RSS

(613) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૯ (આંશિક ભાગ – ૩) હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (શેર ૭ થી ૯)

 

હુઈ જિન સે તવક઼્ક઼ો’ ખ઼સ્તગી કી દાદ પાને કી
વો હમ સે ભી જ઼િયાદા ખ઼સ્તા-એ-તેગ઼-એ-સિતમ નિકલે (૭)

[તવક઼્ક઼ો’= આશા, અપેક્ષા; ખ઼સ્તગી= ઘાયલ સ્થિતિ; દાદ= ફરિયાદ, પ્રશંસા, (અહીં) દિલાસો, સંવેદના; ખ઼સ્તા-એ-તેગ઼-એ-સિતમ= જુલ્મની તલવાર સામે કમજોર હોવું]

ગ઼ાલિબ પોતાના શેરમાં અવનવી એવી કલ્પનાઓ લાવે છે કે આપણે સ્વીકારવું જ પડે કે તે માનવીય સંવેદનાઓ અને વર્તણૂકોનો પ્રખર અભ્યાસુ છે. વળી તેના કેટલાક શેર તો એવા હોય છે કે તે એકાધિકને લાગુ પડતા હોય. આ શેરમાંના જ પહેલા મિસરામાંના ‘જિનસે’ શબ્દનો અર્થ ‘જે જે લોકો’ એમ જ લેવો પડે અને તેમ લેતાં તે કોઈ એક જ ખાસ વ્યક્તિને જ લાગુ પડે છે તેમ ન માની શકાય. આમ ‘’જિનસે’ એ અનિશ્ચિત (Non specific) શબ્દ છે. અહીં માશૂક (શાયર) કહે છે અમે અમારા ઘાયલ દિલની વેદના અભિવ્યક્ત કરવા અને સહાનુભૂતિ મેળવવા જેમની જેમની પાસે ગયા એ લોકો તો અમારાથી પણ વધારે કમજોર નીકળ્યા. અહીં આપણે એ કલ્પના કરી શકીએ કે ગ઼ાલિબ આ વાત આપણી સમક્ષ રજૂ કરીને આપણી પાસેથી એવો હોંકારો (સમર્થન) મેળવવા માગે છે કે એવા લોકો પાસેથી દિલાસા કે આશ્વાસનની કઈ રીતે અપેક્ષા રાખી શકાય કે જે પોતે જ જુલ્મની વીંઝાતી તલવાર સામે સાવ માયકાંગલા સાબિત થતા હોય. માશૂક તેમની માશૂકાની તેમના તરફની ઘોર અવગણનાને એક જુલ્મ તરીકે સમજે છે અને તેથી તેઓ ભગ્નહૃદયી (Broken hearted) થયા હોઈ જે કોઈ મિત્રો કે સ્નેહીજનો પાસે સાંત્વના મેળવવા જાય છે ત્યાં જાણવા મળે છે કે તે લોકો તો તેમના કરતાં પણ વધારે દુ:ખી છે, અર્થાત્ તેઓ પણ તેમની માશૂકાઓથી દાઝેલા છે. અહીં ‘જિનસે’માં આપણે મિત્રો કે સ્નેહીજનોને સમજી લીધા, પણ કેટલાક મીમાંસકો ‘જિનસે’માં ખુદ માશૂકા જ હોવાનું સ્વીકારે છે. તેમના મતે માશૂકના ઘાયલ દિલની વેદના તેમની માશૂકા જ સમજી શકતી નથી અને તેથી તેઓ તેની પાસેથી કોઈ હૈયાધારણ મેળવી શકતા નથી. આમ તેમના મતે માશૂકા તેના પૂર્વપ્રેમીની બેરહમીના કારણે એકવાર એવી કમજોર સાબિત થયેલી છે કે હવે આ નવીન પ્રેમીને કોઈપણ  પ્રકારનું આશ્વાસન આપવા સામે પોતાની જાતને અસમર્થ માને છે. અહીં ‘બેરહમી’થી અભિપ્રેત એ છે કે  અગાઉના માશૂકે માશૂકાની મહોબ્બ્તને એવી તો અવગણી છે કે તેનું ઘવાયેલું દિલ હજુ શાતા પામી શક્યું નથી.

પરંતુ આ રસદર્શનકાર પેલા મીમાંસકોના મત સાથે સંમત થતા નથી, એટલા માટે કે માશૂકાનો કોઈ પૂર્વપ્રેમી હોવો અને તે પોતે જ તેના દ્વારા તરછોડાઈ હોવાના કારણે આપણી ગ઼ઝલના માશૂક કરતાં વધારે વ્યથિત છે એમ માની લેવું અવાસ્તવિક લાગે છે.

* * *

મોહબ્બત મેં નહીં હૈ ફ઼ર્ક઼ જીને ઔર મરને કા
ઉસી કો દેખ કર જીતે હૈં જિસ કાફ઼િર પે દમ નિકલે (૮)

[કાફ઼િર= નાસ્તિક (Infidel), (અહીં) નિષ્ઠુર]

શેરના પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ પ્રેમીયુગલોના જુનૂન (ઘેલછાપણું)ને ઉજાગર કરે છે. એ પ્રેમદીવાનાંને પ્રેમપંથે જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચે કોઈ ફરક દેખાતો નથી હોતો. મહોબ્બતમાં કામયાબી મળી અને સહજીવન માણવા મળ્યું, તો પણ બહેતર; અને મહોબ્બતમાં નિષ્ફળતા મળતાં મરી જવાનું બન્યું, તો પણ બહેતર! આથી જ જીવનસાથી ન બની શકવાના કારણે હતાશ પ્રેમીયુગલો આત્મહત્યા કરી લેતાં હોય છે, એની પાછળ પણ પ્રેમીઓની ઉપરોક્ત વિચારધારા હોવાની સંભાવના રહેલી જણાય છે. આપણા આ શેરનો માશૂક પણ બેફિકરાઈપૂર્વક જાહેર કરે છે કે હું મહોબ્બતમાં જીવવા અને મરવા વચ્ચે કોઈ ફરક સમજતો નથી, મારા માટે એ બેઉ સરખાં છે. અહીં આ મિસરામાં માશૂકની જિંદગી અને મોત વિષેની વિભાવના જે નાજુક અર્થમાં સમજાવાઈ છે તે બીજા મિસરામાં આપણી સામે સ્પષ્ટ થઈને બહાર આવે છે.

