RSS

Category Archives: રસદર્શન

(600) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૨૯ (આંશિક ભાગ – ૧) ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (શેર ૧ થી ૨)

 

 

 

 

 

પ્રસ્તાવના :

સામાન્ય રીતે અને અનિવાર્યપણે ગ઼ઝલના બધા શેર સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતા હોવા જોઈએ. કોઈ ગ઼ઝલકારો દ્વય (જોડી) તરીકે પણ શેર આપતા હોય છે. આમ ભલે કરવામાં આવે પણ એવા જોડકા શેરની ખૂબી તો એ જ રહેવી જોઈએ કે તેઓ ભલે એકબીજાના અવલંબન તરીકે રહેતા હોય પણ તે દરેકનું સ્વતંત્ર અર્થનિર્ધારણ તો જળવાઈ જ રહેવું જોઈએ. ગ઼ાલિબે આ કમાલ તેમની ઘણી  ગ઼ઝલોમાં બતાવી છે. ગ઼ાલિબ અને તેમના જેવા સિદ્ધહસ્ત કલમકારો જ આવું કૌશલ્ય બતાવી શકતા હોય છે.

સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતા શેર હોવાની ગ઼ઝલના બંધારણની પાયાની શરત અને અપવાદરૂપ શેરની ઉપરોક્ત દ્વય (જોડકા) શેરની વાતથી આગળ વધીને અહીં ગ઼ાલિબ  આપણને એવી ગ઼ઝલ આપે છે કે જેમાં એકાધિક શેર ક્રમિક રીતે કથન તત્ત્વથી સંકળાયેલા હોય. આવા શેરની સંખ્યા સામાન્ય રીતે ચાર કે પાંચથી વધારે હોવી જોઈએ નહિ એવું પારંપરિક રીતે સ્વીકારાયું છે. ઘણા ગ઼ઝલકારો પ્રસંગોપાત આ પ્રકારની  છૂટ તેમની પ્રશિષ્ટ (Classical) કહી શકાય તેવી ગ઼ઝલોમાં સ્થાપિત સિદ્ધાંતોની ઉપરવટ જઈને લેતા હોય છે. ગ઼ાલિબની આ પ્રકારની કેટલીક પ્રશિષ્ટ ગ઼ઝલો  પૈકીની આ ગ઼ઝલ વિશેષ નોંધપાત્ર છે એટલા માટે છે કે તે ખરેખર વર્તમાન શ્રોતાઓ માટે મનભાવન બની રહે તેવા કર્ણપ્રિય લયમાં લખાયેલી છે. તદુપરાંત આ ગ઼ઝલનો કાફિયા પણ સરસ રણકાર આપતા અને અંતે ‘આરી’ ઉચ્ચાર પામતા ઉચિત શબ્દોમાં છે.

* * *

ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ
સીના જુયા-એ-જ઼ખ઼્મ-એ-કારી હૈ (૧)

[બે-ક઼રારી= વ્યાકુળતા; સીના=  છાતી; જુયા-એ-જ઼ખ઼્મ-એ-કારી= ભરપૂર ઘાવ ઝીલવા માટે ઉત્સુક]

ગ઼ઝલના આ પહેલા જ મત્લા શેર ઉપર નિગાહ પડતાં જ ગુજરાતી કવિ કલાપીની એક કાવ્યપંક્તિની યાદ તાજી થાય છે: “પડ્યા જખમ સૌ સહ્યા, સહીશ હું હજુયે બહુ;  ગણ્યા નવ કદી, ગણું નવ કદી, પડે છો હજુ”. શેરના બીજા સાની મિસરાની ચર્ચા વખતે આપણે આ બાબતે થોડા ઊંડા ઊતરીશું, પરંતુ હાલ તો આપણે ઉલા મિસરા ઉપર આવીએ તેના પહેલાં ગ઼ઝલ  શબ્દના અર્થ અને તેના વિષેના વિવિધ મતને સંક્ષિપ્તે સમજી લઈએ. મુહમ્મદ મુસ્તફાખાન મદ્દાહ સંપાદિત ઉર્દૂ હિન્દી શબ્દકોશમાં  ‘ગ઼ઝલ’ નો અર્થ આ પ્રમાણે આપ્યો છે. ગ઼ઝલ  : (અરેબિક ) (સ્ત્રીલિંગ) = પ્રેમિકા સાથે વાર્તાલાપ. આપણા ગુજરાતી શબ્દકોશમાં પણ  તેનો અર્થ : પ્રિય સાથે રમવું કે સ્ત્રીઓ સાથે વાતચીત કરવી અથવા તેમની સાથે વિલાસ કરવો એમ આપેલો છે. ફિરાક ગોરખપુરીએ ‘ઉર્દૂ સાહિત્યનો ઇતિહાસ’માં લખે છે કે ‘તીર ખૂંપેલા હરણની ચીસ એટલે  ગ઼ઝલ’. પરંતુ તેમના આ કથનને ઘણા મીમાંસકોએ ઠુકરાવી દીધું છે. હરણના બચ્ચા માટે ‘ગિઝાલ’ અને હરણી માટે ‘ગિઝાલા’ શબ્દો છે તો ખરા; પણ આપણા ‘ગ઼ઝલ’ શબ્દ સાથે તેનું ધ્વનિસામીપ્ય માત્ર જ છે, તેને વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર (etymology) સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. વચ્ચે વચ્ચે ગ઼ઝલ સાહિત્યને આનુષંગિક આવી આડવાતો હું આપું છું તેનો આશય માત્ર એટલો જ છે કે મારા સુજ્ઞ વાચકોમાં ગ઼ઝલ જેવા ઉમદા સાહિત્યપ્રકાર વિષયક જ્ઞાનવૃદ્ધિ થાય.

શાયર શેરના ઉલા મિસરામાં માશૂકના દિલમાં વધુ એક વ્યાકુળતા કે બેચેની હોવાની વાત જણાવે છે. આ બેચેની શાની છે તે વ્યક્ત કરી શકાય તેમ નથી અને તેથી જ તો ‘કુછ’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે. વળી આ વ્યાકુળતા પહેલી વહેલી નથી. આની પહેલાં તેઓ કેટલીક વ્યાકુળતાઓમાંથી પસાર થઈ ચૂક્યા હોવાનું સમજાય છે, જેનો આપણને ‘ફિર’ શબ્દપ્રયોગથી ખ્યાલ આવે છે. વળી પ્રારંભે જ  પ્રયોજાયેલો ‘ફિર’ શબ્દ આપણને ભૂતકાલીન આવી જ કોઈ વ્યાકુળતાના સાતત્યમાં આ ગ઼ઝલ લખાતી હોવાનો આભાસ પણ કરાવે છે.

