RSS

Category Archives: Culture

(૩૫૪) એક પ્રતિભાશાળી મુસ્લીમ કવયિત્રી ‘રબાબ મહેર’ ના કાવ્ય ‘પ્રસારમાધ્યમ રૂપી કુલટા સ્ત્રી’નું રસદર્શન

(૩૫૪) એક પ્રતિભાશાળી મુસ્લીમ કવયિત્રી ‘રબાબ મહેર’ ના કાવ્ય ‘પ્રસારમાધ્યમ રૂપી કુલટા સ્ત્રી’નું રસદર્શન

Click here to read in English

“મારા ‘યોગ’ વિષેના દૃષ્ટિકોણને પુષ્ટિ આપવા બદલ આપનો આભાર. કેવી રીતે તે મને યાદ આવતું નથી, પણ ગમે તેમ તોય સરસ મજાના એવા આપના બ્લોગના સંપર્કમાં હું આવ્યો તો ખરો જ. સરળતા, સ્પષ્ટતા અને સાંવેગિક અભિગમ એ સઘળાં આપની કવિતાનાં આકર્ષક તત્વો છે.” મારા બ્લોગ પેજ ‘My Interview’ ઉપરના હાલમાં દોહા (Doha) – કતાર (Qatar) સ્થિત કવયિત્રી સુશ્રી રબાબ મહેર (બ્રિટિશ-પેલેસ્ટિનીઅન નાગરિક)ના પ્રતિભાવ સામેના આ મુજબના મારા પ્રત્યુત્તરીય શબ્દો હતા. તેણીના બ્લોગ ‘BoBi’z Breathings…’ માંના ‘A Publicity Whore’ (પ્રસારમાધ્યમરૂપી કુલટા સ્ત્રી) શીર્ષકે સરસ મજાના એક કટાક્ષકાવ્યનું મારા બ્લોગવાચકોને અહીં રસદર્શન કરાવતાં હું આનંદની લાગણી અનુભવું છું.

હું આગળ વધું તે પહેલાં, રસદર્શન કરાવવામાં આવતા આ કાવ્યને અહીં મૂકવું હું જરૂરી માનું છું. આમ ન  કરવું તે અંધારામાં ગોળીબાર કરવા જેવું સાબિત થશે. આ લેખ ઓનલાઈન હોઈ કદને નિયંત્રિત કરવાના હેતુસર કવયિત્રીની પૂર્વમંજૂરીથી અહીં કાવ્ય ‘A Publicity Whore’નો માત્ર લિંક આપું છું. વળી એ સાવ દેખીતું જ છે કે જ્યારે આ ઈ-બુક કે જેમાં આ લેખને સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યો હશે તેને મુદ્રિત સ્વરૂપે પ્રકાશિત કરવામાં આવશે, ત્યારે તો આખેઆખા મૂળ કાવ્યને રજૂ કરવું જ પડશે. આમ હાલ જ એવી સ્થિતિ સર્જાતાં નીચે એ કાવ્યને તેના અંગ્રેજી વર્ઝનમાં જ અભિવ્યક્ત કરી દઉં છું.

 A Publicity Whore

 Weapons of Mass Deception

*       *       *

I am the one that uses and abuses unseeing

A leech that sucks the essence out of one’s being

*       *       *

Exploitation is my one and only valid name

And exclusivity and fame is my main game

*       *       *

I show you the world from my point of view

But the facts I keep securely obscured from you

*       *       *

I fiercely claim I fight and speak up for the truth

Whilst my treatment of my workers is rather uncouth

*       *       *

I do not bother about loyalty or human respect

The existence of my servants I contentedly neglect

*       *       *

Their lives I willingly sacrifice and their blood I shed

After they are gone I bury their name with the dead

*       *       *

I label the gone souls with “martyrs” to fool you

To deter you away from seeking what is true

*       *       *

I cunningly name my studios after the deceased

Although their lives for me have long ceased

*       *       *

I may remember those ‘no more’ during anniversaries

But I only do so to win favour and shun adversaries

*       *       *

You all fall for it with your eyes widely sealed

Your ears not hearing the words I mutely revealed

*       *       *

I easily dispense with those who are for justice

Before they betray my character: my cowardice

*       *       *

  I dismiss the moral for they may tarnish my veneer

Expose what I really am and my name they smear

*

Because . . .

*

Beneath my infamous façade, I am a publicity whore

I only please you with frivolity and nothing more

*       *       *

When I am in the spotlight, I smile to gain that publicity

And behind the shadow of that light, I just care about me

                         –   Rabab Maher

આ કાવ્યને આત્મકથાનક રૂપે લખવામાં આવ્યું હોઈ તેમાં વૈયાકરણીય પરિભાષાએ કહેતાં કવયિત્રીએ પહેલો પુરૂષ એકવચનનું સર્વનામ ‘હું’ પ્રયોજ્યું છે. આ કાવ્ય ‘વીજાણુ પ્રસાર માધ્યમ’ ઉપર લખાયું હોઈ તેણીએ તેના શીર્ષક નીચે ટીવી ઉપકરણનું ચિત્ર આપ્યું છે અને સાથે ‘સમૂહ છેતરપિંડીનાં સાધનો’ શબ્દો દ્વારા તેની કટાક્ષમય ઓળખ પણ આપવામાં આવી છે. વળી કવયિત્રીએ પોતાના કાવ્ય ઉપરની કોઈક કોમેન્ટના પ્રત્યુત્તર રૂપે એ પણ ખુલાસો કર્યો છે કે તે કાવ્ય ‘નાનકડા કતારના પ્રસાર માધ્યમ’ ઉપર લખાયું છે.