બીજા મિસરામાંના આપણે ‘કાફ઼િર’ શબ્દનો મૂળભૂત અર્થ અહીં લેવાનો નથી, પણ તેને માશૂકાને કરવામાં આવતા સંબોધન તરીકે સમજવાનો છે. અહીં વળી ‘કાફ઼િર’ સંબોધનમાં તુચ્છકાર નહિ, પણ પ્રેમ સમાયેલો છે. પ્રેમીયુગલોનાં એકબીજાને થતાં ‘લુચ્ચા’ કે ‘લુચ્ચી’નાં સંબોધનોને જે હળવાશથી લઈએ છીએ, તેવું જ અહીં સમજવાનું છે. વળી આ મિસરામાં વિપ્રલંભ (વિરહ કે વિયોગ) શૃંગારરસ રહેલો છે. હજુ માશૂકને  માશૂકા પ્રાપ્ત થઈ નથી, તે આપણને તેના શબ્દો ‘ઉસી કો દેખ કર જીતે હૈ’ ઉપરથી જણાઈ આવે છે. વળી ‘દમ નિકલે’નો સીધો અર્થ ‘મરી જવું’ એમ ન લેતાં ‘મરી જવાની ઇચ્છા થાય તેવી (માશૂકા)’ લેવો પડશે. આમ માશૂક કહે છે કે જેને જોતાં જોતાં જ મૃત્યુ પામવાની ઇચ્છા થઈ આવે તેવી પ્રિય એ માશૂકાને દૂરથી જ જોતા રહીને અમે જીવી રહ્યા છીએ.

* * *

કહાઁ મય-ખ઼ાને કા દરવાજ઼ા ગ઼ાલિબઔર કહાઁ વાઇજ઼
પર ઇતના જાનતે હૈં કલ વો જાતા થા કિ હમ નિકલે (૯)

[મય-ખ઼ાના= દારૂનું પીઠું; વાઇ’જ઼= ધર્મોપદેશક, મોલવી]

મક્તા શેરના આ પ્રથમ મિસરામાં બે બાબતો વચ્ચે એવી તુલના કરવામાં આવી છે કે જેમની વચ્ચે ખૂબ જ મોટો વિરોધાભાસ છે. આ વાતને અન્ય શબ્દોમાં કહી શકાય કે એ બંને બાબતો એકબીજાથી દૂર એવી સામસામેના છેડાઓ ઉપર છે કે જેમનો કદીય યોગ થઈ શકે નહિ, એટલે કે બંને વચ્ચે કોઈ મેળ જામી શકે નહિ. ગ઼ાલિબ દારૂના પીઠાના પ્રવેશદ્વાર અને ધર્મોપદેશક વચ્ચેની વિસંગતતાને હસીમજાકના અંદાઝમાં એવી રીતે રજૂ કરે છે કે ક્યાં અધોગતિની ઊંડી ગર્તામાં ધકેલી દેનાર એ મયખાનાનો દરવાજો અને ક્યાં માનવીને ચારિત્ર્યનું જીવનપાથેય બાંધી આપનાર અને હંમેશાં સન્માર્ગ દેખાડનાર એ ધર્મોપદેશક એટલે કે મોલવી! અહીં મોલવીના ધર્મોપદેશના અનેક મુદાઓ પૈકી માત્ર મદ્યપાનથી દૂર રહેવાની તેની શિખામણને જ સમજવાની રહેશે અને તો જ એ વિરોધાભાસ સાર્થક ગણાશે. વિરોધાભાસ એ કે એક સ્થાન કે જે મદિરાપાન માટે શાયરને  નિમંત્રણ આપે છે અને સામેની બીજી વ્યક્તિ કે જે મદિરાપાન માટે તેને નિષેધ ફરમાવે છે.

આ શેરનો બીજો મિસરો એવો સંદિગ્ધ છે કે જેને પાઠકે પોતાની રીતે જ સમજી લેવો પડશે, કેમ કે તેમાં બે શક્યતાઓ સમાયેલી છે. ગ઼ાલિબ અનોખા અંદાઝમાં પેલા મોલવીનો ઉધડો લેતાં કહે છે કે ‘પરંતુ અમે એટલું તો જાણીએ જ છીએ કે આગલા દિવસે અમે જ્યારે પીઠામાંથી બહાર નીકળતા હતા, ત્યારે એ મોલવી સાહેબ મયખાનામાં દાખલ થઈ રહ્યા હતા!’. કેટલાક લોકોની કહેણી અને કરણીમાં ફરક હોય છે તેમ શરાબના સેવનથી દૂર રહેવાની પોતાની મજલિસોમાં હિદાયત ફરમાવનાર એ મોલવી પોતે જ અહીં મયખાનાના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ખેંચાઈ રહ્યા હતા, એ જ સમયે જ્યારે કે શાયર પોતે શરાબ પીને ત્યાંથી બહાર નીકળી રહ્યા હતા. અહીં શાયર પોતે શરાબી તો છે જ અને પોતાની આ ખરાબ લતની સામે પોકળ આશ્વાસન મેળવવા માટે શરાબની તરફેણ કરતાં એવું કહેવા માગે છે કે આ લુચ્ચી શરાબ એવી તો બલવત્તર છે કે મોલવીઓ જેવા ભલભલા ધુરંધરોને પણ લલચાવી શકે છે. આમ શરાબની આણ સર્વત્ર એવી ફેલાયેલી છે કે ભાગ્યે જ કોઈ એનાથી બચી શકે. આ અર્થઘટનને ત્યારે જ વાજબી ઠરાવી શકાય, જ્યારે કે ‘વો જાતા થા’નો અર્થ ‘તે દરવાજામાં દાખલ થતા હતા’ એમ લેવામાં આવે.

હવે બીજા અર્થઘટન પ્રમાણે ‘જાતા થા’નો અર્થ ‘ત્યાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા’ એમ લેવામાં આવે તો મોલવી સાહેબની પવિત્રતાને થોડોક શકનો લાભ આપી શકાય, પણ સંપૂર્ણતયા દોષમુક્તિ (Clean chit) તો  ન જ આપી શકાય, કેમ કે એ પણ સંભાવના સ્વીકારવી પડે કે શાયર કે જે પરિચિત છે, તેમનાથી પોતે પકડાઈ ન જાય માટે સીધા રસ્તે ચાલ્યા ગયા હોય! વળી તેમને ખરે જ પવિત્ર (Pious) સમજવા જ હોય તો તેમનું મયખાના આગળથી પસાર થવાનું કારણ એ પણ માની શકાય કે તેમનો પોતાના નિવાસસ્થાને જવા માટેનો એકમાત્ર રસ્તો આ મયખાના આગળથી જ પસાર થતો હોય!

મારા સુજ્ઞ વાચકો મારા આ શેરના અર્થઘટનના અતિવિસ્તારને સ્વીકાર્ય ગણશે જ, કેમ કે હાલ સુધીમાં આપવામાં આવેલી દલીલો ભ્રામક નહિ, પણ સંગીન છે. વળી હજુ પણ આશ્ચર્ય ન પામતા, કેમ કે છેલ્લો આ રસદર્શનકારનો મત તો હવે રજૂ થાય છે કે જેને સ્વીકાર્ય ગણવાની કોઈ ફરજ પાડવામાં આવતી નથી. મારા નમ્ર મતે બીજા મિસરામાં શાયર મયખાનામાંથી બહાર નીકળતી વખતે પોતાનો અપરાધભાવ અનુભવતાં એમ કહેવા માગે છે કે પેલા બિચારા મોલવી સાહેબની શરાબથી દૂર રહેવાની તેમની હિદાયત છતાં તેની કોઈ અસર પોતાના ઉપર થઈ નહિ અને તેઓ બરાબર એ જ સમયે મયખાનાના દરવાજાથી બહાર નીકળતાં એ રસ્તેથી પસાર થતા મોલાનાની નજરોથી રંગેહાથ ઝડપાઈ ગયા.

