RSS

Category Archives: ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્ય

(૪૦૦-ક) કૌંસની અંદર, કૌંસની બહાર અને કૌંસમાં કૌંસ !

અમદાવાદ ખાતેની આપણી એક ગુજરાતી બ્લૉગરસભામાં શ્રી જુગલભાઈના એક કથનથી જાણવા મળ્યું હતું કે આપણી ગુજરાતી ભાષામાં વિરામચિહ્નો એ આયાતી માલ (Imported Goods !) છે. તેઓએ તેમના બ્લૉગ ‘Net – ગુર્જરી’ ઉપર ‘ગુજરાતી વ્યાકરણના પાઠો’ શ્રેણીએ વિપુલ પાઠ્યસામગ્રી આપી હોઈ વાચકોને તે વાંચવા માટેનું મારું ‘આંગળી ચીંધ્યાનું પુણ્ય’ કમાઈને હું મારા ‘કૌંસ’ વિષયના માર્ગે આગળ ધપું છું.

‘કૌંસ’ ને વિરામચિહ્નોના ભાગ તરીકે ગણી શકાય કે કેમ એ ગહન ચર્ચાનો વિષય હોઈ એ કામ આપણે ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યની સભાઓ ઉપર છોડીશું. આમ છતાંય મારા પક્ષે આ મુદ્દા ઉપરની એવી કોઈ છીછરી પણ ચર્ચા કરવાના બદલે હું મારી યથામતિએ અહીં મારા મતનું પ્રસ્થાપન  કરી જ દઉં છું  કે ‘કૌંસ’ને ‘વિરામચિહ્ન’ ગણી શકાય નહિ; કેમ કે અહીં કૌંસમાંના કથનને માત્ર વિરામ આપવાનો આશય નથી હોતો, તેને ગર્ભગૃહ(Innermost Room)માં ઊંઘાડી દેવાનું પણ હોય છે ! જોકે ડૉ. ચંપકભાઈ મોદી અને ડૉ. બેલા શાહ દ્વારા રચિત અને સંકલિત ‘ભાષાશુદ્ધિ અને લેખનકૌશલ્ય’ પુસ્તકના વિરામચિહ્નો પ્રકરણમાં કૌંસને ભાષામાં વપરાતા હોવાનું જણાવાયું છે તથા તેમને વિરામચિહ્નોની યાદીમાં સ્થાન પણ આપવામાં આવ્યું છે.

આપણા માધ્યમિક વિદ્યાભ્યાસકાળમાં ગણિત અને *ભાષાઓમાં પ્રયોજાતા કૌંસના વિવિધ પ્રકારો વિષે આપણે ભણી ચૂક્યા હોવા છતાં આ લઘુલેખની મર્યાદામાં તેને ‘શિરોરેખાંકિત/અધોરેખાંકિત’, ‘નાનો’, ‘મધ્યમ’ અને ‘મોટો’ તરીકે યાદ કરી લઈને તેનાં આ પ્રમાણેનાં ચિહ્નોને પણ જોઈ લઈએ : [ { (—-___) }]. મધ્યમ કૌંસને યાદ રાખવા માટે આપણા ગુરુજનો તેને છગડિયા-બગડિયા કૌંસ તરીકે ઓળખાવતા હતા. ઉપરનાં ‘કૌંસમાં કૌંસ’ ચિહ્નોને હું જ્યારે છાપી રહ્યો હતો, ત્યારે ‘ગલીમાં ગલી’ વાળો એક રમૂજી ટુચકો મને યાદ આવી જતાં હું મલકી ઊઠ્યો હતો. મારા મલકાટને પામવાનો આપ વાચકોનો તલસાટ હું કલ્પી શકું છું અને તેથી તેને અહીં ટૂંકમાં લખી દઉં છું : શાસ્ત્રીય ગીતગાન-સમારોહમાં એક ગાયકે આરોહ-અવરોહ સાથેના આલાપ છેડતાં શરૂ કર્યું, ‘ગલીમેં ગલી; પેહલી ગલીમેં દૂસરી ગલી, દૂસરી ગલીમેં તીસરી ગલી !’. આમ તે ગાતોગાતો ‘પંદ્રહવી ગલીમેં સોલહવીં ગલી !’ સુધી આવ્યો, ત્યારે શ્રોતાઓ ત્રાહિમામ્ પોકારતા ‘બસ કર, બસ કર; હવે આગળ ગા.’ એમ બોલી ઊઠ્યા. પેલાએ વચ્ચે અટકીને કહ્યું કે ‘હજારમી ગલી તો આવવા દો !’. સ્રોતાઓએ એ ગાયકની શી વલે કરી હશે એ તો આપ સૌ વાચકોએ પોતપોતાની રીતે નક્કી કરી લેવું પડશે. અહીં મારું કામ પૂરું થાય છે.

વિવિધ કારણો અને હેતુઓને અનુલક્ષીને લખાતા લખાણમાં વિરામચિહ્નો કે વિભિન્ન કૌંસસંકેતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હોય છે. આમ એ બધા દૃશ્યસંકેતો  છે અને વક્તા કે વાચકે એ ચિહ્નોના આશય પ્રમાણે યથાયોગ્ય ભાવે કથન કે વાંચન કરવાનું હોય છે. બોલતી કે વાંચતી વખતે એક વાક્ય પૂરું થયા પછી આપણે થોડીક વાર અટકીએ એટલે ત્યાં પૂર્ણવિરામ આવી ગયું એમ સમજી લેવાય, કંઈ દરેક પૂરા થતા વાક્યે ‘પૂર્ણવિરામ’ શબ્દ બોલવાનો હોય નહિ ! આવું જ કૌંસ વિષે પણ સમજવાનું રહેશે. એક ઐતિહાસિક નાટકનો સંવાદ લિખિતરૂપે આમ હતો : “સેનાપતિ : (મ્યાનમાંથી તલવાર ખેંચીંને) હે મારા શૂરા સૈનિકો, યાહોમ કરીને પડો, ફત્તેહ છે આગે.”  ‘સેનાપતિ’નું પાત્ર નિભાવતો એક ભોળિયો છોકરો રંગમંચ ઉપર પ્રેક્ષકો સામે પ્રત્યક્ષ ભજવાતા નાટકના એ સંવાદને આમ બોલીને બાફી બેઠો હતો : “સેનાપતિ કહે, કૌંસમાં, મ્યાનમાંથી તલવાર ખેંચીને, કૌંસ પૂરો, હે મારા શૂરા સૈનિકો, અલ્પવિરામ, યાહોમ કરીને પડો ફત્તેહ છે આગે, પૂર્ણવિરામ!”.