શેરના બીજા સાની મિસરામાં પહેલાં તો અધ્યાહાર રહેલી એ હકીકતને સ્વીકારીને આપણે આગળ વધીશું કે માશૂકના દિલની વિહ્વળતા માટે કારણભૂત એવી કોઈ આઘાતજનક ઘટનાઓ પહેલાં ઘટી હોવી જોઈએ, જેમણે તેના  દિલને ઊંડા ઘાવ આપ્યો હોય. હવે અહીં માશૂક તેની ખુમારી દર્શાવતાં કહે છે કે પોતાનો સીનો (છાતી) એવો તો મજબૂત છે કે તે હજુય વિદારક એવા વધુને વધુ ઘાવ ઝીલવા માટે તત્પર છે.

* * *

ફિર જિગર ખોદને લગા નાખ઼ુન
આમદ-એ-ફ઼સ્લ-એ-લાલા-કારી હૈ (૨)

[નાખ઼ુન= નખ; આમદ-એ-ફ઼સ્લ-એ-લાલા-કારી= લાલ રંગનાં (ગુલાલા) ફૂલોની  ઋતુનું પુરબહાર આગમન]

ગ઼ાલિબના આ શેરના બંને મિસરાઓમાં પરસ્પર પડઘાતો ભાવધ્વનિ બેમિસાલ છે. ઉલા મિસરાના પ્રારંભના ‘ફિર’ શબ્દથી સમજી શકાય છે કે અગાઉ પણ તેમના નખોએ તેમના જિગર (કલેજા)ને ચીરીને લોહીલુહાણ કરી દીધું હતું અને આજે પણ ફરી એમ જ થઈ રહ્યું છે. નાખુન એટલે એટલે માશૂકાના વિરહની વેદના ફરી એકવાર તેમના હૃદયને વ્યથા પહોંચાડી રહી છે. અહીં આપણે ગ઼ાલિબની નાખુન શબ્દની પસંદગી ઉપર વારી જવું પડે, કેમ કે નાખુન એટલે જેનામાં ખૂન નથી અને તેના કારણે જે તીક્ષ્ણ હથિયારનું કામ કરે છે તેવા એ નાખૂનના ઉઝરડાઓથી જિગરમાંથી ખૂન વહે છે, અર્થાત્ માશૂક વિરહની અપાર વેદના અનુભવે છે.

હવે બીજા મિસરામાં શાયર એ લાલ લોહી સાથે સામ્ય ધરાવતાં ગુલાલા ફૂલોને વર્ણવતાં કહે છે કે એ ગુલાલા ફૂલોની ઋતુનું ભવ્ય આગમન થઈ ચૂક્યું છે અને જ્યાં નજર ફરે ત્યાં ચોમેર લાલાશ દેખાઈ રહી છે. આમ પ્રકૃતિ પણ તેમના દિલના દર્દને સમર્થન આપી રહી છે. અહીં આપણે પહેલા મિસરાના ‘ખોદના’ શબ્દને ફરીવાર ચકાસીને તેને ખેતકાર્ય સાથે જોડીએ તો જિગર એ જમીન બને અને નાખૂન એ હળ (Plough) એમ સમજવું પડે. વળી એ ખેતકાર્યના પાક સ્વરૂપે જિગરમાંથી ઊભરાતું લોહી પ્રાપ્ત થાય છે. તો વળી આ સાની મિસરામાં આપણને જોવા મળશે કે એ ગુલાલા ફૂલો પણ પેલા નાખૂનોની જેમ હળ વડે જમીન ખેડાયા પછી જ અસ્તિત્વમાં આવ્યાં છે. અહીં થોડીક મજાક કરી લઉં તો આ શેરના રસદર્શનને  રસસભર બનાવવા માટે મારે પણ મારા દિમાગમાં હળ ચલાવવું પડ્યું છે અને ઊંડું ખેડાણ કરવું પડ્યું છે.                                                                      (ક્રમશ: ૨)

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 165)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

Tags: , , ,

(598) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૨૮ (આંશિક ભાગ – ૪) હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર  (શેર ૧૦ થી ૧૧)

પાતે નહીં જબ રાહ તો ચઢ઼ જાતે હૈં નાલે
રુકતી હૈ મિરી તબ્અ’ તો હોતી હૈ રવાઁ ઔર (૧૦)

[નાલ= શોક, વિલાપ, રૂદન, ફરિયાદ (ફારસી), નહેર, નાની નદી કે ઝરણું; તબ્અ’= પ્રકૃતિ(સ્વભાવ), મિજાજ;  રવાઁ= પ્રવાહમાન]

આ શેરના પ્રથમ મિસરાના શબ્દ ‘નાલ’ના બે અર્થ લેવાય છે અને ગ઼ાલિબે એ બંને અર્થને સમાવતા આ શબ્દથી સરસ મજાની એક શબ્દરમત રમી નાખી છે. અહીં રૂદન અને ઝરણા કે નાની નદીના એક લક્ષણની સામ્યતા દર્શાવાઈ છે. રૂદનને અભિવ્યક્ત થવા દેવાથી દુ:ખમાં રાહત મળે, પણ જો તેને દબાવી દેવામાં આવે તો દુ:ખની માત્રા વધી જાય. વળી આમ જ વહેતી નાની નદી કે ઝરણાના પ્રવાહની વચ્ચે કોઈ અવરોધ આવે તો પાણીની સપાટી પણ વધી જાય. આ શેર દૃષ્ટાંત અલંકારનો એક નમૂનો છે. પ્રથમ મિસરામાંનું કથન બીજા મિસરામાં આવનારી હકીકતના દૃષ્ટાંત તરીકે સમજાય છે.

હવે બીજા મિસરામાં જે હકીકતનું બયાન કરવામાં આવ્યું છે તે જ આ શેરનો મૂળ ભાવ છે અને તેને દૃઢિભૂત કરવા માટે જ ઉપરોક્ત ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યાં છે. અહીં ગ઼ાલિબ કહે છે શાયરીની સર્જકતા માટેનો મારો નૈસર્ગિક  મિજાજ (Mood) જો અવરોધાય તો તે વધુ વેગે પ્રવાહમાન બનીને ઉમદા સર્જનનો જનક બને છે અથવા તો વૈકલ્પિક એવી બીજી જ દિશામાં ફંટાઈને છે તેની પ્રવાહિતાને જાળવી રાખીને સર્જનપ્રક્રિયા ચાલુ રાખે છે. અરબી મૂળ શબ્દ તબ્અ’ ઉપરથી જ ‘તબિયત’ શબ્દ બન્યો છે, જે માત્ર ‘તંદુરસ્તી’ માટે જ નહિ, ‘મિજાજ’ માટે પણ પ્રયોજાય છે. આમ ગ઼ાલિબ આ શેર દ્વારા સાહિત્યસર્જકોને માર્ગદર્શન આપે છે કે સાહિત્યસર્જનની પ્રવૃત્તિમાં મિજાજનું અવરોધાવું એ માત્ર નકારાત્મક જ નહિ, પણ સકારાત્મક પણ બની શકે છે.