‘વીજાણુ પ્રસાર માધ્યમના માળખા’ને અહીં આલંકારિક ભાષામાં ‘ખરાબ ચારિત્ર્ય ધરાવતી સ્ત્રી’ સાથે સરખાવવામાં આવ્યું છે. પોકળ પ્રસિદ્ધિ એ કાલ્પનિક એવી ડાકણ જેવી હોય છે કે જે આપણી સામે તેનો ચહેરો ધરી રાખે તો સુંદર દેખાતી હોય છે, પણ તેણી જેવી પોતાની પીઠ ફેરેવે કે તરત જ તેણી આપણને પોતાનાં આંતરિક ખુલ્લાં અને ભયાનક હાડકાં અને માંસના લોચાઓ થકી બિહામણી લાગતી હોય છે. ટેલિવિઝન અને વેબજગત સામુહિક છેતરપિંડીનાં એવાં ખૂબ જ અસરકારક ઉપકરણો છે કે જે કહેવાતાં સત્યોના અંચળા હેઠળ ભ્રામક પ્રચારના ભાગ તરીકે બિનઅધિકૃત પ્રસારણો દ્વારા શ્રોતાઓ કે દર્શકોનાં દિમાગોને ભરમાવી નાખતાં હોય છે. મુદ્રિત અને વીજાણુ પ્રસાર માધ્યમો આજકાલ એવાં શક્તિશાળી પુરવાર થયાં છે કે જે જૂઠ્ઠાણાં ફેલાવીને અને મનઘડત વાતોને ગૂંથીને પ્રજાને પોતાની ઈચ્છા મુજબનાં બિબાંઓમાં ઢાળી શકે છે. આવાં પ્રસારમાળખાં પોતાનાં શક્તિશાળી કેમેરા અને ઉપગ્રહો જેવાં માધ્યમો કે સાધનો અને પત્રકારો તથા તેમનાં ભ્રામક પ્રચાર કૌશલ્યોની મદદ વડે પોતે ધારે તે કરી શકવા સમર્થ હોય છે. આ પ્રસારમાધ્યમો  ગમે તેવા ખેરખાં માણસની મહાનાયક તરીકેની તેની પ્રતિભાને ઝાંખી પાડીને અથવા તેને શુન્યવત્ કરી નાખીને તેને કોડીની કિંમતની કરી દઈ શકે છે.

આ પ્રસાર માધ્યમોની ભૂમિકાઓ મોટાભાગે નકારાત્મક હોય છે અને તેથી જ તો કવયિત્રીએ કાવ્યના અંત સુધી માનવજાતને બધી જ રીતે નુકસાનકારક એવા દુષ્ટ સાધન તરીકે તેને ચીતર્યું છે. સદરહુ કાવ્ય પ્રસાર માધ્યમની એ કબુલાતથી શરૂ થાય છે કે તે પોતે પાણીમાંની લોહી ચૂસતી જળો જેવું છે કે જે લોકોની પ્રતિષ્ઠા અને તેમની જિંદગીના ભોગે પોતાના અસ્તિત્વને સ્થિર અને મજબુત રાખવા માગે છે. આ માધ્યમ અણદેખી વસ્તુઓને એવી રીતે રજૂ અને પુન: રજૂ કરી શકે છે કે જાણે કે વાસ્તવમાં તેઓ અસ્તિત્વ ધરાવતી હોય! તે હંમેશાં પોતાની પ્રસિદ્ધિને જાળવી રાખવા માટે પ્રયત્નશીલ રહેતું હોય છે અને પોતાના એ હેતુને બર લાવવા તે લોકોનું અને અન્યોનું શોષણ કરતાં પણ અચકાશે નહિ. મુદ્રિત કે વીજાણુ પ્રસાર માધ્યમો નીતિમત્તાથી વેગળાં હોય છે અને તેમનું પીળું પત્રકારત્વ સંશોધન કર્યા વગરના ઊડીને આંખે વળગે તેવાં મુખ્ય શીર્ષકો સાથેના સમાચારો કે જે તેમના વ્યવસાયને શોભે નહિ તે રીતે કામ કરતું હોય છે. આ બંને પૈકી મુદ્રિત સ્વરૂપના પ્રસાર માધ્યમને પોતાના સમાચારપત્રની વધુ ને વધુ પ્રતો વેચાય તેમાં રસ હોય છે; તો વળી, વીજાણુ માધ્યમોને પોતાના ટેલિવિઝન કે ચેનલના કાર્યક્રમને બહોળા પ્રમાણમાં દર્શકો મળી રહે તે જ તેમનું લક્ષ હોય છે, કે જેથી તેમનો ટીઆરપી જળવાઈ રહે અને તેના પરિણામે તેમને મોટા પ્રમાણમાં ધંધાકીય જાહેરાતો મળી રહે. આમ આ માધ્યમો પેલી કુલટા સ્ત્રીની જેમ બધા જ પ્રકારનાં નખરાં અજમાવીને, પોતાની ગરિમાના ભોગે પણ વાચકો કે દર્શકોને લલચાવતાં હોય છે. અહીં કવયિત્રી પ્રસારમાધ્યમોના આવા નકારાત્મક વલણને નોંધે છે કાવ્યની આ પંક્તિ પ્રમાણે કે ‘પણ, હું હકીકતોને તમારાથી છુપાવતું હોઉં છું.’

કાવ્યનો મધ્ય ભાગ કટાક્ષમય કે વક્રોક્તિપૂર્ણ છે. અહીં આપણે સમાચારમાધ્યમો કે વીજાણુ માળખાનાં બેવડાં ધોરણોને જોઈ શકીએ છીએ. ચાલો, આપણે કાવ્યની આ કડીને તપાસીએ : “હું જુસ્સાપૂર્વક દાવો કરું છું કે  હું સત્ય તરફે જ બોલું છું અને તેને માટે લડું પણ છું. / જ્યારે મારા માટે કામ કરતા મારા હાથ નીચેના કાર્યકરો પરત્વેનો મારો વ્યવહાર અભદ્ર હોય છે.” એક તરફ આ સમાચારમાધ્યમ ભારપૂર્વક એવો દાવો કરતું હોય છે કે તે સત્ય માટે ઝઝૂમે છે, તો બીજી તરફ એ જ સમાચારમાધ્યમ પોતાના જ કર્મચારીઓ પરત્વે પોતાનું રુક્ષ અને અસંસ્કારી વર્તન દાખવે છે. આપણને એ જાણીને આઘાત લાગે છે કે જ્યારે આ માધ્યમોના કર્મચારીઓ સમાજ અને માનવતા વિરુદ્ધ કામ કરતાં ગુંડાતત્વોને ઊઘાડા પાડતા સમાચારો લાવતાં ઘણીવાર પોતાની જિંદગી ગુમાવી બેસે છે, ત્યારે આ માધ્યમોના ધણીધોરીઓ પોતાનો જાન ન્યોછાવર કરતા તેમના પેલા સહાયકોને યોગ્ય માનસન્માન આપતા નથી હોતા. ખરેખર તો એ બિચારાઓની પ્રશંસા થવી જોઈએ, પણ અફસોસ કે તેઓનાં નામો ટૂંક સમયમાં જ ભુલાઈ જતાં હોય છે અને અવસાન પામેલા સામાન્ય માનવીઓની જેમ તેમની યાદ દટાઈ જતી હોય છે એવી રીતે જાણે કે તેઓ આ દુનિયામાં અવતર્યા જ ન હોય! આ માધ્યમોના સ્વામીઓ આમ પ્રજાને મૂર્ખ બનાવવા આડંબરભર્યા અને સુફિયાણા જીભકવાયત જેવા શબ્દો થકી પેલા બિચારાઓને (જો કે હકીકતમાં તેઓ શહીદ તરીકેના માનસન્માનને લાયક હોવા છતાં) માત્ર દંભી શિષ્ટાચાર બતાવતાં શહીદ તરીકે બિરદાવતા હોય છે. સમાચારમાધ્યમોના આ દંભી સ્વામીઓને પેલા સાચા શહીદો  પ્રત્યે કોઈ દિલી સદભાવના નથી હોતી, પણ તેઓ પોતાની બાહ્ય અને દંભી સહાનુભૂતિ બતાવવા કોઈકવાર પોતાના સમાચાર પ્રસારિત કરવાના સ્ટુડીઓને તેમનાં નામ આપી દેતા હોય છે. આ બિચારા શહીદોને તેમની મૃત્યુતિથિએ માત્ર વ્યવહર ખાતર યાદ કરવામાં આવતા હોય છે કે જેથી આમ પ્રજાની સહાનુભૂતિ મેળવી શકાય તથા તેમના વિરોધીઓને ચૂપ રાખી શકાય.