અગાઉના મારા અપાયેલા ખુલાસા મુજબ આ શેરને વાચક પોતાની રીતે સમજી શકે છે અથવા ઉપરોક્ત ભિન્ન મતોની શક્યતાઓને સ્વીકાર્ય ગણીને મારી જેમ આ શેરના લુત્ફ (આનંદ)ને માણી અને વાગોળી શકે છે.

* * *

ગ઼ઝલની અગત્યની જાણવાજોગ નોંધ :- 

ગ઼ાલિબના મૂળ દીવાનમાં અને તેમાંથી અલી સરદાર જાફરી જેવા વિદ્વાનોએ ઉતારો કરેલી આ ગ઼ઝલમાં ઉપર મુજબના નવ જ શેર છે અને તેમાં શંકાને કોઈ સ્થાન રહેતું નથી. કેટલાક સંકલનકારોએ નીચેના જેવા કેટલાક શેરને ગ઼ાલિબની આ જ ગ઼ઝલના ભાગરૂપ ગણાવ્યા છે, પરંતુ ઉર્દૂના વિદ્વાનોએ એ વાતને સમર્થન આપ્યું નથી. આ માટેનું કારણ સાવ સીધું અને સરળ છે કે આ અને આવા બાર શેરની બહાદુર શાહ જ઼ફરની સ્વરચિત ગ઼ઝલ છે.

ખુદા કે વાસ્તે ઝાહિદ ઊઠા પર્દા ના કાબે કા
કહીં ઐસા ના હો યહાં ભી વહી કાફિર-સનમ નિકલે (બહાદુર શાહ જ઼ફર)

ગ઼ાલિબ અને જ઼ફર સમકાલીન હતા અને તેમની બેઉની ગ઼ઝલો ‘લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા’ (હઝજ) સમાન ઉર્દૂ છંદોવિધાનમાં લખાયેલી હોવા ઉપરાંત બંનેના રદીફ અને કાફિયા સમાન છે, જેનો લાભ લઈને કોઈ ટીખળખોરોએ આવી ગુસ્તાખી કરી છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                                     (સંપૂર્ણ)

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 220)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૭) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

 

Tags: , , , ,

(612) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૮ (આંશિક ભાગ – ૨) હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (શેર ૪ થી ૬)

 

 

 

 

 

 

ભરમ ખુલ જાએ જ઼ાલિમ તેરે ક઼ામત કી દરાજ઼ી કા
અગર ઇસ તુર્રા-એ-પુર-પેચ-ઓ-ખ઼મ કા પેચ-ઓ-ખ઼મ નિકલે (૪)

[ભરમ= રહસ્ય (Secrecy); જ઼ાલિમ= ઘાતકી, જુલ્મી; ક઼ામત= શરીરની ઊંચાઈ, મહત્તા, વ્યક્તિત્વ; દરાજ઼ી= અધિકતા, લંબાઈ, મોટાઈ; તુર્રા-એ-પુર-પેચ-ઓ-ખ઼મ=  સ્ત્રીઓને પહેરવાની ખાસ હૅટ(મુગટ)માં પરોવાતું પીછું; પેચ-ઓ-ખ઼મ= વક્રતા કે સ્થિરતાનો વળ]

માશૂકમુખે મુકાયેલો આ શેર ગ઼ાલિબે હળવા હૈયે લખ્યો લાગે છે, કેમ કે તેમાં માશૂકાની ભારોભાર ટીખળી કરવામાં આવી છે. પ્રથમ તો માશૂકાને અહીં જુલ્મી તરીકે સંબોધવામાં આવે છે, તેમાં માશૂકનો કોઈ નકારાત્મક કટુભાવ નથી, પણ પ્રેમાળ સંબોધન છે. માશૂકાની નખરાંબાજી જ કંઈક એવી છે કે માશૂકનું દિલ  હચમચી જાય છે; અને ઘાતકી નહિ, પણ મીઠડો એવો દિલ ઉપરનો ઘાવ માશૂકને માશૂકાને જાલિમ તરીકે સંબોધવા પ્રેરે છે. પહેલા મિસરામાં માશૂકાની દૈહિક આભાસી ઊંચાઈની મશ્કરી કરતાં માશૂક કહે છે કે તારી અધિક દેખાતી ઊંચાઈનો ભેદ હમણાં ખૂલી જશે.

બીજા મિસરામાં માશૂકાની ઊંચાઈનો ભેદ ખૂલી જવાનું કારણ આપવામાં આવ્યું છે. માશૂકાએ શૃંગારના ભાગરૂપે માથે પીછાની કલગીવાળો મુગટ ધારણ કરેલો છે અને તેના કારણે તે વાસ્તવમાં છે તેના કરતાં વધારે ઊંચી દેખાય છે. હવે જો કોઈ કારણે એ કલગીની સ્થિરતાનો વળ ખૂલી જવા પામે અને કલગી નીચે ઊતરી જાય તો તેના કારણે વધારાની દેખાતી ઊંચાઈ ઘટી જાય અને તેની વાસ્તવિક ઊંચાઈ છતી થાય. આમ માશૂકાની વધારે પડતી દેખાતી આભાસી ઊંચાઈ ઉપરના રહસ્યનો પડદો આપમેળે ઊંચકાઈ જાય.

અહીં ગ઼ઝલરસિકોને એમ લાગશે કે ગ઼ાલિબ જેવા કદાવર ગજાના શાયરે માશૂકાની ઊંચાઈ જેવા ક્ષુલ્લક મુદ્દાને આમ પ્રાધાન્ય આપીને આ શેરને સાવ પ્રભાવહીન કેમ બનાવ્યો હશે! પરંતુ વાસ્તવમાં એવું નથી, કેમ કે કોઈપણ રૂપસુંદરીની ઊંચાઈ તેના વ્યક્તિત્વને જાજરમાન બનાવે છે અને તેથી તેના સૌંદર્યમાં ઇજાફો થતાં તેના જોનાર ઉપર તેની આંખને આંજી દેતો પ્રભાવ પડતો હોય છે. પરંતુ અહીં ગ઼ાલિબ તો માશૂકાની આભાસી ઊંચાઈને નિમિત્ત બનાવીને માશૂક દ્વારા થતો માશૂકાનો ઉપહાસ દર્શાવવા માગે છે. વળી આ ઉપહાસના શબ્દો પણ કેવા રમૂજી છે – ‘ભરમ ખુલ જાએ જ઼ાલિમ તેરે ક઼ામત કી દરાજ઼ી કા!’