* * *

હૈં ઔર ભી દુનિયા મેં સુખ઼ન-વર બહુત અચ્છે
કહતે હૈં કિ ‘ગ઼ાલિબ’ કા હૈ અંદાજ઼-એ-બયાઁ ઔર (૧૧)

[સુખ઼ન-વર= શાયર, કવિ, વાક્પટુ; અંદાજ઼-એ-બયાઁ= બયાન કરવા માટેનું કૌશલ્ય]

પ્રથમ હપ્તાની પ્રસ્તાવનામાં જણાવ્યા મુજબ આ ગ઼ઝલ તેના છેલ્લા આ મક્તા શેરના કારણે લોકપ્રિય બની છે. મુશાયરાઓમાં પેશ થતી કેટલીક પ્રખ્યાત ગ઼ઝલો પૈકીની આ ગ઼ઝલ છે. આમેય ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના મક્તા શેર સર્વદા અસાધારણ જ હોય છે.

ગ઼ઝલના પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ કહે છે કે શાયરીની દુનિયામાં બીજા ઘણાય શાયરો ખૂબ જ સારા છે. અહીં ‘ઔર’ શબ્દ ‘બીજા(More)’ ના અર્થમાં છે, જ્યારે બીજા સાની મિસરામાં રદીફ તરીકે અંતે આવતો ‘ઔર’ શબ્દ ‘જુદું જ (Different)’ ના અર્થમાં છે. અહીં ગ઼ાલિબની કાબેલિયત એ રીતે કામ કરે છે કે ‘ઔર’ ને આ મક્તા શેરમાં બંને મિસરામાં પ્રયોજીને તેમણે તેના સૌંદર્યને નવી ઊંચાઈ બક્ષી છે. આ મિસરાની બીજી વિશેષતા એના કાવ્યતત્ત્વ (Content) સંદર્ભે એ છે કે ગ઼ાલિબે અન્ય શાયરોની તારીફ પહેલી કરી છે અને તેથી અહીં આપણને લખનૌની ‘પહેલે આપ’વાળી ઉર્દૂ નજાકતનાં દર્શન થાય છે. આમેય ચારિત્રયવાન અને સંસ્કારી સાહિત્યસર્જકો અન્ય સમકાલીન કે ભૂતકાલીન સર્જકોને પણ માનસન્માન આપતા હોય છે અને આમ   તેમની આ સુટેવ તેમના મરતબાને વધારતી હોય છે.

હવે આપણે મક્તાના આ બીજા સાની મિસરા ઉપર આવીએ તો આપણને ઉર્દૂ ભાષાની નજાકત અને તેના શિષ્ટાચારનો એક વધુ નમૂનો અહીં જોવા મળશે. પ્રારંભે ‘કહેતે હૈ’માં કહેનારને અધ્યાહાર રાખેલ છે, પણ આપણે સમજી લેવાનું છે કે એ કહેનાર ગ઼ાલિબ પોતે નહિ, પણ પેલા અન્ય ઘણા સારા શાયરો છે. આમ આ મિસરામાં ગ઼ાલિબે પોતાની સૌજન્યતા અને સંસ્કારિતા જળવાઈ રહે તે રીતે પોતાની તારીફ અન્ય મુખે થવા દીધી છે. હાલમાં પણ ઉર્દૂમાં કોઈનો પરિચય માગવામાં આવતો હોય તો ‘આપકી તારીફ’થી પૂછવામાં આવે છે. વળી સામેવાળો માણસ પણ પોતાના નામને સીધું ન જણાવતાં એમ કહેતો હોય છે કે ‘લોગ મુઝે ‘ફલાં(અમુક)’ નામસે જાનતે હૈ!’. આમેય કહેવામાં આવે છે કે આત્મપ્રશંસા એ આત્મહત્યા બરાબર છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના મુખે પોતાની પ્રશંસા કરે તેને અસંસ્કારિતા ગણવામાં આવે છે. અહીં ગ઼ાલિબ પોતાની તારીફ કરવા-કરાવવા તો માગે છે, પણ પોતે સભાન રહીને એ તારીફ બીજાઓ દ્વારા થતી હોય એમ જણાવે છે. આમ ગ઼ાલિબની તારીફમાં એમ કહેવાય છે કે  ‘ગ઼ાલિબ’ કા હૈ અંદાજ઼-એ-બયાઁ ઔર’ એટલે કે ગ઼ાલિબની તેમની શાયરીમાં રજૂઆતની ઢબ કંઈક જુદા જ પ્રકારની હોય છે. અહીં એક બાબતની નોંધ લેવા જેવી છે કે બિનકુશળ કે નિમ્નકક્ષાની શાયરી રચતો કોઈ સર્જક આવા જ મતલબનો કોઈ શેર લખે તો તે હાંસીપાત્ર બને, કેમ કે તેવી લાયકાત ન હોવા છતાં બીજાના મુખે એમ કહેવડાવીને તે પોતે પરોક્ષ રીતે પોતાની ખોટી પ્રશંસા કરાવે છે. પરંતુ આપણા સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ગણાતા ગ઼ાલિબની આ પ્રયુક્તિ આપણને કઠતી નથી, પણ ઉલ્ટાના આપણે પણ એ વાતના સમર્થનમાં આપણો મત આપતા હોઈએ છીએ કે ‘વાસ્તવમાં ગ઼ાલિબનો શાયરીમાં બયાન કરવાનો તેમનો પોતાનો અંદાઝ (કૌશલ્ય) કંઈક ઔર જ (જુદા પ્રકારનો) હોય છે.’

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                                        (સંપૂર્ણ)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 63)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૬) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: ,

(597) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૨૭ (આંશિક ભાગ – ૩) હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર  (શેર ૭ થી૯)

મરતા હૂઁ ઇસ આવાજ઼ પે હર ચંદ સર ઉડ઼ જાએ
જલ્લાદ કો લેકિન વો કહે જાએઁ કિ હાઁ ઔર (૭)

[ચંદ= થોડુંક, કેટલુંક; જલ્લાદ= શિરચ્છેદ કરનાર]

ગ઼ાલિબ ઉપર વારી જઈએ તેવો આ શેર આપણને એ વિચારવા માટે મજબૂર કરશે કે તેમની ખોપરીમાં કોણ જાણે કેટકેટલી ભવ્ય કલ્પનાઓ ભરેલી પડી હશે કે જે તેમના શેરમાં પ્રસંગોપાત સહજપણે આવી જ જાય છે. આ શેરમાં આપણને માશૂકની એકતરફી દીવાનગીની પરાકાષ્ઠા અને સામા પક્ષે માશૂકાની એટલી જ દયાવિહીન નિષ્ઠુરતા એક સાથે જોવા મળશે. પહેલા ઉલા મિસરામાં માશૂક તેમની માશૂકાના અવાજ ઉપર એવા મુસ્તાક (ફિદા) હોવાનું જણાવે છે કે તેઓ એ અવાજ ઉપર ફના થઈ જવા પણ તૈયાર છે. આ જ મિસરાના ઉત્તરાર્ધે તો તેઓ એટલી હદ સુધી મરવાની તેમની તૈયારી બતાવે છે કે તેઓ માશૂકાના અવાજને સાંભળવા માટે માત્ર એક જ નહિ, પણ તેમનાં અનેક મસ્તક વધેરાવવા માટે તત્પર છે.