અંગ્રેજીમાં બોલાતી ભાષા માટે ભાર (Stress), તાલ (Rhythm) અને લય (Intonation) વિષે ખૂબ લખાયું છે. આપણી ગુજરાતી ભાષામાં પણ આવા વિષયો ઉપર કોઈ ઓછું લખાણ તો નથી જ. વિરામચિહ્નો અને કૌંસસંકેતોના યથાયોગ્ય લિખિત ઉપયોગ  કે તદનુસાર થતા જે તે કથનોના ઉચ્ચારણના અર્થો કે ભાવોનું ગ્રહણ કેવી રીતે અલગ પડી શકતું હોય છે તે માટેના હિંદીમાં પ્રચલિત એવા આ ઉદાહરણને આપણે  સમજીએ. ‘રોકો મત જાને દો’ એવા આ ચાર શબ્દોને જો આમ લખીએ, ‘રોકો, મત જાને દો.’ તો તેનો જે અર્થ કે ભાવ સમજાય છે, તેનાથી સાવ વિપરિત અર્થ કે ભાવ આપણને ‘રોકો મત, જાને દો.’ માંથી જાણવા મળશે. આ બંને ઉદાહરણોમાં અલ્પવિરામનું સ્થાન બદલવામાં આવ્યું છે. હવે એ જ ચાર શબ્દોને બોલનારો માણસ પોતે જે અર્થ કે ભાવ વ્યક્ત કરવા માગતો હશે તે પ્રમાણે તે ‘રોકો’ કે ‘મત’ પછી બોલવામાં થોડોક અટકશે અને આમ ત્યાં અલિખિત સ્વરૂપે અલ્પવિરામ વિરામચિહ્ન આપોઆપ સમજાઈ જ જશે.

આ લઘુલેખને સમેટતાં પહેલાં મારા આ લેખના શીર્ષકને હળવાશે સમજાવી દઉં : ‘કૌંસની અંદર’ એટલે કોઈ લોકશાહી દેશમાં જે તે મુદ્દા અંગેની પક્ષની બંધબારણે મળતી પક્ષીય બેઠક, ‘કૌંસની બહાર’ એટલે એ જ  મુદ્દાની સંસદમાં થતી ખુલ્લી ચર્ચા અને પત્રકારપરિષદ સમક્ષ થતું નિવેદન; અને, ‘કૌંસમાં કૌંસ’  એટલે પક્ષમાંની ફાટફૂટ કે જૂથબંધી !!!

(* અમારા એસ.એસ.સી.ના ગુજરાતી ભાષાના શિક્ષક પાઠ્યપુસ્તકમાં પેન્સિલથી રૂઢપ્રયોગને અધોરેખાંકિત કરાવતા, સંધિયુક્ત શબ્દ માટે  નાનો કૌંસ કરાવતા, સામાસિક શબ્દને મધ્યમ કૌંસમાં અને આલંકારિક વાક્યને મોટા કૌંસમાં મુકાવતા; કે જેથી વારંવારના વાંચન દરમિયાન મનોમન વ્યાકરણનું પુનરાવર્તન પણ થતું રહે.)

 

Tags: , , , , , ,

(૪૦૦-બ) ગુજરાતી જોડણી – બે સાંપ્રત વિચારધારાઓ

(મારી આ લેખશ્રેણીની ‘વાસરિકા’ એવા ગુજરાતી ભાષાના શબ્દ થકી ઓળખ આપવામાં આવી છે, જે અંગ્રેજી શબ્દ ‘’Diary’ના અર્થમાં છે. અપ્રચલિત એવા આ શબ્દપ્રયોગના સમર્થનમાં અને વ્યાકરણ જેવા ભારે વિષયને હળવો બનાવવાના હેતુએ મેં મારા લેખના પ્રારંભના ફકરામાં કોમ્પ્યુટરને લગતા કેટલાક અંગ્રેજી શબ્દોના સમાનાર્થી ગુજરાતી શબ્દોને જાણીબુઝીને પ્રયોજ્યા છે ! નમ્ર ખુલાસો.)

* * *

લેખારંભે કહું તો, અત્રે આપ સુજ્ઞ વાચકો મારા આજના વિષયને ‘ઊંઝા જોડણી’ ના શાંત પડેલા ભૂતને ફરી ધુણાવવાનો મારો અટકચાળો નહિ જ સમજો તેવી મારી અટકળને મદ્દેનજર રાખીને અને તે અટકળને હકીકત તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવા હું સાવધ અંગુલિટેરવાંએ મારા ગણકયંત્ર (Computer)ના કૂંચીપાટિયા (Key Board) થકી દર્શક/પટલ (Monitor/Screen) ઉપર અક્ષરાંકન (Typing) કરી રહ્યો છું.