* * *

મગર લિખવાએ કોઈ ઉસ કો ખ઼ત તો હમ સે લિખવાએ
હુઈ સુબ્હ ઔર ઘર સે કાન પર રખ કર ક઼લમ નિકલે (૫)

[ – ]

ગ઼ાલિબનો આ અતિમૂલ્યવાન શેર છે. આ શેરમાં ઉર્દૂનો અઘરો એકેય શબ્દ ન હોઈ તેના વાચ્યાર્થને પામવો તો અત્યંત સહેલો છે, પરંતુ આ શેરના ઇંગિત અર્થોને માણવાની મજા તો કંઈક ઓર આવશે. બીજો મિસરો તો ગમે તેવા ધીરગંભીર વાચકને પણ હસાવ્યા સિવાય રહેશે નહિ. માશૂક કહે છે કે પોતાની માશૂકા ઉપર અન્ય કોઈ પ્રેમીએ પ્રેમપત્ર લખવો હોય તો મારી પાસે લખાવે, હું તેનો લહિયો બનીને એ પત્ર લખી આપવા રાજીખુશીથી તૈયાર છું. કોઈ પણ પ્રેમી કે પ્રેમીઓને પ્રેમપત્ર લખી આપવાની સેવા આપવા હું વહેલી સવારથી જ કાન ઉપર કલમ ખોસીને મારા ઘરેથી બજારમાં નીકળી પડ્યો છું. કાન પાછળ કલમ ખોસી રાખવાની માશૂકની ક્રિયા આપણને સુથારીકામ કરતા મિસ્ત્રીઓની યાદ અપાવ્યા વગર રહેશે નહિ. એ લોકો પેન્સિલ ખોવાઈ ન જાય અને હાથવગી મળી રહે તે માટે તેમ કરતા હોય છે.

અહીં ભલે આપણે માશૂકની બાલિશ લાગતી આ હરકતને હસી કાઢીએ, પરંતુ તેમાંની માશૂકની ભારોભાર  ઘુંટાયેલી વેદનાને આપણે ઉવેખવી પડશે. અહીં માશૂકા ઉપરનો એવો કટાક્ષ છે કે તે પોતે તો પ્રેમપત્ર લખી શકતો નથી, પણ બીજાઓને પ્રેમપત્ર લખી આપીને હું આત્મસંતોષ મેળવી લઈશ. પોતે પ્રેમપત્ર લખી ન શકવાનાં સંભવિત બે કારણો હોઈ શકે. એક, પોતે માશૂકા તરફથી સતત અવહેલના પામતો હોઈ તેને હિંમત નથી થતી કે તે પત્ર લખીને વધુ અપમાનિત થાય; અને બે, પોતે પ્રેમપત્ર લખવામાં સંકોચ અનુભવે છે અને છતાંય તેની તુષ્ટિ માટે બીજાઓનો પ્રેમપત્ર લખી આપીને પોતે મનોમન સંતોષ મેળવી લે. વળી મારા મતે ત્રીજી સંભાવના એ પણ હોઈ શકે કે માશૂક અન્ય હરીફ પ્રેમીઓને એવો સંદેશો આપવા માગે છે કે ‘જુઓ, હું મારી માશૂકાનો ખરેખરો પ્રેમી હોવા છતાં તેને પત્ર લખી શકવાની હિંમત ધારણ કરી શકતો નથી અને તમારા લોકો માટે એ કામ કરી આપવાની હું તૈયારી બતાવું છું તે ઉપરથી તમારે સમજી લેવું ઘટે છે કે તમારે પ્રેમપત્ર લખવાનું દુ:સાહસ ન કરવું જોઈએ અને તમારે મારી માશૂકાથી દૂરી રાખવી જોઈએ.’

* * *

હુઈ ઇસ દૌર મેં મંસૂબ મુઝ સે બાદા-આશામી
ફિર આયા વો જ઼માના જો જહાઁ મેં જામ-એ-જમ નિકલે (૬)

[દૌર= યુગ, સમય; મંસૂબ= સંબંધ બંધાવો, સગાઈ થવી, નાતો જોડાવો; બાદા-આશામી= મદ્યપાન, શરાબસેવન; જામ-એ-જમ= જમશીદનો પ્યાલો]

આ શેરને ચર્ચાની એરણ ઉપર લેવા પહેલાં આપણે ‘જામ-એ-જમ’ એટલે કે જમશેદના પ્યાલા વિષેની જાણકારી મેળવી લઈએ. આમાં ‘જમ’ એ ‘જમશીદ’ નામનું ટૂકું રૂપ છે, નહિ કે જમ યાને જમરાજ. પ્રાચીન પર્સિયન દંતકથામાંનો જમશીદ નામે એક બાદશાહ કે જે ઘણી પર્સિયન કવિતાઓ કે વાર્તાઓમાં પાત્ર તરીકે આવે છે. જમશીદ પાસે નળાકાર બાહ્ય સપાટી ઉપર સાત બંગડી આકારના નકશીકામવાળો એક પ્યાલો (Seven ringed cup) હતો. આ પ્યાલામાં અમરત્વ પ્રાપ્ત કરવા માટેનું અમૃત ભરેલું રહેતું અને તેમાં નજર નાખીને તે બ્રહ્માંડનાં સાત સ્વર્ગ (જન્નત)ને જોઈ શકતો અને આમ પૃથ્વી ઉપર રહ્યે રહ્યે  તે સાત સાત જન્નતોના દીદાર (દર્શન)નો અનેરો આનંદ તે માણી શકતો.

હવે આપણે મૂળ શેર ઉપર આવીએ તો પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ કહે છે કે હાલના આ સમયમાં મારો શરાબસેવન સાથે અતૂટ નાતો બંધાઈ ગયો છે. તો વળી બીજા મિસરામાં તરત જ આપણને સાનંદાશ્ચર્ય આપતાં એ જણાવે છે, જાણે કે જામ-એ-જમનો એ જમાનો ફરી પાછો આવી ગયો! અહીં ‘નિકલે’ રદીફ એવી સરસ રીતે પ્રયોજાયો છે કે તેને ‘નીકળ્યા’ એમ બહુવચનમાં સમજતાં તેનો અર્થ એવો થાય કે પેલા જમશીદની પાસે તો માત્ર એક જ અલૌકિક પ્યાલો હતો, પણ હાલના આ  દૌરમાં તો અનેક પ્યાલાઓ નીકળી આવ્યા છે  વળી આપણે જામ-એ-જમ અને સાંપ્રત શરાબના પ્યાલાઓની સરખામણીની વધુ એક એવી કલ્પના પણ કરી શકીએ કે પેલો જમશીદ તો માત્ર તેના પ્યાલામાં સાત જન્નતોને જોઈ જ શકતો હતો, પણ અમારા યુગના આ પ્યાલામાંના શરાબના સેવન થકી અમે મસ્તીમાં એવા તો ઝૂમી ઊઠીએ છીએ કે અમે પ્રત્યક્ષ જન્નતનો આનંદ માણી શકીએ છીએ.