શેરના બીજા સાની મિસરામાં ગ઼ાલિબની અજીબોગરીબ એવી કલ્પના છે કે પોતાનાં મસ્તક વધેરાવી દેવાની તત્પરતા સામે માશૂકાનું દિલ પીગળવું જોઈતું હતું અને તેણે માશૂકની આરજૂ સામે ઝૂકી જઈને તેના સંતોષ માટે પોતાના અવાજનો કોઈક મધુર રણકાર કરવો જોઈતો હતો; પરંતુ અફસોસ કે એ તો પેલા જલ્લાદને તો એમ જ કહેતી જાય છે કે ‘હાઁ ઔર’ એટલે કે ‘હજુ એક વધુ મસ્તક વધેરી નાખ!’

હવે શેરની ખરી મજા તો તેમાંથી અનુધ્વનિત થતા ઇંગિત અર્થભાવમાં રહેલી છે કે જલ્લાદની તલવારના   પ્રથમ જ પ્રહારમાં માશૂક મરી ગયો હોવા છતાં માશૂકાને જલ્લાદને ઔર (બીજો) પ્રહાર કરવાનું કહેવું પડે છે; અને બસ આ જ અવાજ સાંભળવાની માશૂકની ઝંખના હતી, જે પરિપૂર્ણ થાય છે અને સાથે સાથે પહેલા મિસરામાંના ‘મરતા હૂઁ’ શબ્દો પણ સાર્થક પુરવાર થાય છે, કેમ કે માશૂક ખરે જ મરણ પામે છે. હજુ પણ આ શેરને વાગોળ્યા પછી તેનો હજુ વધુ આનંદ માણવા માટે આપણે એવી કલ્પનાનો સહારો લેવો પડશે કે માશૂકનું શબ ‘હાઁ ઔર’ અવાજ સાંભળતાં જ જાણે ધ્રૂજી ઊઠ્યું હશે અને તેમાં ક્ષણભર ચેતના પણ આવી ગઈ હશે! આમ માશૂકાની ઘૃણાત્મક ચેષ્ટા દર્શાવતા ‘હાઁ ઔર’ શબ્દોની માશૂક ઉપર નકારાત્મક અસર થવાના બદલે તેઓ તો ઉલટાના સંતુષ્ટ થાય છે કે ભલે ને નફરત દર્શાવતા એ બે શબ્દો હોય, પણ માશૂકાનો અવાજ સાંભળવા મળ્યો એ જ પોતાના માટે ગનીમત છે.

* * *

લોગોં કો હૈ ખ઼ુર્શીદ-એ-જહાઁ-તાબ કા ધોકા
હર રોજ઼ દિખાતા હૂઁ મૈં ઇક દાગ઼-એ-નિહાઁ ઔર (૮)

[ખુર્શીદ-એ-જહાઁ-તાબ= દુનિયાને હૂંફ (અહીં‘ચેતના’ સમજવું) આપતો સૂર્ય; ધોકા= ધોખેબાજી, (અહીં ‘ભ્રમ’); દાગ઼-એ- નિહાઁ= છૂપી જખ્મની નિશાની]

ગ઼ાલિબનો આ શેર થોડોક સંકુલ છે છતાંય થોડીક દિમાગી કસરત કરવાથી સમજી શકાય તેવો છે. શેરના પ્રથમ મિસરામાં શાયર કહે છે કે લોકોનું માનવું છે કે સવારનો ઊગતો સૂર્ય દુનિયાને હૂંફ અર્થાત્ ચેતના આપે છે અને તેથી સકળ જીવસૃષ્ટિ પ્રફુલ્લિત થાય છે. પરંતુ શાયરને આ હકીકત લાગુ પડતી ન હોઈ તેમને કહેવું પડે છે કે લોકો તેમના માટેના ખોટા ભ્રમમાં છે. તેમને ખબર નથી કે તેઓ એટલે કે માશૂક તેમના દિલમાં કોણ જાણે કેટકેટલા છૂપા જખ્મોની નિશાનીઓ લઈને જીવી રહ્યા છે. સુખી અને સંયોગી (પ્રેમપાત્ર સાથે આનંદિત જીવન જીવનારા) લોકો માટે એ સૂર્ય ભલે આહલાદક હોય, પણ દુ:ખી અને વિરહી (પ્રેમપાત્રથી દૂર એવા) લોકોને તો ઊગતો એ સૂર્ય જાણે કે દઝાડતો હોય તેમ લાગતું હોય છે. આપણા માશૂક બીજા મિસરામાં  આપણને થોડીક રમૂજ સાથેનો હળવો આંચકો આપતાં જણાવે છે કે હું તો પ્રત્યેક નવીન શરૂ થતા દિવસે લોકોને મારા દિલના છૂપા જખ્મોનાં ‘ઔર’ અર્થાત્ નિતનવાં નિશાનો બતાવતો રહેતો હોઉં છું. આ શેરને આપણા માશૂક એકલાને જ નહિ, પણ જગતભરના જ્યાં જ્યાં સૂર્યોદય થાય ત્યાંના સઘળા વિરહી પ્રેમીઓને લાગુ પાડી શકાય.

* * *

લેતા ન અગર દિલ તુમ્હેં દેતા કોઈ દમ ચૈન
કરતા જો ન મરતા કોઈ દિન આહ-ઓ-ફ઼ુગ઼ાઁ ઔર (૯)

[દમ= પળ; ચૈન= રાહત, શાંતિ; આહ-ઓ-ફ઼ુગ઼ાઁ=વિલાપ, રૂદન]

ગ઼ાલિબનો આ શેર ‘આહ-ઓ-ફ઼ુગ઼ાઁ’ શબ્દસમૂહને બાદકરતાં બાકીના સાવ સરળ શબ્દોનો બનેલો છે. આમ  છતાંય તેના બંને મિસરામાંના પ્રથમ શબ્દો અનુક્રમે ‘લેતા’ અને ‘કરતા’ને સ્થાનાંતર કરવાથી જ આખો શેર સમજાશે; અર્થાત્  ‘લેતા’ને ‘કોઈ દમ ચૈન’ પૂર્વે અને ‘કરતા’ને ‘આહ-ઓ- ફ઼ુગ઼ાઁ ઔર’ પૂર્વે લાવી દઈને પઠન કરવું પડશે.