સર્વપ્રથમ તો મારા દોસ્તદાર હરનિશભાઈ જાની આગળ મારી શુક્રગુજારી પેશ કરું છું. કેમ કે આપણા વેગુ ઉપર તાજેતરમાં જ પ્રસિદ્ધ થએલા તેમના હળવા લેખ ‘જોડણી એક – અફસાને (કહાણીઓ) હજાર’ ઉપર લખાએલા મારા વ્યંગાત્મક પ્રતિભાવમાં મારાથી સાહજિક રીતે ‘ઊંઝાજોડણી’નો ઉલ્લેખ થઈ ગયો અને તે જ ‘ઉલ્લેખ’ મારા આજના લેખનો વિષય બની જાય છે.

‘ઊંઝાજોડણીવિચાર’ના પાયાના પથ્થરોમાંના એક શ્રી વિનાયક રાવલ (અસાઈત સાહિત્યસભાવાળા) મારા અનુસ્નાતકીય વિદ્યાકાળથી મિત્ર છે. ભલું થજો એમનું કે તેમણે આજ લગણ મારી આગળ ‘ઊંઝા’નો ‘ઊં’ પણ ઉચ્ચાર્યો નથી ! જોકે મારા ધંધાવ્યવસાયમાં વ્યસ્ત એવા મેં ગુજરાતી ભાષાની જોડણી અંગેની આ નવીન વિચારધારાની ગતિવિધિ તરફ પ્રસંગોપાત ધ્યાન તો આપ્યે જ રાખ્યું છે.

વિજ્ઞાનના ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમના શોધક આઈઝેક ન્યુટન વિષે વિજ્ઞાનપ્રેમીઓ જાણે જ છે કે એ મહાશય સફરજનના ઝાડ નીચે બેઠા હતા અને ઝાડની ડાળીએથી તેમને બે ફળ પ્રાપ્ત થયાં હતાં : એક, સફરજન પોતે; અને બે, ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમનો પ્રારંભિક વિચાર ! આજે મને પણ એવો જ એક વિચારશીલ વિચાર (Thoughtful thought) આવે છે કે ‘ઊંઝાજોડણી’વાળા કે જેમને હવેથી ટૂંકમાં ‘ઊંઝામિત્રો’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવશે તેઓમાંના કોઈ એક કે અનેકને ‘એક ઈ (દીર્ઘ ઈ) અને એક ઉ (હૃસ્વ ઉ) તથા અન્ય સરલીકરણો’ અંગેના વિચાર કે વિચારો ક્યાંથી આવ્યા હશે !

ઊંઝામિત્રોના ‘સફરજનના ઝાડ(!)’ નજીક આવવા પહેલાં વચ્ચે એક આડવાત કહી દઉં કે મારી એક ઈ-બુક ‘હળવા મિજાજે – લલિત નિબંધો અને પ્રકીર્ણ લેખો’માંના એક લેખ ‘ટાઈમપાસ તરંગી પ્રશ્નોત્તરી’માં મેં એક  પ્રશ્ન આ પ્રમાણે મૂક્યો હતો કે ‘મોટા સ્ટોર (Mall)ના માલિકો ‘એક ખરીદો, એક મફત મેળવો’ એવી જાહેરાત ક્યાંથી શીખ્યા હશે ?’ આનો મારો પ્રત્યુત્તર હતો : ‘ખેડૂતો પાસેથી ! તેઓ ગાયો કે ભેંશો વેચતી વખતે બચ્ચાં મફત આપતા હોય છે !’

હવે હું ઉપરોક્ત આડવાતના અનુસંધાને મૂળ વાત ઉપર આવું તો મારી સંભાવનાએ પેલા ઊંઝામિત્રો ‘જોડણીસુધાર(!)’ના મુદ્દે જે વિચારતા થયા હશે તેનું ઉદગમસ્થાન અન્યત્રે નહિ, પણ ખુદ ‘સાર્થ જોડણીકોષ(શ)’ પુસ્તક અને એ પુસ્તકની ઓળખ માટેના ‘જોડણીકોશ(ષ)’ શબ્દમાં જ હોવું જોઈએ ! મહાત્મા ગાંધી દ્વારા પ્રેરિત અને પુરસ્કૃત એવા ગુજરાત વિદ્યાપીઠ દ્વારા પ્રકાશિત જોડણીકોષ(શ)માં પ્રસ્તાવનામાં જ આ મતલબનું લખવામાં આવ્યું છે કે ‘હવેથી કોઈને મન ફાવે તેમ ગુજરાતી ભાષાના શબ્દોની જોડણી કરવાની છૂટ રહેશે નહિ.’ આનો મતલબ એમ થાય કે ગુજરાતી ભાષાના શબ્દોની જોડણી સાચી હોવાનું માત્ર અને માત્ર આ સાર્થ જોડણીકોશ(ષ) દ્વારા જ પ્રમાણિત કરી શકાશે. હવે આ જ જોડણીકોશ(ષ)માં ખુદ ‘જોડણીકોષ(શ) શબ્દ પોતેથી લઈને ઘણા એવા શબ્દોમાં અપવાદ રૂપે બંને પ્રકારની જોડણીઓને માન્ય રાખવામાં આવી છે; ઉદાહરણ તરીકે : પ્રમાણિક-પ્રામાણિક, નહિ-નહીં, રાત્રિ-રાત્રી, કિંમત-કીમત વગેરે ! આમ હવે જો કેટલાક શબ્દો માટેની બંને જોડણીઓને સાચી હોવાનું સ્વીકારી લેવામાં આવતું હોય અને તેમાં અર્થાન્તર થઈ જવાનો કોઈ ભય રહેતો ન હોય તો પછી એ ‘સ્વીકાર’ને તમામ શબ્દોમાં હૃસ્વ (ઇ-ઉ) કે દીર્ઘ (ઈ-ઊ) તરીકે કેમ લાગુ ન પાડી શકાય !’