કાવ્યના સમાપન વિભાગે, કવયિત્રીએ લુચ્ચાઈ અને ધૂર્તતા વડે ખરડાએલા  પ્રસારમાધ્યમના અસલી ચહેરાને સફળતાપૂર્વક ખુલ્લો પાડ્યો છે. આ પ્રસારતંત્ર  પોતાની ચાલાકી વડે પ્રજા સાથે પોતાનું કામ પાર પાડવામાં હંમેશાં સફળ રહ્યું છે. પ્રજાના કાન અને આંખો આ માધ્યમના અંકુશ હેઠળ હોય છે. તે કોઈપણ ભોગે પોતાના અસલી ચારિત્ર્ય અને નમાલાપણાને હોશિયારીપૂર્વક છુપાવી રાખી શકે છે. તે ધુરંધર વ્યક્તિત્વોના જુસ્સાને પણ તેમની પ્રતિષ્ઠા ખંડિત કરવાનો ભય આપીને તોડી શકે છે. આ પ્રસારમાધ્યમના નકારાત્મક પાસાને કવયિત્રી પોતાના ખુલ્લંખુલ્લા આવા શબ્દો વડે અભિવ્યક્ત કરે છે : “હું પ્રસારમાધ્યમરૂપી કુલટા સ્ત્રી છું. હું તમને બાલિશ ચેનચાળાઓથી વિશેષ કંઈ નહિ તે રીતે માત્ર ખુશ જ કરું છું.”

હું શેક્સપિઅરના નાટક ‘As you like it’ માંના એક કાવ્યની પંક્તિમાંના શબ્દો “આખી દુનિયા એક રંગભૂમિ છે’  ને કવયિત્રીના કાવ્યની આખરી કડીના વિચારો સાથે અનુસંધાન સાધવા માટે  અહીં ટાંક્યા વગર મારી જાતને રોકી નથી શકતો. કવયિત્રી પોતાના કાવ્યની આખરી કડીમાં પ્રસારમાધ્યમના મુખે આ શબ્દો મૂકે છે કે ‘જ્યારે હું નાટ્યતખ્તા (રંગભૂમિ) ઉપર ફેંકવામાં આવતા પ્રકાશ (Spot Light) હેઠળ હોઉં, ત્યારે  ખ્યાતિ મેળવવા બદલ હું સ્મિત કરું છું અને જ્યારે હું એ ઝળહળતા પ્રકાશની બહાર થઈ ફેંકાઈ જાઉં ત્યારે હું ફક્ત મારી જ ચિંતા કરતું હોઉં છું.” અહીં કવયિત્રી આ પ્રસારમાધ્યમના મૂળ રંગને  અને તેના આંતરિક સ્વરૂપને ઊઘાડા પાડવાના પોતાના હેતુને સિદ્ધ કરવામાં કામયાબ પુરવાર થાય છે. નાટકના રંગમંચ ઉપરના વર્તુળાકાર પ્રકાશ હેઠળ કોઈ પાત્ર કે દૃશ્ય હોય તેમ આ પ્રસારમાધ્યમ પણ લોકોમાં ધ્યાનાકર્ષક હોય ત્યાં સુધી અત્યંત ખુશમિજાજ રહેતું હોય છે. પરંતુ એ જ પ્રસારમાધ્યમ જ્યારે પેલા પ્રકાશ વિરુદ્ધના પડછાયા પાછળ ધકેલાઈ જતું હોય છે, ત્યારે તે સજાગ બની જાય છે અને પોતાની પ્રતિષ્ઠાને પુન: પાછી મેળવવા માટે ચિંતાતુર બની જાય છે.

સમાપને, મારે કહેવું પડશે કે રસદર્શન હેઠળના આ કાવ્યને મારે વારંવાર વાંચવું પડ્યું છે એટલા માટે કે જેથી હું કવયિત્રીએ પોતાના આ કાવ્યસર્જન વખતે જે લાગણીઓ અનુભવી હોય તેવી જ લાગણીઓ અનુભવી શકું. સાહિત્યપ્રકાર ‘વિવેચન’ નો એક મુખ્ય સિદ્ધાંત હોય છે કે કોઈપણ સાહિત્યિક રચનાના વિવેચકે તે કૃતિના મૂળભૂત ખ્યાલની એકંદર છાપને પોતાના માનસપટ ઉપર ઝીલવી પડે અને પછી સર્જકે જે લાગણીઓ અનુભવી હોય તેની સાથે તાદાત્મ્ય સાધીને પછી જ પોતાના શબ્દોમાં વિવરણ લખવું પડે  આ કાવ્યનું રસદર્શન લખવા પહેલાં મેં કાવ્યને સમજવાનો મારાથી શક્ય તેટલો પ્રયત્ન કર્યો છે. હું આશા રાખું છું કે મારા કાવ્યના અર્થઘટનમાં વાચકો કે ખુદ કવયિત્રીના મતે કોઈ વિરોધાભાસ કે કોઈ ભિન્ન મંતવ્ય હોય તો મને દરગુજર કરવામાં આવશે..