પ્રથમ મિસરામાં માશૂક અફસોસ વ્યક્ત કરતાં કહે છે કે જો તેમણે માશૂકાને તેમનું દિલ ન આપ્યું હોત તો તેઓ રાહતનો દમ લઈ શકતા હોત. માશૂક તેમનું દિલ દઈ દીધા પછી ખૂબ જ બેચેની અનુભવે છે એટલા માટે કે તેમને માશૂકા તરફથી કોઈ પ્રતિભાવ મળતો નથી અને આમ તેમની ઉપેક્ષા થઈ રહી છે. અહીં આપણને વિપ્રલંભ (વિયોગ) શૃંગારરસ માણવા મળે છે. વળી અહીં ‘લેતા’ અને ‘દેતા’નો આંતરિક પ્રાસ પણ મિસરાની શોભા વધારી દે છે.

બીજા મિસરામાં માશૂક એવી કલ્પના કરે છે કે તેઓ જાણે કે અવસાન પામ્યા છે. વળી તેના અનુસંધાને અહીં પણ પહેલા મિસરાની જેમ અફસોસ કરે છે કે કાશ તેઓ મરી ગયા ન હોત તો માશૂકાના વિરહમાં વધુ દિવસો સુધી કંઈક વધારે (ઔર) રૂદન કરી શક્યા હોત!

 * * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: ,

(596) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૨૬ (આંશિક ભાગ – ૨) હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર  (શેર ૪ થી ૬)

 

 

 

 

 

 

તુમ શહર મેં હો તો હમેં ક્યા ગ઼મ જબ ઉઠેંગે
લે આએઁગે બાજ઼ાર સે જા કર દિલ ઓ જાઁ ઔર (૪)

[દિલ ઓ જાઁ= દિલ અને રૂહ (આત્મા)]

ગ઼ઝલનો આ શેર મજાનો છે, પણ તેની ખરી મજા માણવા માટે તેનાં અલ્પાંશે વિપરિત અર્થઘટનોને સમજવાં પડશે. પહેલા જ મિસરામાંના ‘ગ઼મ’ શબ્દને ‘હમેં ક્યા’ સાથે જોડતાં ‘અમને શાનું દુ:ખ’ એવો અર્થ મળશે; તો વળી તેને ‘જબ ઉઠેંગે’ સાથે સમજતાં બેફિકરાઈ દર્શાવતો અર્થ ‘દુ:ખ થશે તો તેથી શું?’ મળશે. આમ બંને અર્થઘટનોનું સંપૂર્ણત: પઠન  આમ થશે : (૧) તારી જ્યાં  શહેરમાં હાજરી છે, તો મારે શાનું દુ:ખ? (૨) તારી શહેરમાં હાજરી હોઈ મને દુ:ખ થશે તો તેથી શું?

અહીં બીજા મિસરામાંથી એ ફલિત થાય છે કે માશૂકાની શહેરમાં હાજરી હોવા છતાં તે માશૂકની ઉપેક્ષા સેવે છે અને તેથી માશૂકનું દિલ એવું તો દુભાય છે, જાણે  કે તેનો જીવ નીકળી જશે! હવે જો ખરેખર એમ થયું તો માશૂક હૈયાધારણ મેળવતાં કહે છે કે હું બજારમાં જઈને બીજું દિલ અને જીવ ખરીદી લઈશ, પણ જીવતો તો રહીશ જ. અહીં માશૂકનો આશાવાદ જણાય છે કે દિલ દુભાતાં મરી જવાથી તો માશૂકાને હંમેશ માટે ખોઈ દેવી પડે, પણ પુનર્જીવન પ્રાપ્ત કરી લેતાં માશૂકાને પ્રાપ્ત કરવાની આશા તો જીવંત રહેશે જ. અહીં સ્થૂળ અર્થમાં એવું તો ન જ સમજી શકાય કે બજારમાં દિલ અને જીવ વેચાતાં મળતાં હશે. પરંતુ એમ સમજવું પડશે કે માશૂકાની અવગણનાના દુ:ખને દિલમાં ગંભીર ન લેતાં તેને સહન કરી લેવું પડશે અને તે રીતે તેમણે સાવ ભાંગી ન પડતાં જીવંત રહેવું પડશે. આમ ગ઼ાલિબની આ ગ઼ઝલના રદીફ ‘ઔર’ ને પ્રયોજીને કહી શકાય કે આ શેરનો મિજાજ કંઈક ‘ઔર’ જ છે.

* * *

હર ચંદ સુબુક-દસ્ત હુએ બુત-શિકની મેં
હમ હૈં તો અભી રાહ મેં હૈ સંગ-એ-ગિરાઁ ઔર (૫)

[ચંદ= થોડુંક, કેટલુંક;  સુબુક-દસ્ત= કાબિલ, નિપુણ, હોશિયાર; બુત-શિકની= મૂર્તિભંજક, પ્રચલિત માન્યતાઓનું ખંડન કરનાર; સંગ-એ-ગિરાઁ= ભારે પથ્થર]

અગાઉના સામાન્ય ગણી શકાય તેવા સાવ હળવા શેર પછી આપણને આ આધ્યાત્મિકતા જેવા ભારેખમ  વિષય ઉપરનો ગૂઢાર્થી અને રહસ્યમય શેર મળે છે. પહેલા મિસરામાંના ‘બુત-શિકની’ના ઉપર દર્શાવેલા બે અર્થો પૈકી ‘મૂર્તિભંજક’ એ સંકુચિત અર્થ છે, તો ‘પ્રચલિત માન્યતાઓનું ખંડન કરનાર’ એ પારદર્શક અર્થ છે. ગ઼ાલિબ કહેવા માગે છે કે અમે રૂઢ થઈ ગયેલી જૂની માન્યતાઓને તોડવામાં હરએક પ્રકારે થોડાક નિપુણ થઈને એ માર્ગે આગળ ધપી રહ્યા છીએ અને હજુ તો અમે રસ્તામાં જ છીએ; ત્યાં તો સામે ભારે પથ્થર જેવા મુશ્કેલ અન્ય અવરોધો આવતા જાય છે, અર્થાત્ અન્ય નવીન માન્યતાઓ જન્મ લેતી જાય છે અને અમારું કાર્ય દુષ્કર બનતું જાય છે. અહીં રાહ (રસ્તો) એટલે ગૂઢ આધ્યાત્મજ્ઞાનપ્રાપ્તિનો માર્ગ એવો અર્થ અભિપ્રેત છે. પરમાત્માને સાક્ષાત્કાર કરવાનો માર્ગ એટલો બધો સહેલો નથી. એ માર્ગે અસંખ્ય અવરોધો આવવાના અને સાચો સાધક એ અવરોધોને અવગણીને આગળ ધપ્યે જ જવાનો. ગુજરાતી ભક્તકવિ પ્રીતમદાસ પણ પોતાના એક ભજનમાં કહે છે કે ‘હરિનો મારગ છે શૂરાનો, નહિ કાયરનું કામ જો ને’. આમ ઈશ્વરનો સાક્ષાત્કાર કરવાની વાત હોય કે દુન્યવી પ્રચલિત રૂઢિઓને તોડવાનું કામ હોય, બંને માટે હૃદયમાં હામ જોઈએ; કેમ કે ત્યાં નદીના સામા પૂરે તરવા જેવું દુષ્કર કામ પાર પાડવાનું હોય છે.

