારા માશૂક અને માશૂકા શબ્દપ્રયોગો અંગેની કે જે અનુક્રમે પ્રેમી અને પ્રેમિકાની ભિન્ન ઓળખ માટે હું પ્રયોજું છું અને જેનો મેં અગાઉ ખુલાસો આપી દીધો છે. ઉર્દૂ શાયરીમાં માશૂક ઉભય નરનારી માટે પ્રયોજાય છે. અંગ્રેજીમાં માશૂક માટે ‘Lover’અને માશૂકા માટે ‘Beloved’ એમ જુદા શબ્દો છે જ.

* * *

હૈફ઼ ઉસ ચાર ગિરહ કપડ઼ે કી ક઼િસ્મત ગ઼ાલિબ
જિસ કી ક઼િસ્મત મેં હો આશિક઼ કા ગરેબાઁ હોના ()

[હૈફ઼= અફસોસ, હાય હાય; ગિરહ= ગાંઠ, ખીસું, સવા બે ઈંચ; ચાર ગિરહ= નવ ઈંચ; ગરેબાઁ= કોલર]

ગ઼ઝલનો આ આખરી મક્તા શેર છે. આ શેરના અર્થઘટન અન્વયે શાયરજગતમાં ઘણી ચર્ચાઓ જામી છે. અત્રે એ બધાં મતમતાંતરો પૈકી વધુ વિશ્વસનીય એવા કેટલાક મતને જ અહીં હું ટાંકીશ. સર્વ પ્રથમ તો  આ શેરની રચના સંદર્ભે ‘આઝાદ’નો એવો મત છે કે ગ઼ાલિબ જ્યારે પોતાના નિવાસસ્થાને જુગાર રમાતાં પકડાયા હતા અને કેટલાક દિવસના જેલવાસ પછી છૂટવાના દિવસે તેમણે પોતાનાં મૂળ કપડાં પહેરી લીધાં હતાં અને જેલ તરફથી આપવામાં આવેલા કુરતાના કોલરને ફાડી નાખીને જમીન ઉપર ફેંકતાં આ શેરની રચના કરી હતી. જો કે ‘મિહર’ આ કપોલકલ્પિત વાતને ઠુકરાવતાં દલીલ આપે છે કે આમ કોઈ કેદી સરકારી કપડાંને ફાડી શકે નહિ. અહીં આપણે એ કુરતું સરકારી હતું કે ગ઼ાલિબનું પોતાનું એને ગૌણ સમજીએ તો માણસ જ્યારે કંટાળ્યો હોય કે ગુસ્સામાં હોય, ત્યારે માથાના વાળ પીંખવા કે વસ્ત્ર ફાડવા જેવી ચેષ્ટાઓ કરતો હોય છે. હવે શાયરીના સંદર્ભે પહેરણના કોલરના ફાડવાની ક્રિયા બે રીતે થઈ શકે; એક, માશૂકાનો વિરહ (Separation) અને બે, માશૂકા સાથેનું મિલન (Union). પહેલા કિસ્સામાં માશૂક પોતે જ  હતાશાના કારણે ઉદભવેલા ગુસ્સામાં પહેરણના કોલરને ખેંચી કાઢે. તો વળી બીજા કિસ્સામાં માશૂકા પોતે જ શરારતમાં માશૂકના કોલરને ફાડી નાખે!    

આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી આપણે શેરના પ્રથમ મિસરા ઉપર આવીએ તો પહેલો જ શબ્દ ‘હૈફ’ માશૂકે પોતાને જ સંબોધવા માટે પ્રયોજ્યો છે, સંભવત: આમ  કે ‘અફસોસ, ગ઼ાલિબ’ કે ‘હાય હાય, ગ઼ાલિબ’! હવે તેમની સામે પડેલા કાપડના નવેક ઈંચના ટુકડા સામે જોઈને તે કહે છે કે તેની કિસ્મત વિષે તો શું કહેવું, અર્થાત્ કાપડના એ ટુકડાનું છેવટે તો શું થશે!

બીજા મિસરામાં માશૂક કલ્પના કરે છે કે શક્યત: એ ટુકડો માશૂકના પહેરણનો કોલર પણ બને! હવે જો ખરે જ એમ બને તો એ કાપડના ટુકડાનું સદનસીબ કહેવાય કે તે માશૂકની મનોદશાને બદલવામાં નિમિત્ત બને. છે. શેરના બંને મિસરામાં વપરાયેલા ‘ક઼િસ્મત’ શબ્દ માટે પણ ભિન્ન ભિન્ન મત છે. ‘હામિદ’ નામના તફસીરકાર એમાં ગ઼ાલિબની કોઈ ક્ષતિ હોવાનું માનતા નથી. તેઓ તો માને છે કે ગ઼ાલિબે સમજી વિચારીને જે એ શબ્દને પુનરાવર્તિત કર્યો છે, જેમાં આપણે આનંદ અનુભવીએ છીએ. ‘નૈયર મસુદ’ તો વળી પહેલા મિસરાના ‘ક઼િસ્મત’ શબ્દને ભૂતકાળ સાથે જોડે છે, તો બીજા મિસરામાંનો ‘ક઼િસ્મત’ શબ્દ ભાવીનો સૂચક છે.

સમાપન પૂર્વે કહેતાં આપણને એમ લાગશે કે આ તો સામાન્ય કક્ષાનો શેર છે; પણ ના, સર્વથા એમ નથી જ. ‘નૈયર મસુદ’ પોતાનો પક્ષ રજૂ કરતાં જણાવે છે કે અહીં કાપડના એ ટુકડાની ચાર અવસ્થાઓ નિરુપાઈ છે, જે આમ છે : બિનઅસ્તિત્વ, અસ્તિત્વ, વિકાસ અને વિનાશ; અને વળી પાછી નવાઈની વાત તો એ બને છે કે છેલ્લે એ જ કાપડનો ટુકડો બિનઅસ્તિત્વમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ ચારેય અવસ્થાઓને માનવજીવન સાથે પણ લાગુ પાડી શકાય. આપણે બે છેડાની બિનઅસ્તિત્વની સ્થિતિ વચ્ચે આપણું અસ્તિત્વ ધરાવીએ છીએ. આ સમજવા માટે આપણે એ કલ્પનાનો સહારો લઈ શકીએ કે આપણે સો વર્ષ પહેલાં બિનઅસ્તિત્વમાં હતા, હાલમાં અનિશ્ચિત કાળ માટે આપણે અસ્તિત્વમાં છીએ અને સો વર્ષ પછી આપણે પાછા બિનઅસ્તિત્વમાં ફેરવાઈ જઈશું!                                                               (સંપૂર્ણ)

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ  (ગ઼ઝલકાર)      

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)                                                                                            

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 18)

* * *

ઋણસ્વીકાર:

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org 

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

* * *

 

Tags: , ,