-વલીભાઈ મુસા

(લેખક અને અનુવાદક)

(Translated from English Version titled as “An Exposition of a Poem: “A Publicity Whore’ by Rabab Maher, a talented Muslim poetess” published on September 12, 2012) 

 

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,

(346) Best of 5 years ago this month/Sep-2007 (5)

(346) Best of 5 years ago this month/Sep-2007 (5)

Click on …

 

(334) Best of 5 years ago this month/Jul-2007 (3)

(334) Best of 5 years ago this month/Jul-2007 (3)

Click on …

Prize (પારિતોષિક) (July 2007)

Power of Determination (July 2007)

Repentance (July 2007)

 

Tags: , , , ,

(307) મુસ્લીમોનાં દિલોને જીતવાનું અને તેમનાં દિમાગોને જોડવાનું અમેરિકાનું સ્તુત્ય પગલું

(307) મુસ્લીમોનાં દિલોને જીતવાનું અને તેમનાં દિમાગોને જોડવાનું અમેરિકાનું સ્તુત્ય પગલું

Click here to read in English

આજે હું આશા અને નિરાશા વચ્ચે ઝોલા ખાતાં આ લેખ લખવાનું જોખમ ઊઠાવીરહ્યો છું. મારી દ્વિધા એ છે કે હું આ લેખના લક્ષને ન્યાય આપી શકીશ કે કેમ કારણકે હું રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણથી જોજનો દૂર છું, અર્થાત્ રાજકારણ એ મારો વિષય નથી. મારા ભાઈ સમાન મિત્ર જનાબ જાફરભાઈ (મિ. જેફ), કે જે તાજેતરમાં જ અવસાન પામ્યા છે, તેઓ અમેરિકાના નાગરિક હતા. અમારે ઘણીવાર સાથે બેસવાનું થતું અને તેમણે મને અમેરિકા અને તેની રાષ્ટ્રીય તથા આંતરરાષ્ટ્રીય નીતિ વિષે ઘણી માહિતી આપી હતી. મારા આજના બ્લોગનો વિષય રાજનીતિ ઉપરનો નથી, પણ તાજેતરમાં અમેરિકાએ એક મહત્વનું કામ કર્યું છે અને જે પ્રશંસાને પાત્ર છે તેના અંગેનો છે. અમેરિકાના એ સ્તુત્ય પગલાથી હું પ્રભાવિત થયો છું અને તેનાથી મને પ્રેરણા મળી છે કે હું બહુ જ મહત્વની એવી વિચારધારા કે જે હાલની દુનિયાની પ્રવર્તમાન અશાંત પરિસ્થિતિમાં વિશ્વબંધુત્વ અને વિશ્વશાંતિ ભાવના જગાડવા માટે જરૂરી છે તેને સંલગ્ન મારા કેટલાક વિચારો રજૂ કરું.

હું આગળ વધું તે પહેલાં, એક ઠરાવ રજૂ કરવાનું પસંદ કરીશ. આ ઠરાવ યુ. એસ. કોંગ્રેસે ઓક્ટોબર 2, 2007 (આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ)ના રોજ 376 વિ. 0 મતે સર્વાનુમતે પસાર કર્યો હતો, જેમાં મુસ્લીમોના ઉપવાસ (રોજા)ના પવિત્ર માસ રમજાનને માન્યતા આપવામાં આવી હતી તથા અમેરિકા અને વિશ્વભરના મુસ્લીમો પ્રત્યે હાર્દિક સન્માનની લાગણી પેશ કરવામાં આવી હતી. આ ઠરાવ એ પ્રકારનો પહેલો ઠરાવ હતો કે જેમાં અમેરિકામાં મુસ્લીમોના મહત્વને માનસન્માન અને ઓળખના પ્રતિક તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. આ ઠરાવનું પાઠ્યવસ્તુ (પઠન) નીચે પ્રમાણે છે:

ઠરાવ

મુસ્લીમોના રોજા (ઉપવાસ) રાખવાના તથા આધ્યાત્મિકતાને તાજી કરવા માટેના તેમના ઈસ્લામિક પવિત્ર માસ રમઝાનને માન્યતા આપવા અને યુ.એસ. તથા વિશ્વભરના મુસ્લીમોને તેમની આસ્થા બદલ બિરદાવવા અંગે.

અમેરિકા ઉપરના સપ્ટેમ્બર 11, 2001ના આતંકવાદી હુમલા પછી કાયદા અને વ્યવસ્થાને માનસન્માન આપનારા આફ્રિકન, આરબ અને દક્ષિણ એશિયન મૂળના ખાસ કરીને ઈસ્લામિક આસ્થાને અનુસરનારા રાષ્ટ્રપ્રેમી અમેરિકનોને ધમકી અને તેમના સામેની હિંસક ઘટનાઓ બની રહી છે તે સંજોગોમાં;

સપ્ટેમ્બર 14, 2001 ના રોજ યુ.એસ.ની આમસભાએ સર્વાનુમતે એક ઠરાવ પસાર કર્યો હતો કે જેમાં આરબ-અમેરિકન, અમેરિકન મુસ્લીમો અને દક્ષિણ એશિયાના મુસ્લીમો ઉપર આતંકવાદી હુમલાઓના અનુસંધાને લોકોના ધર્માંધતાપૂર્ણ હિંસાચાર આચરવાના દુષ્કૃત્યને વખોડી કાઢવામાં આવ્યું હતું,

વિશેષમાં,. એવો અંદાજ છે કે દુનિયાભરમાં અંદાજે દોઢ અબજ મુસ્લીમો છે;

વળી, રમઝાન એ મુસ્લીમોએ (રોજા) ઉપવાસ રાખવાનો અને તેમની આધ્યાત્મિકતાને તાજી કરવાનો વિશ્વભરના મુસ્લીમો માટેનો પવિત્ર માસ છે કે જે મુસ્લીમ કેલેન્ડરમાં નવમા મહિના તરીકે આવે છે; અને

આમ, મુસ્લીમ પવિત્ર માસ રમઝાનનો પ્રારંભ સપ્ટેમ્બર 13, 2007ના સંધ્યાકાળથી શરૂ થઈ પૂરા એક ચન્દ્ર માસ સુધી ચાલુ રહે છે. આથી ઠરાવવામાં આવે છે કે : –

(1)આ કટોકટીના સમય દરમિયાન એકતાને પ્રદર્શિત કરવા તથા અમેરિકા અને વિશ્વભરના મુસ્લીમ સમુદાયને આધાર (સહાય) પૂરો પાડવા આ પ્રતિનિધિ સભા દુનિયાના મોટા ધર્મો પૈકીના એક તરીકે ઈસ્લામને માન્ય કરે છે; અને

(2)મુસ્લીમોએ રોજાં રાખવા માટેના અને પોતાની આધ્યાત્મિકતાને તાજી કરવા માટેના આ ઈસ્લામિક પવિત્ર માસને અનુલક્ષીને અમેરિકન પ્રતિનિધિગૃહ રમજાનને સ્વીકૃતિ આપવાનું ઠરાવે છે તથા આ મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગે અમેરિકા અને દુનિયાભરના મુસ્લીમો પ્રત્યે માનસન્માનની ઊંડી લાગણી પ્રદર્શિત કરે છે.