* * *

હૈ ખ઼ૂન-એ-જિગર જોશ મેં દિલ ખોલ કે રોતા
હોતે જો કઈ દીદા-એ-ખ઼ૂઁનાબા-ફ઼િશાઁ ઔર (૬)

[ખ઼ૂન-એ-જિગર= દિલ (હૃદય)નું લોહી; દીદા-એ-ખ઼ૂઁનાબા-ફ઼િશાઁ= ખૂન વહાવતી આંખો]

ગ઼ાલિબની એક વિખ્યાત ગ઼ઝલ ‘વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ’ માં આ મતલબનો એક શેર છે, પણ બંનેમાં સંદર્ભ અન્વયે ભિન્નતા છે. બંને શેરમાં તબીબી વિજ્ઞાન પ્રમાણેની આંખોમાંથી લોહી વહેવાની બીમારીની વાત છે. માનવશરીરનું યકૃત (કલેજું) હ્રદય તરફ તાજા લોહીને ધકેલવાનું કાર્ય કરે છે. ઘણીવાર એ લોહી આંખો તરફની નસોમાં પ્રવાહિત થઈ જઈને અશ્રુની જગ્યાએ વહેવા માડે છે. જો કે આ સાહિત્યરચના હોઈ આપણે ‘લોહીનાં આંસુંએ રડવું’ એવા રૂઢિપ્રયોગને જ સ્વીકારી લેવો પડે. આ રૂઢિપ્રયોગ એવી પરિસ્થિતિમાં પ્રયોજાય છે જ્યારે કે વ્યક્તિ ઉપર કોઈ ભારે વિપત્તિ આવી પડી હોય અને તેનું બેકાબૂ રૂદન અવિરતપણે ચાલ્યા જ કરતું હોય.

હવે આ શેરની ભવ્યતાને સમજવા માટે આપણે એ અવધારણા ઉપર આવવું પડશે કે અહીં શાયર શા માટે દિલ ખોલીને રડવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. તેમના ઉપર એવી કઈ અસહ્ય વિપત્તિ આવી પડી હશે કે જેથી તે મોકળા મને રડવા માગે છે. આ શાયરી છે અને તેમાં માશૂક-માશૂકાના પ્રણય સબબે જ ચર્ચા હોય અને તેથી સમજી લેવું પડે કે અહીં માશૂક ઘોર હતાશામાં ઘેરાઈ ગયેલા છે. તેમની હતાશા એ જ હોઈ શકે કે તેઓ માશૂકાની તેમના પરત્વેની અવહેલનાને હવે ઝાઝી સાંખી નહિ શકે અને રડી લઈને દિલનો ભાર હળવો કરવા સિવાય તેમની પાસે અન્ય કોઈ વિકલ્પ નથી. પરંતુ માશૂક એ વિકલ્પને પણ અમલમાં નહિ મૂકી શકે, કેમ કે તેમના જિગરનું ખૂન જોશમાં છે અને એ ખૂન આંખમાં અશ્રુની જગ્યાએ પુરજોશથી વહેવા માંડશે. બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબની કમાલની કલ્પના એ છે કે એ લોહી એટલી બધી વિપુલ માત્રામાં વહેવા માંડશે કે તેમની માત્ર બે જ આંખો પર્યાપ્ત નહિ નીવડે. આમ એ લોહીના વહન માટે ‘ઔર’ અર્થાત્  વધારે આંખો જોઈએ. આમ એક તરફ લોહીને જોરથી ધકેલવા માટે જિગરનું જોશમાં હોવું અને બીજી તરફ એ લોહીના વહન માટે માત્ર બે જ આંખો હોવી; ઉભય આ બે કારણોને લઈને માશૂક હૈયાફાટ રડી શકતા નથી. આમ માશૂક માટેનો છેલ્લો વિકલ્પ તો એ જ છે કે તેમણે તેમની વ્યથાને દિલમાં ધરબાવી દઈને ધૈર્ય ધારણ કરી લેવું અને તેઓ એમ જ કરે છે.

* * *

-મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

-વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

 

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 63)                                                                      (ક્રમશ: ભાગ – ૩)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

 (૫) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૬) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

(૭) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ

* * *

 

Tags: , ,

(595) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૨૫ (આંશિક ભાગ – ૧) હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર  (શેર ૧ થી ૩)

 

 

પ્રસ્તાવના : 

ગ઼ાલિબની શ્રેષ્ઠતમ ગ઼ઝલો પૈકીની આ પણ એક ગ઼ઝલ હોવા છતાં તે વધુ વિખ્યાત તો તેના મક્તા શેરના કારણે બની છે. જો કે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના બધા જ મક્તા શેર કંઈક ને કંઈક વિશેષતા તો ધરાવતા જ હોય છે અને તેથી જ મેં અગાઉ નોધ્યું છે કે ગ઼ાલિબના કોઈક ચાહકે ગ઼ાલિબની બધીય ગ઼ઝલોના મક્તા શેરની એક નિસરણી બનાવવાની પરિકલ્પના કરીને કહ્યું છે કે એ નિસરણી ગ઼ાલિબના ચાહકોને સ્વર્ગ સુધી પહોંચાડી શકવા માટે સમર્થ પુરવાર થઈ શકે. જો કે આ ગ઼ઝલના અંત ભાગે એ મક્તા શેર તો આવશે જ અને તેની ચર્ચા પણ થશે જ, પરંતુ તેને અહીં આપી દેવાથી મારી જાતને નહિ રોકી શકું. તો ગ઼ઝલપ્રેમી મિત્રો, એ મક્તા શેર છે: “હૈં ઔર ભી દુનિયા મેં સુખ઼ન-વર બહુત અચ્છે, કહતે હૈં કિ ‘ગ઼ાલિબ’ કા હૈ અંદાજ઼-એ-બયાઁ ઔર”

ચાલો ત્યારે, હવે આપણે આ  ગ઼ઝલના અગિયારે અગિયાર  શેરને એક પછી એક ચર્ચાની એરણ ઉપર લેતા જઈએ.