ઉપરોક્ત ‘અર્થાન્તર’ શબ્દનો અર્થ છે ‘અન્ય અર્થ’. ઊંઝામિત્રોની જેમ ‘સાર્થ જોડણીકોશ’વાળાઓને પણ સંક્ષિપ્ત ઓળખે ‘સાર્થમિત્રો’ કહીએ તો તેમના મતે ગુજરાતી ભાષાના જે તે શબ્દની સાર્થ જોડણીકોશ મુજબ થતી જોડણી સાથે કોઈ ચેડાં થવાં જોઈએ નહિ. તેમની દલીલ છે અને તે કેટલાક અંશે સાચી પણ છે કે આમ જોડણીને સરલીકરણના દાવા અને દુહાઈ હેઠળ ફેરબદલ કરી દેવાથી ઘણા શબ્દોના અર્થના અનર્થ પણ થઈ શકે છે. આ વાત એટલા જ અંશે સાચી છે કે જે તે વિધાન જ્યાં લિખિત સ્વરૂપે હોય ત્યાં જોડણીનો સવાલ આવે અને આગળ પાછળ કોઈ સંદર્ભ ન હોય તો તેવા શબ્દનો અર્થ કળવો મુશ્કેલ બની જાય. પરંતુ બોલાતી ભાષામાં જે તે શબ્દોના આપણે માત્ર ઉચ્ચારો જ કરતા હોઈએ છીએ.‘વારિ’ કે ‘વારી’ શબ્દોના ઉચ્ચારોમાં સૂક્ષ્મ સમયમાપક યંત્રથી ભલે ઓછાવધતો સમય નક્કી થઈ શકતો હોય, પણ બોલવામાં એ વધઘટ સમયનો અંદાજ આવતો નથી હોતો. આવા સમયે આગળપાછળના સંદર્ભથી કે પછી જે તે શબ્દની આગળપાછળ મુકાએલા કે બોલાએલા શબ્દ કે શબ્દો થકી અર્થગ્રહણ થઈ જ જતું હોય છે; ઉ.ત. ‘તે તેના ઉપર વારી ગયો.’ અને ‘અવનિ પરથી નભ ચઢ્યું વારિ, પડે જ પાછું ત્યાં ને ત્યાં.’

મારા આટલા સુધીના લખાણ ઉપરથી કોઈ વાચક મારા વિષેનો એવો ખ્યાલ ન બાંધી લે કે હું ઊંઝામિત્રોનો મિત્ર છું અને સાર્થમિત્રોનો અમિત્ર છું. મારા એવા કેટલાય સાર્થ મિત્રોને જાણું છું કે તેઓ બિચારા ઊંઝાજોડણીના વિચારમાત્રથી  જ  દુ:ખી છે. તેઓ બળાપો કાઢતા હોય છે કે જો ગુજરાતીભાષામાં જોડણીની અંધાધૂંધી આમ પ્રવેશી જશે તો ગુજરાતી ભાષા ક્યાં જઈને અટકશે ! સવાઈ ગુજરાતી એવા એક સમયના (મારાથી ઉંમરમાં ઘણા મોટા હતા અને ઈશ્વર એવું ન કરે કે કદાચ તેઓ હયાત ન પણ હોય !)  મારા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ મહારાષ્ટ્રીયન મિત્ર શ્રી જયરામ તટુ સાહેબની એક વાત મને અહીં યાદ આવે છે. તેમની દીકરીના ગુજરાતી લેખનકાર્યમાં ‘મંદિર’ શબ્દની ભૂલ કાઢીને તેણીના ગુજરાતીના શિક્ષકે ‘મંદીર’ એવી ખોટી જોડણીને દસ વખત સુધારવાની સજા આપી હતી. આ માટે પોતાના વ્યવસાયમાં વ્યસ્ત એવા તેમણે સમય કાઢીને દીકરીની શાળાના એ ગુજરાતી શિક્ષકની અને એ શાળાના આચાર્યની ઝાટકણી કાઢી હતી. શિક્ષકો પાસે સમયનો અભાવ અને વધુ પડતા કાર્યબોજની પાંગળી દલીલો સામે તટુ સાહેબનું કહેવું હતું કે ‘આવા છબરડા વાળવા કરતાં મારી દીકરીની જોડણીની ભૂલની અવગણના કરી હોત તો એ વધારે બહેતર ગણાત ! ‘મંદીર’ શબ્દને દસ વખત સુધારવા આપવાની સજાનો મતલબ એવો થયો કે મારી દીકરીએ ખોટી જોડણીને પાકી કરીને મગજમાં એવી ઠાંસી દેવી કે જે જીવનભર ભુલાય નહિ !’’

લેખની કદમર્યાદા એ ગહન વિષયોની અભિવ્યક્તિની મર્યાદા બની જતી હોય છે. એવા ગહન વિષયોને પ્રકરણો કે વિભાગોમાં વિભાજિત કરી શકાય, પણ અહીં એમ કરવાનો મારો કોઈ ઈરાદો ન હોઈ મારા લેખને  એક જ સ્વતંત્ર લેખ તરીકેનો દરજ્જો આપીને તેને એકી ઝાટકે હું અહીં જ સમેટી લઉં છું; એ ખ્યાલ સાથે કે સુજ્ઞ વાચકો માટે પોતાના પ્રતિભાવો અભિવ્યક્ત કરવા અત્રે નીચે મોકળું મેદાન પ્રાપ્ય હોઈ તેઓ આ લેખમાંના વિચારોના સંવાદને (વિવાદ કે વિખવાદ નહિ, હોં કે !) બંને પક્ષે આગળ ધપાવી શકશે.

ધન્યવાદ.

-વલીભાઈ મુસા

 

Tags: , ,

(૪૦૦-અ) માતૃભાષા ભુલાય ખરી ?