ખ્રિસ્તીમાંથી મુસ્લીમ બનેલા, હાલમાં અમેરિકન પ્રતિનિધિગૃહના સભ્ય, ધારાશાસ્ત્રી અને અમેરિકન મુસ્લીમોનાં હિતોની જાળવણી માટે રાષ્ટ્રીય ધોરણે સક્રીય એવા મિ. કેથ એલિસને USINFO ને અમેરિકન કોંગ્રેસના ઉપરોક્ત ઠરાવ પાછળના ઉદ્દેશને સમજાવતાં આમ જણાવ્યું હતું: આ ઠરાવમાં પાયાની વાત એ રહેલી છે કે “માત્ર મુસ્લીમજગત જ નહિ, પણ સમગ્ર દુનિયાને એ વાતની પ્રતીતિ થાય કે અમેરિકન કોંગ્રેસ એ એવી એક સંસ્થા કે સ્થળ છે કે જ્યાં વિવિધ ધર્મોને સન્માનવામાં આવે છે, તેમને માન્ય રાખવામાં આવે છે, વિવિધતાઓમાં એકતા જોવામાં આવે છે અને અમેરિકાએ જગત આખાયને આપેલા પોતાના એ વચનને અહીં પાળવામાં આવે છે કે દરેક જણ પોતાની આસ્થા કે શ્રદ્ધા મુજબની પોતાની આધ્યાત્મિકતાને પોતાને ઠીક લાગે તે રીતે, પોતાની જ પરંપરાઓ અને પદ્ધતિઓ અનુસાર પાળી શકે છે.” આગળ વળી તેમણે ઉમેર્યું કે “આપણે ધાર્મિક સહિષ્ણુતા ધરાવનાર અને સર્વે ધર્મોને આપણામાં સમાવિષ્ટ કરી શકનાર એક ઉદારમતવાદી રાષ્ટ્ર છીએ.”

ઉપરોક્ત ઠરાવ ઉપરાંત અમેરિકાનું એક અન્ય હકારાત્મક અને નોંધપાત્ર પ્રશસ્ય પગલું એ છે કે તેની પોસ્ટલ સેવાએ 7મી ઓક્ટોબર 2007 ના રોજ એક જાહેરાત કરી છે કે મુસ્લીમોના તહેવાર ઈદ નિમિત્તેની અગાઉ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલી પોસ્ટલ ટિકિટોને ફરી છાપવામાં આવશે. પોસ્ટ ખાતાએ આ ટિકિટો ખરીદવા અને તેનો ઉપયોગ કરવા માટેની અમેરિકન નાગરિકોને જાહેર વિનંતી કરી છે. અગાઉ ઈ.સ. 2001માં પણ અમેરિકાએ ઈદ – ઉલ – ફિત્ર (રમજાન ઈદ) અને ઈદ – ઉલ – જોહા (બકરી ઈદ) એમ બંને ઈદના તહેવારોએ પોસ્ટલ ટિકિટો બહાર પાડી હતી.

મારા અગાઉના આર્ટિકલ ‘આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ’ માં મેં પ્રસાર માધ્યમોને સૂચન કર્યું હતું કે તેઓ આવી હકારાત્મક ઘટનાઓને એવી અગ્રીમતા આપીને લોકોમાં બહોળા પ્રમાણમાં પ્રસારિત કરે કે જેથી લોકોમાં આંતરધર્મીય સમજદારી વિકસે. પરંતુ, મારે દિલગીરીપૂર્વક જણાવવું પડશે કે આ ઐતિહાસિક ઘટનાની જાણ પૌર્વાત્ય દેશોના લોકો સુધી નહિવત્ પ્રમાણમાં પહોંચાડવામાં આવી છે.

મારા મતે અમેરિકા દ્વારા લેવાએલાં ઉપરોક્ત બે હકારાત્મક પગલાંનું ખૂબ જ મહત્વ છે. મુસ્લીમો દુનિયાની બીજા ક્રમે આવતી મોટામાં મોટી વસ્તી છે. જગતના ઘણા આરબ અને મુસ્લીમ દેશો તથા સંખ્યાબંધ વ્યક્તિગત મુસ્લીમોએ સપ્ટેમ્બર 11 ના દુર્ભાગ્યપૂર્ણ હાદસાનો ભોગ બનેલા લોકો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દાખવી હતી અને અમેરિકાને મૂલ્યવાન નૈતિક (Moral) પીઠબળ પણ પૂરું પાડ્યું હતું. મેં 9/11 ને લગતાં કેટલાંક પુસ્તકો ઊથલાવ્યાં છે અને કેટલાક સ્રોતો પણ તપાસ્યા છે અને એ જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે કે મુસ્લીમ જગતે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (WTC) ઉપર થએલા નિર્મમ માનવ અધિકારના ઉલ્લંઘન સમા આતંકવાદી હુમલા વખતે તરત જ અને ત્યાર પછી પણ પોતપોતાના કેવા પ્રતિભાવો આપ્યા હતા. તાજેતરમાં જ મેં “The War on Freedom” – (How and Why America was attacked – September 11, 2001) પુસ્તક વાંચી કાઢ્યું છે કે જેના લેખક નફિઝ મોસ્ડેક અહમદ છે અને જેઓ એક નિષ્ણાત (Think Tank) વ્યક્તિ હોવા ઉપરાંત માનવ અધિકાર, ન્યાય અને શાંતિની સ્થાપના માટે સમર્પિત છે. આ હુમલા થકી માનવતાના દુશ્મનો વડે આચરાએલા અક્ષમ્ય ઘોર પાપ વિષેની તલસ્પર્શી માહિતી આપતું અને દસ્તાવેજી પુરાવાઓ સાથે ખૂબ જ મહેનત અને કાળજીથી લખાએલું આ પુસ્તક છે.

ન્યુયોર્કના શેલ્ડન સોલોમન (Sheldon Solomon) નામે મનોવિજ્ઞાનના પ્રોફેસરે એક ઓડિટોરિયમમાં 9/11 ઉપરના એક ચર્ચામંચ ઉપરથી કહ્યું હતું ક્ર,“જગતમાં શત્રુભાવ વ્યાપ્ત છે અને તેનું કારણ એ છે કે લોકો વિવિધ મંતવ્યોને સ્વીકારવા અશક્તિમાન હોય છે,” તેમણે આગળ કહ્યું હતું કે “મેં સપ્ટેમ્બર 11, 2001ના રોજ જ્યારે WTC ઉપર હૂમલો થયો ત્યારે થોડાક જ દિવસોમાં ખરાબમાંની ખરાબ અને સારામાં સારી એમ વિરોધાભાસી બે પ્રકારની માનવ વર્તણુંકો જોઈ. સારામાં સારી બાબત એ કે આ પ્રસંગે લોકોએ બીજાઓને મદદ કરવામાં પોતાના મતભેદોને કોરાણે મૂકી દીધા હતા. ખરાબમાંની ખરાબ બાબત એ કે આ ઘટના સ્વયં ખરાબ હતી.” તેમણે આગળ ઉમેર્યું હતું કે “દેશો પોતાની સમસ્યાઓને ઉકેલવા માટે માત્ર લશ્કરી બળ કે આર્થિક નિયંત્રણોથી સફળતા મેળવી શકશે નહિ પણ તેમણે મનોવૈજ્ઞાનિક ઉપાયોનો પણ સહારો લેવો પડશે” તેમણે એ પણ કહ્યું, ”કલ્પના કરો કે ન્યુયોર્કવાસીઓ સપ્ટેમ્બર 11 ની ઘટના પછી જે રીતે વર્ત્યા તે રીતે આપણે દુનિયાના લોકો આપણા રોજિંદા જીવનમાં દરરોજ વર્તીએ તો આ જગત કેટલું બધું શ્રેષ્ઠ બની શકે!” .