મારા અગાઉ જણાવ્યા મુજબ ગ઼ઝલમાં શરાબ અને સુંદરી અભિન્ન રીતે જોડાયેલાં રહેતાં હોય છે અને તેમના વગર ગ઼ઝલ સંભવી શકે જ નહિ. વળી મોટા ભાગના શાયરો પણ શરાબના નશાનો ભોગ બનતા જ હોય છે  અને તેથી જ તો તેમની ગ઼ઝલોમાં તેઓ શરાબને ખૂબ લાડ લડાવતા હોય છે અને તેથી જ શરાબ સાથે સંબંધિત એવા શેરમાં જીવંતતા લાવી શકતા હોય છે. ગ઼ાલિબ પણ દારૂની લતમાંથી બાકાત રહી શક્યા ન હતા. એટલે જ તો તેઓ પોતાનો એક શેર આમ સંભળાવે છે : “યે મસાઈલ-એ-તસવ્વુફ઼ યે તિરા બયાન ‘ગ઼ાલિબ’ / તુઝે હમ વલી (અલ્લાહનો નેક બંદો) સમઝતે જો ન બાદા-ખ઼્વાર હોતા (બાદા-ખ઼્વાર= શરાબી)”. દિલાવર ફ઼િગાર નામના એક શાયર પણ  ગ઼ાલિબના  આ શેરના સમર્થનમાં પોતાનો શેર આપે છે કે “’ગ઼ાલિબ’ કી શખ઼્સિય્યત મેં મહાસિન (ગુણ – virtue) હૈં બે-શુમાર / યે આદમી વલી થા ન હોતા જો બાદા-ખ઼્વાર”.  આ બંને શેરનો મતલબ એક જ છે કે જો ગ઼ાલિબ શરાબી ન હોત તો તેમનામાં બેસુમાર એટલા બધા ગુણ હતા કે તેમને અલ્લાહના નેક બંદા ગણવામાં આવતા.

(ક્રમશ: આંશિક ભાગ-૩)

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ  (ગ઼ઝલકાર)                                                                                                                                                                                                                                                       

-વલીભાઈ મુસા (રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 220)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૭) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

 

 

Tags: , ,

(611) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૭ (આંશિક ભાગ – ૧) હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (શે૧ થી ૩)

 

 

 

 

હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે
બહુત નિકલે મિરે અરમાન લેકિન ફિર ભી કમ નિકલે (૧)

[ખ઼્વાહિશેં= ઇચ્છાઓ; દમ=શ્વાસ, (અહીં) જીવ; અરમાન= મહેચ્છા, તીવ્ર ઇચ્છા]

ગ઼ાલિબનો આ શેર  ગ઼ઝલચાહકોમાં ખૂબ જ પ્રચલિત હોવા ઉપરાંત ગ઼ાલિબના ફિલસુફીયુક્ત ઘણા શેર પૈકીનો પણ આ એક શેર છે. અહીં માનવીની તૃષ્ણાઓની વાત છે. તૃષ્ણાઓ એવી હોય છે કે જે કદીય તૃપ્ત થતી નથી હોતી અને તૃષ્ણાઓનો અંત પણ આવતો નથી. એક તૃષ્ણા સંતોષાય અને દિલોદિમાગમાં બીજી તૃષ્ણાનો જન્મ થાય. આમ છતાંય આ તૃષ્ણાઓનું એક અન્ય સત્ય એ પણ છે કે તૃષ્ણા વગર માનવીના જીવનનું અસ્તિત્વ જ નથી. આમ જીવનને આ રીતે પણ વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય કે જીવન એટલે તૃષ્ણાઓની તૃપ્તિ માટેની મથામણનો સમયગાળો.

હવે ગ઼ાલિબ તૃષ્ણાઓ કે ઇચ્છાઓ વિષે શું કહેવા માગે છે તે સમજીએ. તેઓ કહે છે કે મારી હજારો ઇચ્છાઓ એવી છે કે એ પ્રત્યેક ઇચ્છાની પૂર્તિ થતાં જ મારો જીવ નીકળી જવો જોઈએ. આ શેર તેના અર્થઘટનની દૃષ્ટિએ સંકુલ હોઈ મીમાંસકો તેને જુદી જુદી રીતે સમજે-સમજાવે છે. મારા મતે શાયર તેમની બધી જ ખ્વાહિશોને એટલી બધી મૂલ્યવાન સમજે છે કે તેઓ તેમની પ્રત્યેક ખ્વાહિશની સંતુષ્ટિ માટે અનેકવાર પોતાનું જીવન સમર્પિત કરવા તૈયાર છે. આને સમજવા માટે આપણે એક ઉદાહરણ લઈએ કે કોઈ વયોવૃદ્ધ વ્યક્તિ પોતાના દીકરાના ઘરે પારણું બંધાય તેવી ખ્વાહિશ ધરાવતો હોય અને પછી એમ કહે કે હું જીવતાં મારા પુત્ર કે પૌત્રીને એકવાર રમાડી લઉં પછી ભલેને મોત આવે. આમ અહીં એક ખ્વાહિશની સંતુષ્ટિ માટે એક મોતની વાત છે, તેમ શાયર હજારો ખ્વાહિશોની પરિતૃપ્તિ માટે હજારો વાર મરવા તૈયાર છે.

બીજા મિસરામાં ‘અરમાન’ શબ્દનો અર્થ સામાન્ય રીતે ‘ઇચ્છા’ થવા ઉપરાંત ઊંડાણમાં તેનો અન્ય અર્થ ‘મહેચ્છા’ અથવા તો ‘તીવ્ર ઇચ્છા’ એમ પણ થાય. વળી ‘નિકલે’ શબ્દ કે જેનું મૂળ રૂપ ‘નિકલના’ છે તેનો અર્થ અહીં ‘પરિણામ નીકળવું કે સિદ્ધ થવું’ લેવો પડશે અને તો જ આ મિસરાને ખરા અર્થમાં સમજી શકાશે. આમ ગ઼ાલિબ કહે છે કે મારી હજારો સામાન્ય ખ્વાહિશો પૈકી કેટલીક તો અરમાન પ્રકારની એટલે કે ખૂબ જ તીવ્ર ઇચ્છાઓ હતી અને તેમાંની ઘણી બધી સિદ્ધ તો થઈ, પણ અફસોસ કે એ સુખદ પરિણામ લાવનારી એ મહેચ્છાઓ પ્રમાણમાં બહુ ઓછી નીવડી. મારા અગાઉ જણાવ્યા મુજબ અહીં માનવમનની નબળાઈ સિદ્ધ થાય છે. જ્યારે સંતો આત્મોન્નતિ માટે તૃષ્ણાઓના ત્યાગ અને સંતોષનો ઉપદેશ આપતા હોય છે, ત્યારે તેનાથી વિપરિત એવી વાસ્તવિકતા તો આ જ છે કે માનવી તૃષ્ણાઓની નાગચૂડમાં એવો તો ફસાયેલો રહેતો હોય છે, કે તેમાંથી તે મુકત થઈ શકતો નથી.