સામાન્ય સંજોગોમાં એવું બને તો નહિ જ કે કોઈ ઈસમ પોતાની માતૃભાષાને ભૂલી જાય !  હા, કેટલાક એવા વિશિષ્ઠ સંજોગો હોઈ શકે; જેવા કે બાળક પોતાની માતૃભાષા બરાબર બોલતાં પણ શીખ્યું ન હોય અને સંજોગોવશાત્ તેનો ભાષા સાથેનો સંપર્ક તૂટી જાય અથવા માણસ દીવાનું થઈ જાય અને ચૂપકીદી ધારણ કરી લે. જોકે એ દિવાની વ્યક્તિ કોઈક વાર લવારા કે બબડાટ કરવા માંડે તો ઘણું કરીને પોતાની માતૃભાષામાં જ કરશે.

અત્રે મારો ભાષાવિજ્ઞાનને સમજાવવાનો કોઈ આશય નથી. વળી મારા લેખમાંના શીર્ષકમાંના મારા જ પ્રશ્નનો કોઈ હકારાત્મક, નકારાત્મક કે બેમાંથી એકેય નહિ એવો  કોઈ જવાબ હાલ પૂરતો હું આપવા પણ  નથી માગતો. અહીં તો બસ મારી લેખશ્રેણીમાં વેબગુર્જરીએ વિષયોની બાબતમાં મને મોકળું મેદાન આપ્યું છે,  શબ્દાંતરે આ શબ્દોમાં કે ‘ધાર્યું વલીભાઈનું થાય !’ અને તદનુસાર આજે હું ઉપસ્થિત છું, આપ સૌ વેગુવાચકો સમક્ષ અનૌપચારિક એવા ગમ્મતમજાકમાં કરેલા એક પ્રયોગ સાથે !

વાત આમ હતી.

એ દિવસોમાં હું બકરાની જેમ તમાકુવાળાં પાન ચાવવાના વ્યસનમાં સપડાએલો હતો. અમદાવાદ ખાતેના મારા  યજમાનને ત્યાં સવારનો નાસ્તો પતાવીને લટાર મારવા જવાના બહાને નજીક્માંના એક મદ્રાસીની પાનની દુકાને જઈ ચઢ્યો હતો. દુકાન ઉપર સોળેક વર્ષનો છોકરો બેઠેલો હતો. મેં તેને કહ્યું, ‘વન્નુ બિડા પોયલે.’, જેનો ગુજરાતી ભાષામાં અર્થ થતો હતો : ‘એક તમાકુવાળું પાન.’

પેલા છોકરાએ મને તેનો હમવતની ભાઈ સમજીને અહોભાવથી મારી સામે જોઈને મારું પાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું. તેણે મને હિંદીમાં જ પૂછ્યું, ‘આપ મદ્રાસ(ચેન્નાઈ)સે હૈં ?’

મેં તામિલમાં જ જવાબ વાળ્યો, ‘આમામ (Aamaam)- હા’. વળી મેં આગળ હાંક્યું, ‘નાલ કુણ્ડે સાપડી ઈરગે ઈણ્ણપ્પા પરિયમગેલે !’

તેણે પાન ઉપર કાથાની ડંડી ફેરવવાનું અટકાવતાં આશ્ચર્યસહ મને હિંદીમાં જ કહ્યું, ‘સાબ, જરા ફિરસે બોલિયે.’

મેં મારા એ જ વાક્યનું પુનરાવર્તન કર્યું.

‘આપ બોલતે તો તામિલ હી હૈ, પર મેરી સમજમેં ક્યોં નહિ આતા ? અભી થોડી દેરમેં મેરે પિતાજી આએંગે, આપ ઉનસે બાત કરના. વો યહાં ગુજરાતમેં અપને તામિલભાઈસે બાત કરકે ખુશ હો જાએંગે.’ પરંતુ તેને શંકા તો હતી જ કે હું તામિલ નહિ, પણ કોઈક ભળતી ભાષા જ બોલું છું. તેણે મને અજમાવવા માટે તામિલ ગિનતી (આંક) બોલવાનું કહ્યું.

મેં તો કડકડાટ એકથી દસ સુધીની સંખ્યાઓ બોલી નાખી : વન્નુ, રંડ, મુણ, નાલ, અંચી, આર, એળ, એટ, ઉમ્બત, પત્ત.’

‘બિલકુલ સહી ! આપ તામિલ હી બોલતે હૈં !’ તેણે મારી સાચી ગિનતી સાંભળીને સંતોષ વ્યક્ત કર્યો.

પણ વળી પાછો તે વહેમાયો અને હું અગાઉ જે બોલ્યો હતો તે ફરીથી બોલવાનું મને કહ્યું. આ વખતે તેણે મને ધીમેધીમે એકએક શબ્દ છૂટો પાડીને બોલવાનું કહ્યું. તે કોઈ પણ રીતે મારા એ કથનને સમજવા માટે ઉત્સુક હતો.

મેં મારા એ જ કથનને ધીમેધીમે કહી સંભળાવ્યું, ‘‘નાલ કુણ્ડે સાપડી ઈરગે ઈણ્ણપ્પા પરિયમગેલે !’

એ બિચારો માથું ખંજવાળતો જ રહ્યો. મેં ફરી વાર એ જ કથનને બોલી બતાવીને વધારામાં ઉમેર્યું : ‘વેલાયુથમ પાલયમ ઊક્કારંગો વાંગો પો ઊટકાર’

‘બિલકુલ સહી સાબ, આપ તામિલ હી બોલતે હૈં. જૈસે કિ ‘ઊક્કારંગો’કા મતલબ હોતા હૈ ‘આઓ’, ‘વાંગો’કા મતલબ હોતા હૈ બૈઠો, વૈસે હી ‘પો’ યાને કે ‘જાઓ’. પર આપ અભી પહેલે જો બોલે ઉસમેં ‘વેલાયુ’ જૈસા વો જરા ફિરસે બોલના.’

મે કહ્યું, ‘વેલાયુથમપાલયમ.’

એને બિચારાને ક્યાં ખબર હતી કે તે અંગ્રેજીમાં સત્તર અક્ષરવાળા તામિલનાડુ રાજ્યના કોઈ શહેર કે ગામનું એ નામ હતું : ‘Velayuthampalayam.’