સમાજમાંના સજ્જનો દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણેથી યુદ્ધો સહિતના સામુહિક હત્યાઓ કે નિર્દોષો ઉપરના હુમલાઓના સમાચારોથી વ્યથિત થઈ જતા હોય છે. ખાસ કરીને તેઓ યુદ્ધો વિષેની એ ફિલસુફીને સમજતા હોય છે કે, ‘કોઈપણ યુદ્ધ કદીય નક્કી કરી શકતું નથી હોતું કે કોણ સાચું છે, પણ હા, એટલું જરૂર જાણવા મળે કે માર્યા જવામાંથી કોણ અને કેટલા બચી ગયા!’ આતંકવાદ ઉપરાંત સામૂહિક હત્યાકાંડના ધિક્કારમાંથી જન્મેલા વંશીય હુમલાઓ અને કહેવાતી માનવવંશી સાફસૂફી દ્વારા બોલાવાતો ખાતમો પણ સામુહિક હિંસામાં આવી શકે. જગતના તમામ ધર્મો અને તેમના સાચા અનુયાયીઓની દૃષ્ટિએ આ બધા હિંસાના પ્રકારો અધમ કૃત્યો છે. દરમિયાન હું મારા લેખના શીર્ષકને યોગ્ય ઠેરવવાનો એ રીતે પ્રયત્ન કરીશ કે તેનો ગર્ભિત અર્થ શેલ્ડન સોલોમનના જગતમાંના જુદાજુદા પ્રકારની સામુહિક હિંસાઓને મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ગે અને ઉપાયે અટકાવવા તથા ઉકેલવાના વિચારો સાથે સંપૂર્ણતયા બંધબેસતો આવે છે. આવા હકારાત્મક માર્ગે પેલા સજ્જનોનાં દિલોને જીતી શકાય અને અંતિમવાદી વિચારધારાઓ ધરાવતા માણસોનાં જૂથોનાં દિમાગોને દિશાંતર આપવા માટે એવા ભલા માણસોનો સહકાર મેળવી શકાય.

હવે હું મારા મૂળભુત વિષયે આવું છું એ કડી સાથે કે આજસુધીના ઈતિહાસના કરૂણાજનક બનેલા બનાવો પૈકીનો એક એવો આ દુ:ખદ બનાવ બન્યા પછી મુસ્લીમોનો પ્રતિભાવ કેવો રહ્યો હતો. હવે અહીંથી નીચે ઘટના પરત્વેના પ્રતિભાવાત્મક અહેવાલો તમને વાંચવા મળશે. અમેરિકન – ઈસ્લામિક સંબંધોને લગતી કાઉન્સિલના સદસ્ય કોરી સેયલર (Corey Saylor) ના અહેવાલ મુજબ જે દુ:ખદ ઘટના બની ત્યારે અમિરિકન મુસ્લીમોના પ્રતિભાવ કલ્પનાતીત હકારાત્મક હતા.

મારા આ લેખના પ્રથમ તબક્કામાં 9/11 ની દુ:ખદ ઘટના ટાણે અમેરિકન મુસ્લીમોએ આપેલા પ્રતિભાવોના કેટલાક દાખલા રજૂ કરીશ. સર્વ પ્રથમ, ચાલો આપણે ધાર્મિક અંતિમવાદની વિરુદ્ધના એક ફતવા (ધાર્મિક હૂકમ) ઉપર નજર નાખીએ કે જે નોર્થ અમેરિકન ફિકહ કાઉન્સિલ દ્વારા કુરઆન અને સુન્નતના પ્રકાશમાં જારી કરવામાં આવ્યો હતો. આ ફતવામાં સ્પષ્ટ અને ભારપૂર્વકનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો કે (1) ઈસ્લામમાં આતંકવાદનાં નાગરિકોને લક્ષ બનાવતાં તમામ કૃત્યો હરામ (મનાઈ ફરમાવવામાં આવેલ) છે. (2) હિંસા કે આતંકવાદમાં સંડોવાએલ કોઈ જૂથ કે કોઈ વ્યક્તિઓ સાથે જોડાવું કે સહકાર આપવો તે મુસ્લીમો માટે હરામ છે. (3) બધા જ નાગરિકોની જિંદગીઓ બચાવવા માટે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવતા સત્તામંડળ અર્થાત્ વહીવટીતંત્રને સહકાર આપવાની પ્રત્યેક મુસ્લીમની ફરજ છે.

સંક્ષિપ્તમાં બીજું એક વધુ ઉદાહરણ એ છે કે “15 અમેરિકન મુસ્લીમ ઓરગેનાઈઝેશન્સ” દ્વારા તેમના સંયુક્ત નિવેદનમાં જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું કે, “અમે સપ્ટેમ્બર 11, 2001 ના રોજ કરવામાં આવેલા ઘોર અપરાધને સખ્ત શબ્દોમાં વખોડી કાઢીએ છીએ અને છ હજાર જેટલા નિર્દોષ નાગરિકોના મૃત્યુથી વિષાદમાં ઘેરાએલા અમારા સાથી અમેરિકનોના દુ:ખમાં સહભાગી થઈએ છીએ.”

હવે મારા બીજા તબક્કામાં હું દુનિયાના કેટલાક મુસ્લીમ દેશો અને વ્યક્તિગત મુસ્લીમોના કેટલાક વધુ પ્રતિભાવો આપીશ, સામાન્ય અને ખાસ એવા કેટલાક પ્રતિભાવોના સારરૂપ સંક્ષેપો નીચે પ્રમાણે છે.

“ઈસ્લામ અને માનવતા વિરોધી એવાં એ દુષ્કૃત્યોને અમે સખત શબ્દોમાં વખોડી કાઢીએ છીએ. નિર્દોષો ઉપરના બધા જ પ્રકારના હૂમલાઓ અને જુલ્મો વિષે કુરઆની આયતોમાં સાફ શબ્દોમાં નિંદા કરવામાં આવી છે, જેમ કે ‘પોતાના બોજને ઊંચકનારો અન્યોના બોજને ઊંચકી શકે નહિ.’ નિર્દોષ લોકો ઉપર હૂમલા કરવા એ બહાદુરીનું કામ નથી. ઈસ્લામ ધર્મમાં પ્રબોધાએલ માનવીય મૂલ્યોને સમજીને જીવનારો કોઈપણ મુસ્લીમ આવો અપરાધ કદીય કરી શકે નહિ.