* * *

તો હૈ બસ-કિ હર ઇક ઉન કે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર
કરતે હૈં મોહબ્બત ગુજ઼રતા હૈ ગુમાઁ ઔર (૧)

(નિશાઁ= નિશાની; ગુમાઁ= ગુમાન, ઘમંડ)

સામાન્ય રીતે ગ઼ઝલકારો વિષે એમ કહેવાય છે કે કોઈ નવીન ગ઼ઝલ જ્યારે તેમના દિલોદિમાગમાં સર્જાવા માટે ઉથલપાથલ મચાવતી હોય છે, ત્યારે સર્વપ્રથમ તેમના જેહન (બુદ્દિશક્તિ)માં મત્લાના બંને મિસરા માટેનો અને પછીના શેરના સાની મિસરાઓમાં આવ્યે જતો સામાન્ય એવો રદીફ મુકર્રર થઈ જતો હોય છે. આ રદીફ એ ગ઼ઝલના પ્રકટીકરણ કે અવતરણનું ઉદગમસ્થાન (Radix) ગણાય છે અને તે આખીય ગ઼ઝલની શોભા બની રહેવા ઉપરાંત ગ઼ઝલની ઓળખ (Identity) પણ બની રહે છે.

આપણા ગ઼ાલિબની આ ગ઼ઝલના મત્લા શેરમાંનો દ્વિઅર્થી રદીફ ‘ઔર’ છે અને ગ઼ાલિબ જેવા સિદ્ધહસ્ત   ગ઼ઝલકારો જ આવા દ્વિઅર્થી વિશિષ્ટ રદીફને સરસ રીતે રમાડી પણ શકે અને તેને ઉચિત ન્યાય પણ આપી શકે. ‘ઔર’નો એક અર્થ ‘વિશેષ (more)’ છે તો બીજો અર્થ ‘જુદું જ (Different)’ છે અને હવે આપણે એ જ જોવાનું રહે છે કે ગ઼ાલિબ અહીં ‘ઔર’ રદીફ સાથે કેવી રીતે કામ પાર પાડે છે.

અહીં શેરના પ્રથમ મિસરામાં શાયર કહે છે કે તેમની માશૂકાના પ્રત્યેક ચેનચાળા (Gesture) કે મૂક ઇશારાઓમાં એવા જુદાજુદા સંકેતો કે  નિશાનીઓ (Signals) દેખા દે છે કે તેઓ હેરાન રહી જાય છે કે એના કેવા ઇંગિત અર્થો સમજવા! શું તેમને એ ચાહે છે એમ સમજવું કે પછી  તેમની ઉપેક્ષા થઈ રહી છે એવો દુ:ખદ ભાવ અનુભવવો. વળી અહીં પ્રારંભે મુકાયેલા ‘બસ’ શબ્દને પણ સહેતુક સમજવાનો રહેશે. આપણી ગુજરાતી બોલચાલની ભાષામાં ‘બસ’ના અર્થો આપણે ‘પૂરતું (Enough)’ કે પછી  ‘માત્ર (Only)’ એમ લઈએ છીએ; તો વળી પ્રશ્નાર્થ સ્વરૂપે ‘બસ, આટલું જ  (That’s all)?’ એમ લેતા હોઈએ છીએ. પરંતુ અહીં આ મિસરામાં આગળ શું કહેવામાં આવનાર છે એના ક્રિયાવિશેષણ રૂપે ‘બસ-કિ’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે.

પરંતુ આ શેરનો ખરો આનંદ તો આપણને બીજા મિસરામાં માણવા મળશે. માશૂક કહે છે કે માશૂકા જ્યારે મોહબ્બત દર્શાવવાના મિજાજ (Mood)માં હોય ત્યારે તો વળી તેનું ગુમાન કંઈક જુદા જ પ્રકારનું હોય છે.  અહીં ‘ઔર’ના ઉપરોક્ત બંને અર્થોની સાથે સાથે આ મુજબની અર્થચ્છાયાઓ પણ સમજી શકાય છે. (૧) જ્યારે માશૂકા મહોબ્બત દર્શાવવાનો ભાવ વ્યક્ત કરે છે, ત્યારે માશૂકને જલ્દી વિશ્વાસ નથી બેસતો અને તેના ચિત્તમાં કંઈક જુદી જ શંકાઓ ઉદ્ભવે છે કે આ ઇશ્ક માત્ર દેખાડો તો નહિ હોય! (૨) માશૂકાની માશૂકને ચાહવા અંગેની વધુ પડતી ચેષ્ટાઓ વળી માશૂકને વધારે શંકાશીલ બનાવે છે અને તેનો અવિશ્વાસ વધુ દૃઢ થતો જાય છે કે એ પ્રેમ નહિ પણ દંભ માત્ર જ છે. (૩) વળી જ્યારે માશૂકા ખરે જ પોતાનો પ્રેમ દર્શાવે છે, ત્યારે પણ માશૂક તો કંઈક જુદું જ માનવા અને સમજવા પ્રેરાય છે. (૪) છેલ્લી અવધારણા મુજબ માશૂકા જ્યારે ખુલમખુલા પ્યારનો ઇઝહાર (જાહેરાત) કરે છે, ત્યારે તો માશૂકની અવિશ્વાસની શંકા વધુ ને વધુ દૃઢિભૂત થતી હોય છે.

આમ ગ઼ઝલનો આ મત્લા શેર માશૂકને અવઢવમાં એવા તો ગૂંચવી દે છે કે માશૂકની મન:સ્થિતિ પરત્વે આપણ ભાવુકને દયા આવે અને હસવું પણ આવે. વળી આ શેર સ્ત્રીના આંતરમનને સમજવામાં પુરુષ કેટલો કમજોર પડતો હોય છે એ સનાતન સત્યને ઉજાગર પણ કરે છે. મત્લાના આ બીજા મિસરાનો શાયરની પસંદગી પામેલો શબ્દ ‘ગુજ઼રતા’ પણ વિચારણા માગી લે છે. અહીં ‘હોતા’ મતલબ ધરાવતો કોઈ સરળ  શબ્દ પ્રયોજી શકાયો હોત; પણ ના આ તો ગ઼ાલિબ છે અને તેમની પસંદ સાવ એવી શુષ્ક તો ન જ હોય ને! ‘ગુજ઼રતા’માં જે લાલિત્ય અનુભવાય છે તેની તોલે બીજો કોઈ શબ્દ આવી શકે ખરો!