હું ૧૯૫૯ની સાલમાં એસ.એસ.સી. પછી તરત જ હાર્ડવેરના ધંધાની જાણકારી મેળવવા માટે મદ્રાસ ગએલો હતો અને એકાદ માસના રોકાણ દરમિયાન કેટલાક તામિલ શબ્દો શીખ્યો હતો. એ સાચા તામિલ શબ્દોની સાથે કેટલાક તામિલનો આભાસ ઊભો કરાવે તેવા ખોટા શબ્દો જોડીને હું પેલા છોકરાને ગૂંચવી રહ્યો હતો. હું સૂંઠના ગાંગડે ગાંધી (To be a grocer with just a single dry ginger !) બની બેઠો હતો !

વળી પાછો તેને અકળાવી નાખતાં એકી શ્વાસે હું એનું એ જ લાંબુંલાબું ફરી વાર બોલી ગયો હતો : ‘નાલ કુણ્ડે સાપડી ઈરગે ઈણ્ણપ્પા પરિયમગેલે વેલાયુથમપાલયમ ઊક્કારંગો વાંગો પો ઊટકાર – વન્નુ, રંડ, મુણ, નાલ, અંચી, આર, એળ, એટ, ઉમ્બત, પત્ત.’

અને એ બિચારાએ પોતાના હાથ ઊંચા કરતાં શરણાગતી સ્વીકારી લીધી હતી આ શબ્દોમાં કે ‘સાબ, મૈં આઠ સાલકા થા તબ હમ મદ્રાસસે ગુજરાત આ ગયે થે. પિછલે આઠ સાલસે હમ મદ્રાસ ગએ હી નહિ હૈ ! મુઝે લગતા હૈ કિ મૈં શાયદ મેરી માદરી જબાન તામિલ ભૂલ ગયા હું ! હાલાંકિ ઘરમેં સબ તામિલ હી બોલતે હૈં ફિર ભી મૈં પરેશાન હું કિ આપકી તામિલ મેરી સમજમેં ક્યોં નહિ આતી ?

એ છોકરાના પિતાજી આવી જાય અને મારું પોલ પકડાઈ જાય તે પહેલાં મેં તેને ‘પોઈતુ વારેન (આવજો)’ કહીને ચાલતી પકડી હતી.

સાથીઓ, અહીં ભલે મેં તામિલ ભાષા અંગેની ઘટના કહી સંભળાવી હોય, પણ એ કોઈ પણ માતૃભાષાને એટલી જ સરખી લાગુ પડે ! મેં પેલા છોકરાને તેની માતૃભાષા ભુલવાડી તો ન હતી, પણ તેને વ્હેમના વમળમાં એવો ઘૂમરીએ ચઢાવ્યો હતો કે તેણે કબૂલ્યું હતું કે તે તેની માતૃભાષા ભૂલી ગયો લાગે છે !

પરંતુ સામાન્ય સંજોગોમાં એવું તો કદીય ન બને કે કોઈ ઈસમ પોતાની માતૃભાષાને સાવ જ ભૂલી જાય !

-વલીભાઈ મુસા

 

Tags: , ,

(૩૯૨-અ) ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્ય અંગેની કેટલીક અલપઝલપ વાતો

[‘વલદાની વાસરિકા’: સંપાદકીય પરિચય

શ્રી વલીભાઈ મુસા…આ નામ આંખને કે કાનને નવું તો નહીં જ લાગે. એમના બે ભાષામાં લખાતા બ્લૉગ ‘William’s Tales’ અને ‘વલદાનો વાર્તાવૈભવ’ જોયા છે ને ? આપણી વેગુની આ સાઈટની ડાબી બાજુએ ‘વેગુ સમર્થકો’ના બ્લૉગની યાદીમાં આ બન્ને બ્લૉગ નજરે પડશે.  જરૂર મુલાકાતે જજો.

 કોઇને એમ પણ સવાલ થશે એ કે આપણા બ્લૉગભ્રમણવાળાં મૌલિકા દેરાસરી અમને કેમ ત્યાં લઈ ન ગયાં? કબૂલ… કારણ માત્ર એટલું કે તેઓ તો સંપાદકોએ દોરેલી લક્ષ્મણરેખા – “ખબરદાર…! જે લોકો વેબગુર્જરી સાથે સંકળાયેલા હોય એમના બ્લૉગ પર કદી પગ ન મૂકજો!” –ને સાચવીને બ્લોગભ્રમણ કરતાં અને કરાવતાં રહ્યાં છે.

 ઓહો, ત્યારે એમ વાત છે….! હા, સાચી જ વાત છે. વલીભાઈ વેબગુર્જરી સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલા છે.

આપણે વલીભાઈના લેખ વેગુ પર, આ પહેલાં પણ વાંચ્યા અને માણ્યા છે. તે લેખોને પણ હવે આ (નવા) વિભાગ ‘વલદાની વાસરિકા’  હેઠળ સાંકળી લીધા છે. અને તેથી જ શીર્ષકમાં (૬)નો આંકડો દૃશ્યમાન છે. હવે આ ક્રમ આગળ વધશે.

જેમ જેમ પરિસ્થિતિ બદલાતી જાય તેમ તેમ થતા રહેતા ફેરફારોને અનુરૂપ, તેમના બ્લૉગની લિંક ઉપરાંત હવે એમનાં લખાણો પણ, નિયમિતપણે, વેબગુર્જરીને મળશે….ક્યારેક કોઈ શ્રેણીના ભાગરૂપે, તો ક્યારેક કોઈ નવા વિષય પર લખીને.

 આવો, આજે મંગલાચરણમાં તેમની વાસરિકાનાં પાનાં પર એમણે શું લખ્યું છે તે વાંચીએ…

    –     સંપાદકો, વેબ ગુર્જરી.]