“તેઓને તટસ્થ કાયદાની અદાલતો સામે ઊભા કરી દેવા જોઈએ અને તેમને કડકમાંની કડક સજા કરવી જોઈએ. મુસ્લીમોની ફરજ છે કે એવા અપરાધીઓ સામે કરવામાં આવતી કાર્યવાહીમાં પોતાનાથી શક્ય એવી તમામ રીતે મદદરૂપ થાય.”

મધ્ય પૂર્વમાંના કોઈક દેશે તો ખુલ્લા શબ્દોમાં પોતાનો કડક પ્રતિભાવ આ શબ્દોમાં આપ્યો હતો, “તેવાઓને અને એ લોકો પણ કે જેઓ તેમના ટેકેદાર અને મદદગાર છે અને તેમનાં માનવતા વિરોધી કૃત્યોમાં ઉશ્કેરણી, નાણાંકીય સહાય અને અન્ય મદદો પૂરાં પાડે છે તે તમામની ધરપકડ થવી જોઈએ.”

આરબ દેશોના સંગઠને કહ્યું હતું કે, “કોઈપણ ધર્મ કે માન્યતા ધરાવનાર એવો કોઈપણ માણસ આવો હિચકારો અને હિંસક હૂમલો કરવાનું વિચારી પણ શકે નહિ. આવું દુષ્કૃત્ય કરવા પાછળનો હેતુ ગમે તે હોય, તો પણ આ કાર્યને કદીય ન્યાયી ઠેરવી શકાય નહિ કે તેને સહન પણ કરી શકાય નહિ.

એક વિશેષ નિવેદન એવું પણ જાણવામાં આવ્યું કે “ઈસ્લામ કોઈપણ પ્રકારના આતંકવાદને કદીય પ્રોત્સાહન આપતો નથી, ઊલટાનો તેમની આકરા શબ્દોમાં નિંદા કરે છે. જે લોકો ઈસ્લામના નામે આતંકવાદ આચરે છે તેવાઓને હકીકતમાં અજ્ઞાની અને તિરસ્કૃત ટોળામાંના ગણી લેવા ઘટે.”

ટોચના ઈસ્લામિક કાનૂન-નિષ્ણાત આયતોલ્લાહ અલી ખૌમેનીએ ઈસ્લામિક પ્રજાસત્તાક ન્યુઝ એજન્સીને તેમણે દૂરના ભૂતકાળ અને વર્તમાન ઐતિહાસિક સામુહિક નરસંહાર અંગે કડક શબ્દોમાં તીખી આલોચના કરતું પોતાનું નિવેદન આપ્યું હતું. તેમના વક્તવ્યના શબ્દો એ રીતે સમજાવતાં સ્વયં સ્પષ્ટ હતા કે કેટલાક દેશોએ એવી રાજકીય ભૂલો કરી હતી કે જેમાં વિવાદોને ઉકેલવા માટે અન્ય વૈકલ્પિક ઉપાયોના બદલે યુદ્ધનો માર્ગ પસંદ કર્યો હતો. જો આમ ન થયું હોત તો લાખો માનવ જિંદગીઓ બચાવી શકાઈ હોત! તેમણે આગળ જણાવ્યું હતું કે, ”કોઈપણ જગ્યાએ ગમે તે પ્રકારનાં શસ્ત્રો જેવાં કે એટમ બોમ્બ, લાંબા અંતરનાં પ્રક્ષેપાસ્ત્ર (Missiles), જિવાણું કે રાસાયણિક હથિયારો, મુસાફર કે માલવાહક વિમાનો દ્વારા કોઈ સંગઠનો, દેશો કે વ્યક્તિઓ દ્વારા કોઈ માણસોને મારી નાખવાના ઉપયોગમાં લેવાય તો તે વખોડવા પાત્ર કૃત્ય છે. આવો સામુહિક માનવસંહાર હિરોશીમા, નાગાસાકી, કોઆના, સાબ્રા, શાટિલા, દેર યાસીન, બોસ્નીઆ, કોવોસો, ઈરાક, ન્યુયોર્ક કે પછી વોશિંગ્ટન ગમે તે જગ્યાએ હોય પણ તે ધિક્કારને પાત્ર છે.”

હવે હું જ્યારે લેખસમાપ્તિની નજીકમાં છું, ત્યારે એ કહેતાં હું હળવાશ અનુભવું છું કે આ લેખના પાઠ્યકથનની રજૂઆતથી હું સંતુષ્ટ છું. મેં આપ સૌ વાંચકો સમક્ષ બે હકારાત્મક પ્રતિભાવો રજૂ કર્યા છે: એક, અમેરિકાસ્થિત મુસ્લીમો તરફના; અને અન્ય, મુસ્લીમ જગત તરફના. હવે એ નિર્ણય આપ સૌ ઉપર છોડું છું કે દુનિયામાં શાંતિની સ્થાપના માટેના મેં રજૂ કરેલા મારા વિચારો સાથે આપે સંમત થવું કે નહિ.

છેલ્લે, હું ઝેકોસ્લોવેકિઅન એક કહેવત રજૂ કરીશ જે આ પ્રમાણે છે: “મુસીબતો હંમેશાં એ જ દરવાજેથી દાખલ થતી હોય છે, જે દરવાજો તેમને પ્રવેશવા માટે આપણે ખુલ્લો રાખ્યો હોય!” આ કહેવત વ્યક્તિઓ કરતાં દુનિયાના દેશોને એટલી જ વધારે લાગુ પડે છે. હવે, દુનિયામાં શાંતિ અને વ્યવસ્થા જાળવી રાખવા માટે બધા જ દેશોએ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય કેવી વ્યુહરચનાઓ અને નીતિઓ વિચારી કાઢી છે તેનો ક્યાસ કાઢવાનો આ યોગ્ય સમય છે. દેશોદેશો વચ્ચેના, વિવિધ ધર્મો વચ્ચેના અને વ્યક્તિઓ વ્યક્તિઓ વચ્ચેના કોઈપણ પ્રશ્નોના ઉકેલ અન્ય પક્ષનાં દિલ જીતીને અને તેમનાં દિમાગોને જોડીને જ લાવી શકાય.. ભલે ને પછી એવાં વિઘાતક કે વિરોધી પરિબળો ગમે તેટલાં મોટાં કેમ ન હોય, પ્રજાઓ અને શાસકો દ્વારા જગતના કલ્યાણ માટેના તેમના પ્રયત્નો જો પ્રમાણિક હશે તો તે અવશ્ય વૃદ્ધિ પામશે અને સફળતાનાં મીઠાં ફળ ધારણ કર્યા સિવાય રહેશે નહિ.