* * *

યા-રબ વો ન સમઝે હૈં ન સમઝેંગે મિરી બાત
દે ઔર દિલ ઉન કો જો ન દે મુઝ કો જ઼બાઁ ઔર (૨)

( – )

પહેલી નજરે આ શેર સીધો અને સરળ છે અને છતાંય એમાં ગૂઢાર્થ પણ છે. અહીં માશૂક રબ આગળ રાવ (ફરિયાદ) નાખતાં કહે છે કે તેમની વો એટલે કે માશૂકા કે જે ગર્વિષ્ટ કે મિજાજી હોઈ તેમના દિલની વાતને સમજી નથી અને કદાચ સમજી શકશે પણ નહિ. અહીં સ્વયં સ્પષ્ટ ઈશારો છે કે દિલની એ વાત શું હોઈ શકે વળી? ઇશ્ક, મહોબ્બત જ હોય ને! માશૂકના પોતાની તરફના ઇશ્કનો સામેથી પ્રતિભાવ ન મળતો હોઈ તેઓ માને છે કે માશૂકાને એ અંદાઝ આવ્યો નથી લાગતો કે પોતે તેને કેટલી બધી ચાહે છે.

શેરના બીજા મિસરામાં બંને દિલ વચ્ચે જે પરસ્પર પ્રેમની અનુભૂતિ થવી જોઈએ તે ન થતી હોઈ માશૂક પોતાની દુઆ (અરજ)માં રબને બે વિકલ્પ આપે છે; કાં તો તે માશૂકાને એક ઔર (બીજું) દિલ આપે કે જે તેમના ઇશ્કને સમજી શકે અને રબ જો માશૂકાને બીજું દિલ ન આપી શકે તો તેમને એટલે કે માશૂકને બીજી જીભ આપે. અહીં ગ઼ાલિબે પ્રયોજેલા બે શબ્દો  ‘દિલ’  અને ‘જીભ’ને સ્થૂળ અર્થમાં ન લેતાં એમને ગૂઢાર્થમાં એમ સમજવા પડે કે બીજું દિલ એટલે તેના દિલમાં એવું પરિવર્તન લાવવામાં આવે કે જેથી માશૂકના ઇશ્કને પોતે સમજી શકે. વળી એ જ રીતે બીજી જીભ એટલે એટલે કે તેમનો પ્યાર અભિવ્યક્ત કરવા માટેના બીજા કૌશલ્યયુક્ત એવા શબ્દો તેમની જીભને આપવામાં કે જે માશૂકાના દિલને સ્પર્શી શકે.

* * *

અબરૂ સે હૈ ક્યા ઉસ નિગાહ-એ-નાજ઼ કો પૈવંદ
હૈ તીર મુક઼ર્રર મગર ઉસ કી હૈ કમાં ઔર (૩)

[અબરૂ (ફા.)= ભવાં,ભૃકુટી; નિગહ-એ-નાજ઼= નખરાંબાજ  કે લટકાળી (શૃંગારિક ચેષ્ટાવાળી)  નજર; પૈવંદ (ફા.)= સાંધો, સંબંધ, અનુસંધાન ; મુક઼ર્રર=  તય, નક્કી; કમાઁ= ધનુષ]

આ શેરમાં ગ઼ાલિબ માશૂકાની લટકાળી (શૃંગારિક) નજર અને તેની ભૃકુટીના હલાવવાથી મળતા સંકેત વચ્ચેના અનુબંધ માટે ‘ક્યા’ પ્રશ્નથી એ પ્રસ્થાપિત કરવા માગે છે કે એ બેઉ વચ્ચે અનુસંધાન છે. મારા નમ્ર મત મુજબ બીજા એટલે કે સાની મિસરાના પ્રારંભિક ‘હૈ’ને ‘ક્યા’ સાથે જોડતાં મારો પ્રથમ એટલે કે ઉલા મિસરાનો મેં તારવેલો મતલબ સ્પષ્ટ સમજાશે. ગ઼ાલિબની અભિવ્યક્તિની આ જ તો ખૂબી છે કે તે પોતે કરવા માગતા વિધાનને સીધું રજૂ ન કરતાં સહૃદયી ભાવક સામે પ્રશ્ન મૂકીને તેની પાસે જ એ વાત અંકે કરાવે છે.

આ શેરના બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબ તેમની અન્ય ગ઼ઝલોના સાની મિસરામાંની યુક્તિ-પ્રયુક્તિઓની જેમ અહીં પણ એકદમ ભાવપલટો સાધતાં એમ જણાવે છે કે ચોક્કસપણે માશૂકાની નજર અને ભૃકુટી વચ્ચે અનુસંધાન તો છે જ; પરંતુ માશૂકાની નજરનું તીર ભલે તેના નિર્ધારિત લક્ષ્ય માટે મુકર્રર હોય, તેમ છતાંય તેનું ઉત્પત્તિસ્થાન (ઉગમસ્થાન) તો તેની ભૃકુટી રૂપી ધનુષ નહિ પણ ઔર (અન્ય કોઈ) ધનુષ જ છે. અહીં શાયરે એવો નાજુક ભાવ દર્શાવ્યો છે કે માશૂકના દિલને ઘાયલ કરવા માટ સમર્થ એ નજરનું તીર સ્થૂળ એવા ભ્રમર રૂપી ધનુષમાંથી નહિ, પણ સૂક્ષ્મ એવા બીજા જ કોઈ અજ્ઞાત ધનુષમાંથી છોડાય છે. આમ ગ઼ાલિબ માશૂકાની નજરના તીરને ક્ષુલ્લકતાના બદલે ભવ્યતા બક્ષે છે. અહીં અજ્ઞાત ધનુષને નિર્ધારિત કરવાની જહેમત ઉઠાવવી જરૂરી નથી લાગતી, કેમ કે અહીં આ શેરને માણી શકાય તેવા કૌશલ્યના હેતુસર શાયર એ ધનુષને અનિશ્ચિત રાખવા માગે છે, જેનો વ્યંજનાર્થ તો એ જ લેવાનો રહેશે કે નજરનું એ તીર સામાન્ય નહિ, પણ માશૂકના દિલને આરપાર વીંધી નાખનારું ઘાતક તીર છે અને તેથી જ તેઓ એ અન્ય ધનુષ માટે ‘ઔર’ શબ્દ પ્રયોજે છે.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)                                                                                                                                             (ક્રમશ:આંશિક ભાગ-૨)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 63)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

* * *

 

Tags: , , ,

 
ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-20

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Human Pages

The Best of History, Literature, Art & Religion

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books

લાગણીઓ નું લાક્ષાગૃહ

'રાજી' રાજુ કોટક

sneha patel - akshitarak

gujarati column writer-author and poet

"બેઠક" Bethak

વાંચન દ્વારા સર્જન -બેઠક

શબ્દ સાધના પરિવાર

'યાર,મારું ગામ પણ આખું ગઝલનું ધામ છે.'-'અમર'પાલનપુરી