  • * * * * *

વિદ્વાન-વિદુષી ગુજરાતી-ગુજરાતણ ભાઈ-બહેનો,

અલ્પ વિરામે હું ઉપસ્થિત છું, આપ સૌની સામે એવી કેટલીક અલપઝલપ વાતો સાથે કે જેથી આપ સૌ કંઈક હળવાશ અનુભવવાની સાથેસાથે ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્ય અંગે કંઈક ખૂણાખાંચરાનું વિશેષ જાણી શકો.

(૧) શ્રી જુગલકિશોરભાઈના બ્લોગ ‘Net-ગુર્જરી’ ઉપરના કવિશ્રી સુંદરમ રચિત ‘અનુસ્વાર અષ્ટક’ના વાંચન દ્વારા હળવા મનોરંજન સાથે જોડણીમાંની અનુસ્વારની ગંભીરતાને સુપેરે સમજી શકાશે.

(૨) ગુજરાતી વ્યાકરણમાં એક્વચન/બહુવચન માટેનો કંઈક આવો નિયમ છે : “બે અથવા બેથી વધારેને બહુવચન કહેવાય.” (હિંદીમાં દ્વિવચન પણ છે.) હવે આ નિયમ આ ઉદાહરણમાં ખોટો પડતો લાગશે. એક (૧.૦) રૂપિયો, સવા (૧.૨૫) રૂપિયો, દોઢ (૧.૫) રૂપિયો, પોણા બે (૧.૭૫) રૂપિયા ! અહીં દોઢ (૧.૫) સુધી એકવચન રહે છે, પરંતુ પોણા બેથી (નહિ કે બે થી !) બહુવચન શરૂ થાય છે !!!

(૩) કવિશ્રી મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ‘કાન્ત’ દ્વારા લિખિત ખંડકાવ્ય “વસંતવિજય”માં ‘કંપમાના પડે/લીધી માદ્રી નરેન્દ્ર ભુજની મહીં” પંક્તિમાંના ‘પડે/લીધી’ શબ્દોને પુસ્તકના છાપકામ દરમિયાન અનેક વાર બદલાવાયા હતા.

(૪) કવીશ્વ્રર દલપતરામ અને એલેકઝાન્ડર કિન્લોક  ફોર્બ્સ વચ્ચે એક ગેરસમજના કારણે વિવાદ ઊભો થયો હતો. ફોર્બ્સને દલપતરામ પાસેથી ગુજરાતી શીખવું હતું. ફોર્બ્સે (અંદાજે લખું છું, સત્તાવાર આંકડો ગૌણ બાબત છે.) રૂ|. ૨૫૦/- ટ્યુશન ફી કહી. દલપતરામે કહ્યું હતું, ‘અમે એક દીકરી સાથે કુટુંબમાં ત્રણ જણ છીએ. મને આટલી ઓછી રકમ નહિ પોષાય.’ પાછળથી ખુલાસો થયો કે ફોર્બ્સે એ રકમ દર મહિને આપવાનું કહ્યું હતું અને દલપતરામ એ રકમને વાર્ષિક સમજ્યા હતા. એ જમાનામાં ખેતસાથીઓનો પગાર વાર્ષિક બોલાતો હતો. આજે અમેરિકામાં નોકરિયાતનો પગાર વાર્ષિક બોલવાનો રિવાજ છે. આંકડો મોટો દેખાડવાનો આશય તો નહિ હોય ને !

(૫) દલપતરામે તેમના કાવ્યસર્જનમાં વરસાદી વાતાવરણને અનુલક્ષીને પ્રથમ કડી આ લખી હોવાનું મનાય છે. ‘સાગ (બારસાખ/મોભ)  ઉપર કાગ બેઠો અને રથે (ઘંટીએ) બેઠાં રાણી (પત્ની), બંદા બેઠા માંચીએ (ખાટલે) અને દુનિયા ડહોળે પાણી’ દલપતરામની પ્રારંભિક કાવ્યરચનાઓ જોડકણાં પ્રકારની હતી.

(૬) ઉત્તમ વાર્તાકાર રા. વિ. પાઠકે ‘ખેમી’ વાર્તામાં કોઈ અલંકારો કે એવા કોઈ ભારેખમ વર્ણન વગર માત્ર ‘ખેમી રાંડી’ એવા બે શબ્દો દ્વારા કરુણરસ જમાવ્યો હતો.

(૭) સાહિત્યમાં, ઘણી વાર આલંકારિક પ્રતિકાત્મક શબ્દપ્રયોગો એક અથવા બીજી રીતે તેમ જ યથાવત્ અથવા ઓછા કે વધતા અંશે રૂપાંતરિત સ્વરૂપે મળતા આવતા હોય છે. જ્યારે હું અનુસ્તાક કક્ષાએ અભ્યાસ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે એકીસાથે મારે ગુજરાતીમાં શ્રી ગોવર્ધનરામ એમ. ત્રિપાઠી રચિત ‘સરસ્વતીચન્દ્ર’ ભાગ-૪ અને અંગ્રેજીમાં Thomas Hardy રચિત ‘The Return of the Native’ વાંચવાનું બન્યું હતું. મેં મારા ગુજરાતી અને અંગ્રેજીના બંને વિભાગીય વડા સાહેબો (HOD)ના ધ્યાને એક વર્ણન તે બંનેમાં સમાન હોવાની વાતને લાવી દીધી હતી. બંને વર્ણનો અનુક્રમે નદી અને પહાડી પગદંડી વિષેનાં હતાં. એ બંનેમાં સામાન્ય શબ્દસમૂહો કે વાક્યો કંઈક આ પ્રમાણે હતાં : “તે (બંને) વયોવૃદ્ધ માણસના માથા ઉપરની સેંથી (Parting line)ની જેમ પસાર થઈ રહ્યાં હતાં.”