આપણે ઈશ્વરને પ્રાર્થીએ કે સમગ્ર માનવજાત માટે જે ઉત્તમ હોય તે સિદ્ધ કરવા માટે તે આપણને શક્તિમાન બનાવે.

સહૃદયતાસહ,

-વલીભાઈ મુસા

(લેખક અને અનુવાદક)

Translated from the English version titled as “Winning hearts and bridging minds” published on 15-10-2007


 

(249) Expositions of Chosen Poems – 3 (The Flute Vendor-A Gujarati Poem)

(249) Expositions of Chosen Poems – 3 (The Flute Vendor-A Gujarati Poem)

Click here to read in Gujarati

My friend Mr. Sharad Shah of Ahmedabad had commented my earlier post of this kind. It was an English poem of William Wordsworth titled as “We are Seven”. In his opinion, Indian poetry like written in Gujarati, Hindi and any other Regional languages compared to English ones have much more taste and beauty. In reply to his comment, I had only written that we cannot make any generalization that particular language has very good literature and others don’t have. It is true that the literature of Indian Regional languages could not spread worldwide in spite of being it superior. It is but natural that any literature written or translated in any International language has much more scope to spread.

Today, I am determined to give my exposition of a Gujarati poem titled in English as “The Flute Vendor” written by the Late Umashankar Joshi {1911-1988), a renowned Man of Letters of his times and will be remembered for the years to come as and when Gujarati language and its literature is going to be discussed. Mr. Joshi had received many literary awards.

By the way, I am tempted to say that during the course of my Post Graduation, I was awarded the Certificate of Extempore Speech Competition with second rank by Umashankar Joshi, the Chief Guest of the Function of College Annual Day then. I picked up a cover of the unknown subject on the stage and just like the improvisator, I had delivered my speech on the subject “If Mahatma Gandhi were alive!”.

Before to proceed on my exposition of the poem, my Readers will have to be familiar with the poem in discusstion. I am going to give you the poem in Gujarati first and then its translation in English in its poetry form.

વાંસળી વેચનારો

’ચચ્ચાર આને !
હેલી અમીની વરસાવો કાને !
ચચ્ચાર આને !
હૈયાં રૂંધાયાં વહવો ન શાને !’

મીઠી જબાને લલચાવી હૈયાં,
રસે પૂરા કિંતુ ખીસે અધૂરા,
શ્રમીણકોને અમથું રિબાવતો,
બરાડતો જોરથી બંસીવાળો.

ઘરાક સાચા સુણવા ના પામે
વેગે જતી ગાડી મહીં લપાઈ જે
બંસી સુણંતા પ્રણયોર્મિગોષ્ઠિની.

‘ચચ્ચાર આને !’
ના કોઈ માને
અને ખભે વાંસળી-જૂથ એનું
થયું ન સ્હેજે હળવું, ભમ્યો છતાં !

‘ચચ્ચાર આને!’
લો, ને રમો રાતદી સ્વર્ગ તાને !
‘ચચ્ચાર આને?’

‘દે એક આને !’
‘ના, ભાઈ, ના, ગામ જઈશ મારે,
છો ના ખપી ! ઈંધણથી જશે નહીં.
ચચ્ચાર આને ! બસ ચાર આને !!

પાછા વળંતાં, પછી જૂથમાંથી
ખેંચી મજાની બસ એક બંસી,
અષાઢની સાંજની ઝરમરોમાં
સૂરો તણાં રંગધનુ ઉડાવતી,
એણેય છેડી ઉરમાંથી ઝરમરો !.

જીવંત આવી સુણી જાહિરાત, કો
બાર મહીંથી જરી બ્હાર ઝૂકતી
બોલાવતી તાલી સ્વરેથી બાલા.

હવે પરંતુ લયલીન કાન,
ઘરાકનું લેશ રહ્યું ન ભાન !

– ઉમાશંકર જોશી

A Flute Vendor

“Four annas1 a piece!
Have a shower of nectar
deluge your ears!
Four annas a piece!
Why not let
your suffocated hearts gush?”

Cried loudly the flute vendor
enticing with a sweet tongue
the bosoms
of those relishing melody
but with empty pockets,
unfairly tormenting the toilers!

The genuine customers
were bereft of music.
Cozily listening to the flute
of amorous words
were those
speeding in cars.

“Four annas a piece!”
And despite wandering
no one bought
and the burden of the bunch
on his shoulders
diminished not.

“Four annas only!
Buy and revel
day and night
in heavenly melody!”
“Four annas each?”
“Sell for an anna.”
“No sir, no.
Will return to my village
though they remain unsold.
This is no firewood stock.
Four annas each.
Only at four annas a piece.”

Turning back, he picked
a nice one from the bunch of flutes.
In the drizzle of Ashadh2
he too began to spray from his heart
a fount of rainbow notes!

Hearing this live display
a maid from a window peeped
beckoned him with a clap.

Ears immersed in lilt the vendor
remained oblivious of the customer.

– Umashankar Joshi

1. An anna was one-sixteenth of a rupee. Now, 4 annas = INR 0.25
2. The first month of monsoon

This is a Free verse poem i.e. without any metre/s written in free style rhyme and also just like telling a story on a particular episode. The hero of the poem is both a workman and also an artist. In the beginning of the poem, his role seems to be of a hawker or a vendor of flutes. By carrying the bunch of flutes on his shoulder, he verbally advertises for his product in his different slogans spoken in flowers of speech. All his efforts prove to be in vain. The certain class of the people have no any value of flutes in their minds. The flute is just like a commodity for them made of a narrow hollow bamboo with very simple workmanship of some holes to be opened and closed with the finger-tips while blowing the air from mouth from one end of the flute played vertically or horizontally. Some labor-like common people cannot afford four annas of the flute and hence they bargain and demand the flute at one anna a piece.

In my view the original Gujarati text of the translated line as “This is no firewood stock” indicates that he would rather use the unsold flutes as fire-wood but won’t sell the flute for one anna. He wandered and wandered through streets but the burden of the flutes did not decrease from his shoulder. He was not disappointed with the flop day of his business. He drew a flute from the bunch and began to play. This was his live advertisement and as a result a girl gets attracted. She leaned from the window and by clapping tried to call him for the purchase of a flute. But now, the flute vendor was engrossed in playing the flute and therefore he could not pay attention towards this prospective customer. His ears were engaged with hearing the tune of his flute. This time he was neither a workman nor a salesman of the flutes, but he was an Artist, a true Artist.

Thus the poem ends in such style of a Shakespearian Sonnet as “Ears immersed in lilt the vendor, remained oblivious of the customer.”

– Valibhai Musa


 

Tags: , , , , , , ,