* * *

ડરે ક્યૂઁ મેરા ક઼ાતિલ ક્યા રહેગા ઉસ કી ગર્દન પર
વો ખ઼ૂઁ જો ચશ્મ-એ-તર સે ઉમ્ર ભર યૂઁ દમ-બ-દમ નિકલે (૨)

[ક઼ાતિલ = કત્લ કરનાર, (અહીં) માશૂકા; ચશ્મ-એ-તર= અશ્રુસભર આંખો, ભીની આંખો; દમ-બ-દમ= હર પલ, સતત; ગર્દન પર રહેવું= અહીં રૂઢિપ્રયોગ તરીકે એવો અર્થ લેવાનો છે કે ગર્દન ઉપર કોઈ આરોપ,  તહોમત કે ઇલ્જામ લાગશે નહિ]

અહીં માશૂક માશૂકાની ઓળખ કાતિલ તરીકેની આપે છે, એ  અર્થમાં કે તેની નજર, તેની અદા અને તેનો રૂઆબ એવાં તો ઘાતક છે કે માશૂકના જિગરને આરપાર વીંધી નાખે છે. હવે આમ જ્યારે તે કાતિલ તો છે જ, તો પછી તેણે મને દૈહિક રીતે જ ખરેખર કત્લ કરી દેવો જોઈએ; કેમ કે ઘાયલ દિલની સ્થિતિમાં જીવવા કરતાં બહેતર છે કે મોતને વહાલું કરવું. હવે માશૂક માશૂકાને હૈયાધારણ આપતાં કહે છે કે તેણે મારું ખૂન કરવાથી જરાપણ ડરવાની જરૂર નથી, કેમ કે તેના ઉપર મારા ખૂનનો કોઈ આરોપ લાગશે નહિ.

બીજા મિસરામાં માશૂકા ઉપર ક્ત્લનો કોઈ આરોપ કેમ લાગશે નહિ તેનું કારણ આપવામાં આવ્યું છે. માશૂક અહીં દિલનો બળાપો કાઢતાં કહે છે કે માશૂકાએ તેમને વિરહમાં જિંદગીભર એવા તો તડપાવ્યા છે કે તેઓ હરપળ લોહીનાં આંસુએ રડતા જ રહ્યા છે. આમ તેમના તનબદનમાં લોહી બાકી રહેવા પામ્યું જ નથી અને તેથી તેમનું મૃત્યુ લોહીના અભાવે થયું હોવાનું ગણાશે, નહિ કે માશૂકાએ તેમને ક્ત્લ કર્યા હોવાના કારણે! આમ માશૂક માશૂકાની ગરદન ઉપર તેમના ખૂનના આરોપ લાગવા ન લાગવા સબબે એવું અભયદાન આપે છે કે તે નિશ્ચિંતપણે આરોપી સાબિત થવાના ભય વગર પોતાનું કામ પાર પાડી શકે છે. અહીં માશૂકના માશૂકા પરત્વેના પ્રેમની પરાકાષ્ઠા જોવા મળે છે. માશૂક માને છે કે ભલે પોતે માશૂકાના હાથે માર્યો જાય, પણ તેના ઉપર કોઈ ઇલ્જામ લાગવો જોઈએ નહિ કે જેથી તેને મૃત્યુદંડ કે આજીવન કારાવાસની કોઈ સજાના ભોગ થવું પડે.

* * *

નિકલના ખ઼ુલ્દ સે આદમ કા સુનતે આએ હૈં લેકિન
બહુત બે-આબરૂ હો કર તિરે કૂચે સે હમ નિકલે (૩)

[નિકલના= બહાર નીકળવું; ખુલ્દ= જન્નત,સ્વર્ગ; બે-આબરૂ હોના= અપમાનિત થવું, માનહાનિ થવી; કૂચે= ગલી (Lane)]

ગ઼ાલિબના સર્વકાલીન ઉત્તમ દસ શેરમાં ગણના થવા પામેલો આ શેર છે. મુસ્લીમ અને ખ્રિસ્તી માન્યતા પ્રમાણે આદમ એ આ જગતના પ્રથમ પુરુષ છે. આથી જ મનુષ્યને આદમી પણ કહેવામાં આવે છે. હિંદુ માન્યતા પ્રમાણે મનુ એ આદિપુરુષ છે અને તેમાંથી જન્મેલા મનુજ-મનુષ્ય કહેવાયા. આપણે મૂળ આદમની વાત ઉપર આવીએ, તો આદમ અને ઈવ (હવ્વા) એ સૃષ્ટિનું પહેલું યુગલ હતું, જેમને માનવજાતના દાદા-દાદી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમના સર્જન પછી તેમને હંમેશ માટે સ્વર્ગમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેમને ખ્રિસ્તી મતે કોઈ એક વૃક્ષનું ફળ અને ઈસ્લામ મતે ઘઉંનો દાણો ખાવાની મનાઈ ફરમાવવામાં આવી હતી. શયતાનના ફરેબથી છેતરાઈને તેમણે ઈશ્વર-અલ્લાહની આજ્ઞાનો ભંગ કર્યો હતો. આમ તેમની સ્વર્ગમાંથી હકાલપટ્ટી થઈ હતી અને તેમને પૃથ્વી ઉપર ફેંકાવું પડ્યું હતું.

શાયર અર્થાત્ માશૂક શેરના આ પ્રથમ મિસરામાં આદમની ઉપરોક્ત ઘટનાને માશૂકા આગળ વર્ણવતાં કહે છે કે અમે આદમનું અપમાનિત થઈને જન્નતમાંથી હાંકી કઢાયાનું સાંભળતા આવ્યા છીએ. વળી તરત જ બીજા મિસરામાં આદમની દયાજનક સ્થિતિ સાથે પોતાની હાલની સ્થિતિને સરખાવતાં તેઓ કહે છે કે અમારે પણ તારી ગલીમાંથી તારા દ્વારા આદમ કરતાં પણ વધારે બેઆબરૂ થઈને નીકળી જવું પડ્યું છે. અહીં જન્નત અને માશૂકાની ગલી અર્થાત્ નિવાસસ્થાનની સરખામણી સમજવા જેવી છે. માશૂકા સાથેનું મિલન (વિસાલ) કે સાન્નિધ્ય જન્નતનું સુખ આપનારું હતું અને માશૂકાની અવગણનાના કારણે એમને અપમાનિત થઈને તેનાથી દૂર થવું પડ્યું છે, જેનું એમને ભારોભાર દુ:ખ છે.

આ શેરના અર્થઘટનમાં નિષ્ણાતો વચ્ચે અંશત: મતાંતર છે. એક મત પ્રમાણે માશૂકનો કહેવાનો મતલબ એ છે આદમના દુર્ભાગ્યની ઘટના તો દૂરના લાંબા ભૂતકાળમાં ઘટી હતી અને અમે હાલમાં એનાથીય વધારે એવી જ  હકાલપટ્ટીની પીડાદાયક વેદના અનુભવી રહ્યા છીએ. બીજા મત પ્રમાણે લોકો આદમની કફોડી હાલત ઉપર દયા ખાય છે, પરંતુ અહીં માશૂક તો એમ માને છે કે તેઓ તો માશૂકાથી પેલા આદમ કરતાં વધારે બદનામ થયા હોઈ તેઓ વધુ દયાને પાત્ર છે. બીજા મિસરાના આરંભે મુકાયેલો ‘બહુત’ શબ્દ પણ  બીજા મતને સમર્થન આપે છે. ગ઼ાલિબના શિષ્ય અલ્તાફ હુસૈન હાલી (ઈ.સ. ૧૮૩૭-૧૯૩૦) દ્વારા લિખિત ગ઼ાલિબનું જીવનચરિત્ર ‘યાદગાર-એ- ગ઼ાલિબ’ માં પણ તેમણે આ ‘બહુત’ શબ્દના વજનને સમજાવતાં નોંધ્યું છે કે ‘બહુત’ શબ્દ આદમ કરતાં પણ માશૂકનું વધારે અપમાન થયાનું જણાવે છે.