(૮) ગુજરાતી સાહિત્યની નંદશંકર તુળજાશંકર મહેતા રચિત પહેલી નવલકથા ‘કરણ ઘેલો’ માંના ‘બાગલાણનો કિલ્લો’ પ્રકરણમાંની છેલ્લી લીટીએ જ ખબર પડે કે આ નવલકથાનું પ્રકરણ છે, નહિ તો એમ જ લાગે કે આ તો ‘કિલ્લા’ ઉપરનો નિબંધ જ છે.

(૯) ગુજરાતી સ્વરોમાં ઇ-ઈ અને ઉ-ઊ ની જેમ ઋ પણ દીર્ઘ હોય છે.

(૧૦) ગુજરાતી ટાઇપરાઇટરમાં કોઈ શબ્દમાં હૃસ્વ ઇ હોય તો તેને પહેલી છાપવી પડતી હતી. દા.ત. દુનિયા (દ્, ઉ, ઇ, ન્, ય્, આ)

(૧૧) અંગ્રેજી ભાષામાં ખ, ઘ, છ, ઠ, ઢ, ણ, ત, ભ, ષ, ળ, જ્ઞ વગેરેના ઉચ્ચારો છે જ નહિ અને તેથી તેના સ્વતંત્ર વ્યંજનો (alphabets) નથી. આ વ્યંજનો માટે આપણે ગુજરાતીમાં h કે hh ની મદદ લેતા હોઈએ છીએ; જેમ કે, kh, gh, chh, th, dh, bh વગેરે.

(૧૨) અંગ્રેજી T ના ત્ અને ટ્ તથા TH ના થ્ અને ઠ્ એમ બંને વિકલ્પો લેવાતા હોઈ જે તે લોકોમાંનાં પ્રચલિત નામોથી કોઈ અજાણ લોકો દ્વારા તલાજીને ટલાજી, ટોડરમલને તોડરમલ, થાનકીને ઠાનકી અને ઠાકોરને થાકોર બોલાવાની સંભાવના રહેતી હોય છે.

(૧૩) ન. ભો. દિવેટિયાના પુત્રનું નાની વયે અવસાન થતાં તેમને થએલી દુ:ખની લાગણીની અભિવ્યક્તિ રૂપે વિખ્યાત ભજનકાવ્ય ‘મંગલ મંદિર ખોલો દયામય’ નું સર્જન થયું.

(૧૪) અરદેશર ફરામજી ખબરદારની પુત્રી તેહમીનાના યુવાન વયે થએલા અવસાનને કારણે શોકમગ્ન કવિએ આપણને ‘દર્શનિકા’ નામે દીર્ઘ કાવ્ય આપ્યું. નરસિંહ મહેતાનાં પ્રભાતિયાંના મધુર એવા ઝૂલણા છંદમાં આખું ‘દર્શનિકા’ લખાયું છે. ધર્મ, તત્ત્વજ્ઞાન અને જીવનના મર્મને સમજાવતું આ દીર્ઘ ગેયકાવ્ય ગુજરાતી સાહિત્યનું અણમોલ ઘરેણું છે.

(૧૫) સાહિત્ય કે ચલચિત્રોમાં પ્રણય ત્રિકોણ તો નિરૂપાતો હોય છે, પરંતુ કવિ કલાપીના જીવનમાં દાંપત્ય ચતુષ્કોણ રચાયો હતો. રમા (રાજબા), કેસરબા (આનંદીબા) અને શોભના (મોંઘી) એ ત્રણ સત્તાવાર રાણીઓ અને ચોથા તેમના પોતાના થકી રચાએલા આ ચતુષ્કોણ દ્વારા ગુજરાતી સાહિત્યને આત્મલક્ષી (સ્વાનુભવરસિક) એવું ઉમદા પ્રણયસાહિત્ય મળ્યું.

(૧૬) રા. વિ. પાઠક ત્રણ તખલ્લુસ (ઉપનામ) ધરાવતા હતા; કવિ તરીકે ‘શેષ’, વાર્તાકાર તરીકે ‘દ્વિરેફ’ અને નિબંધકાર તરીકે ‘સ્વૈરવિહારી’.

(૧૭) જ્યોતીન્દ્ર હ. દવે એક કૉલેજમાં પોતાની પત્ની સાથે વક્તવ્ય આપવા ગયા હતા. તેમણે પ્રારંભિક સંબોધનમાં આમ કહ્યું હતું : ‘ભાઈઓ અને મારી સાથે આવેલી આ એક સ્ત્રીના અપવાદે સઘળી બહેનો !’ તો વળી, અન્યત્ર માત્ર પુરુષોની સભામાં તેમણે આમ કહ્યું હોવાનું અનુમાન કરી શકાય કે ‘ભાઈઓ અને (પોતપોતાના) ઘેર હાજર બહેનો !!!’

-વલીભાઈ મુસા

લેખકશ્રીની પાદ નોંધઃ આ લેખ ભૂતકાલીન સંસ્મરણો ઉપર આધારિત હોઈ તેમાં સ્મૃતિદોષની સંભાવનાઓ રહેલી છે, જે મારી છટકબારી માટે નહિ; પરંતુ એવી કોઈ ક્ષતિ તરફ મારું ધ્યાન દોરવા માટે લખું છું.

 

Tags: , , , , , , , , , , ,

 
aapnuaangnu.com/

ગુજરાતી સાહિત્ય-કલાને સમર્પિત બ્લોગ

હાસ્ય દરબાર

ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં રોજ નવી જોક અને હાસ્યનું હુલ્લડ

ગુગમ - કોયડા કોર્નર

વિશ્વભરના ગુજરાતીઓને ચરણે- કોયડાઓ

saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-21

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Tim Miller

Poetry, Religion, History and Art

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

એક જ ‘ઈ’ અને ‘ઉ’માં ‘રૅશનલ વાચનયાત્રા’

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books