(ક્રમશ: આંશિક ભાગ-૨)

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ (ગ઼ઝલકાર)

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 220)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

 

Tags: , , , ,

(610) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૬ (આંશિક ભાગ – ૩) હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (શેર ૭ થી ૧૦)

 

 

 

વો ચીજ઼ જિસ કે લિએ હમ કો હો બિહિશ્ત અજ઼ીજ઼
સિવાએ બાદા-એ-ગુલ્ફામ-એ-મુષ્ક-બૂ ક્યા હૈ (૭)

[બિહિશ્ત= સ્વર્ગ, જન્નત; અજ઼ીજ઼= પ્રિય, પ્યારું; બાદા-એ-ગુલ્ફામ-એ-મુષ્ક-બૂ= ગુલાબી રંગનો કસ્તુરીની સુગંધવાળો શરાબ]

આ શેરના સાની મિસરામાંનો ‘સિવાએ’ અર્થાત્ ‘સિવાય’ શબ્દ એવો છે, જે આ શેરને બે ઇંગિત અર્થોએ  દ્વિઅર્થી બનાવે છે. પહેલા ઇંગિત અર્થ પ્રમાણે શાયર કહે છે કે એ ચીજ કે જે મેળવવા માટે અમને જન્નત અત્યંત પ્યારી છે અને તે ચીજ સામે ગુલાબી રંગના કસ્તુરીની સુગંધવાળા શરાબની કોઈ વિસાત નથી. ઇસ્લામ મજહબમાં શરાબને હરામ ઠરાવેલ છે. હવે જે પરહેજગાર બંદાઓ આ દુનિયામાં શરાબથી દૂર રહે છે, તેમના માટે જન્નતમાંના હવ્ઝ-એ-કૌસરનો વાયદો કરવામાં આવ્યો છે. ‘કૌસર’ નામનું એવું નિર્દોષ પીણું કે જેના હોજ ભરેલા હશે અને તેના પીવામાં શરાબ કરતાં પણ વધારે લિજ્જત હશે. તેના સેવનથી ભાન ભુલાશે નહિ અને છતાંય અનેરો આનંદ લૂંટી શકાશે. આમ અહીં ‘વો ચીજ’ જેને અધ્યાહાર રાખવામાં આવી છે, તેને હું મારા મતે પહેલા ઇંગિત અર્થમાં પીણાના બદલે પીણું એમ ‘કૌસર’ને સમજું છું, કેમ કે દુન્યવી શરાબ કરતાં પણ ચઢિયાતી વસ્તુ જન્નતનું ‘કૌસર’ જ હોઈ શકે.

હવે દ્વિતીય ઇંગિત અર્થ મુજબ પીણાના સામે પીણાના બદલે અન્ય કોઈ ચીજ અર્થાત્ બાબતને જો લેવી હોય તો સ્ત્રીસુખને લઈ શકાય. જે પાક બંદાઓ આ દુનિયામાં વ્યભિચારથી દૂર રહ્યા છે, તેમના માટે ‘હૂર’ એટલે કે સ્વરૂપવાન સ્ત્રી, અપ્સરા કે પરીનો જોડા તરીકે પ્રાપ્ત થવાનો વાયદો કરવામાં આવ્યો છે. ‘હૂર’  શબ્દની તફસીર (સમજૂતી) મુજબ આ લોકની પોતાની પત્નીઓ જ સ્વરૂપવાન સ્ત્રીઓ સ્વરૂપે જન્નતમાં જીવનસાથી બની રહેશે. આમ શાયર જન્નત પ્રિય હોવાના કારણ રૂપે સંભવિત આ બે બાબતો પૈકી કોઈ એક એટલે કે ‘કૌસર’ અથવા ‘હૂર’ને ‘વો ચીજ’ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરે છે. આમ આ  ચીજ (કૌસર/હૂર)ના કારણે શાયરેને જન્નતમાં જવા માટેની ઉત્કંઠા છે અને જન્નતના એ અનેરા સુખને દુન્યવી શરાબ કરતાં ચઢિયાતું જણાવ્યું છે.

હવે આ શેરને ઇંગિત અર્થોના બદલે જો સીધા અર્થમાં સમજીએ તો શાયર માર્મિક રીતે એમ કહે છે કે અહીંની શરાબની મહેફિલમાં જે લુત્ફ (આનંદ) મળે છે તેવો આનંદ જો જન્નતમાં ન જ મળવાનો હોય તો શા માટે આપણે જન્નતની તમન્ના રાખવી જોઈએ. હવે જો આપણે આ અર્થમાં આ શેરને લેવા માગતા હોઈએ તો પેલા દુન્યવી શરાબને સ્થૂળ અર્થમાં ન સમજતાં તેને આધ્યાત્મિક અર્થમાં ઈશ્વરની યાદ કે તેના જિક્ર (રટણ)ના શરાબ અર્થાત્ નશાના અર્થમાં સમજવો પડે અને આમ આ શેર ઇશ્કે મિજાજી (દુન્યવી પ્રેમ)ના બદલે ઇશ્કે હકીકી (ઈશ્વરીય પ્રેમ) બની જાય છે. સુફીવાદ પ્રમાણે ઈશ્વર માશૂકા રૂપે પ્રાપ્ત થતો હોય તો સાધક માટે જન્નત ગૌણ બની જાય છે. ઈશ્વરની ભક્તિ ઈશ્વરપ્રાપ્તિ માટે જ હોવી જોઈએ, તેની ખુશનૂદી માટે હોવી જોઈએ; નહિ કે જન્નતની પ્રાપ્તિ માટે કે જહન્નમની આગથી બચવા માટે. એથી જ તો કહેવાય છે કે એવા સાચા ભક્તો કે બંદાઓના મતે જન્નતને આગ ચાંપી દેવામાં આવે કે જહન્નમને ઠારી દેવામાં આવે તો પણ તેનાથી તેમને કોઈ ફરક પડતો નથી. છેવટે તો જન્નત કે જહન્નમ એ તો ઈશ્વરની મખલૂક (સર્જન)માં જ આવે, જ્યારે ઈશ્વર તો ખાલિક (સર્જનહાર) છે. સર્જનહાર આગળ તેનાં સર્જનો ગૌણ બની જાય છે. આમ ઈશ્વરનું નૈકટ્ય એ જ પરમ લક્ષ હોવું જોઈએ અને તેથી જ ગુજરાતી કવિ દયારામે પણ ગાયું છે કે ‘વ્રજ વહાલું રે, વૈકુંઠ નહિ  જાવું’.

* * *

પિયૂઁ શરાબ અગર ખ઼ુમ ભી દેખ લૂઁ દો-ચાર
યે શીશા-ઓ-ક઼દહ-ઓ-કૂજ઼ા-ઓ-સુબૂ ક્યા હૈ (૮)

[ખ઼ુમ= લાકડાનું દારૂ સંઘરવાનું બેરલ;  શીશા= શરાબની બાટલી કે સુરાહી; ક઼દહ= કટોરો, વાડકો; કૂજ઼ા= સાંકડા મોંવાળું માટેનું પાત્ર; सुबू= શરાબનો ઘડો]

ગ઼ઝલનો આ શેર આપણને મરક મરક સ્મિત કરાવે તેઓ રમૂજી છે. શેરના અર્થઘટન ઉપર આવવા પહેલાં પૂર્વભૂમિકા રૂપે આપણે મયખાના સાથે સંકળાયેલાં પાત્રો વિષેની જાણકારી મેળવી લઈએ. મયખાના (દારૂનું પીઠું)માં શરાબને સંઘરવા કે પાવા-પીવા માટેનાં નાનાંથી મોટાં પાત્રો હોય છે. સૌથી મોટામાં મોટું પાત્ર લાકડાનું બેરલ હોય છે કે જેમાં વિપુલ પ્રમાણમાં શરાબને સંઘરવામાં આવતો હોય છે. ત્યાર પછીનાં મોટાથી નાનાં પાત્રો જેવાં કે ઘડો, કૂજો, કટોરો, સુરાહી વગેરે સાકી (શરાબ પાનાર) કે શરાબપાન કરનારના ઉપયોગનાં પાત્રો હોય છે. આ બધાંયમાં ઓછા કે વધુ પમાણમાં શરાબ હોય છે અને શરાબની મહેફિલમાં આ બધાં પાત્રો વડે શરાબીઓને સાકી કે ખાદિમ દ્વારા શરાબ આપવામાં આવતો હોય છે.

હવે આપણે શેરના અર્થઘટન ઉપર આવીએ. અહીં શાયર અર્થાત્ શરાબી કહે છે કે હું શરાબ પીવા પહેલાં બેચાર શરાબનાં બેરલને ચકાસી લઉં કે તેમાં પૂરતી માત્રામાં શરાબ ભરેલો છે કે નહિ! આમ કરવા માટેનું પ્રયોજન એ કે શરાબી પોતે પિયક્કડ (વધારે પ્રમાણમાં દારૂ પીનારો દારૂડિયો) છે અને એવું ન બને કે પીવામાં બરાબરની મજા આવી રહી હોય અને બેરલમાં દારૂ ખૂટી પડે. અત્રે એ સમજી લેવું જરૂરી છે કે શાયર એક માત્ર શરાબી નથી, પૂરી મહેફિલ જામેલી છે અને આમ ઝાઝા શરાબી હોઈ બેરલમાંનો શરાબ ખૂટી પણ  પડે! વળી ‘બેચાર’ બેરલ ચકાસી લેવાં એટલે કે જુદાજુદા પ્રકારના શરાબનાં બેરલ હોવાના કારણે એકથી વધારે ચકાસવાં પડે. અહીં સાની મિસરામાં ‘ક્યા હૈ’ રદીફને બખૂબી નિભાવવામાં આવ્યો છે. બેરલમાંના શરાબના જથ્થાને તપાસી લીધા પછી અને તેમાં પૂરતા પ્રમાણમાં હોવાનું માલૂમ પડ્યા પછી નાનાંનાનાં પાત્રોમાં શરાબ છે કે નહિ અથવા તેમાં કેટલા પ્રમાણમાં શરાબ છે તે ચકાસવાનો કોઈ મતલબ રહેતો નથી. ગુજરાતીમાં કહેવત છે કે કૂવામાં હોય તો હવાડામાં આવે, તદનુસાર બેરલમાં હશે તો અન્ય પાત્રો અને છેલ્લે પીનારની પ્યાલી સુધી તો એ શરાબ આવવાનો જ છે.

ઉર્દૂ શાયરીમાં શરાબની હાજરી હોય જ અને જો તેને ઉઠાવી લેવામાં આવે તો શાયરીમાં કશું જ બાકી રહે નહિ. આ શેર શરાબીઓની એ વર્તણૂકને ઉજાગર કરે છે કે તેઓ ગમે તેટલા પ્રમાણમાં તેનું પાન કરે તો પણ તેઓ અતૃપ્ત જ રહે!

* * *

રહી ન તાક઼ત-એ-ગુફ઼્તાર ઔર અગર હો ભી
તો કિસ ઉમીદ પે કહિએ કિ આરજ઼ૂ ક્યા હૈ (૯)

[તાક઼ત-એ-ગુફ઼્તાર= વાત કરવાની શક્તિ; આરજ઼ૂ= મનોકામના, ઇચ્છા]

દુ:ખના અસહ્ય બોજ હેઠળ દબાયેલા, માનસિક રીતે ભાંગી પડેલા અને સાવ ઉદાસીન થઈ ગયેલા માશૂક પોતાની હાર સ્વીકારતાં કબૂલ કરે છે કે તેઓ માશૂકા સાથે કોઈપણ વાતચીત કરવા માટેની શક્તિ ગુમાવી બેઠા છે. વળી પાછા હૈયાધારણ દર્શાવતાં કહે છે કે માની લો કે દિલ ખોલીને વાત કરવાની તાકાત પાછી મેળવી લીધી છે, તો પણ કઈ આશાએ માશૂકાને એમ કહેવું કે તેમના દિલની મનોકામના શું છે, આખરે પોતે શું ઇચ્છે છે? બીજા સાની મિસરામાં માશૂકની નાઉમેદી જે વર્તાય છે તે માટેની એવી કલ્પના કરવી રહે કે અત્યાર સુધી દૂર ભાગતી રહેલી એ માશૂકા હાલ સન્મુખ તો છે, પણ તે જડ પૂતળા જેવી સ્થિતપ્રજ્ઞ અને એકદમ અક્કડ સ્થિતિમાં! માશૂકાના ચહેરા ઉપર પોતાના પરત્વેનો કોઈ મહોબ્બતનો ભાવ દેખા દેતો ન હોઈ માશૂક ખામોશી ધારણ કરવાનું મુનાસિબ સમજે છે અને તેની આરજૂ વિષેની પૃચ્છા કરવાનું માંડી વાળે છે. આમ શેર ઉલ્લાસમય ન રહેતાં સાવ વિષાદમય બની રહે છે અને આમાં જ ગ઼ઝલમાંના ભાવના ચઢાવઉતારની ખૂબી સમાયેલી છે.

* * *

હુઆ હૈ શહ કા મુસાહિબ ફિરે હૈ ઇતરાતા
વગર્ના શહર મેં ‘ગ઼ાલિબ’ કી આબરૂ ક્યા હૈ (૧૦)

[શહ= બાદશાહ; મુસાહિબ=દરબારીજન]

ફરી એકવાર ગ઼ાલિબના ઉમદા મક્તા શેર પૈકીનો વધુ એક શેર આપણને અહીં મળે છે. આ શેર જ્યારે તત્કાલીન બાદશાહની મહેફિલમાં તેમના મુરબ્બીવટ હેઠળ રજૂ કરવામાં આવ્યો હશે, ત્યારે તેને કેટલી બધી દાદ (પ્રશંસા) મળી હશે તેની તો આપણે માત્ર કલ્પના જ કરવી રહે છે. કેવું ભવ્ય અભિવાદન એ બાદશાહનું કે જેના દરબારીજન માત્ર હોવાથી પોતાને આટલાં બધાં માનસન્માન મળી રહ્યાં છે તેવો ગ઼ાલિબ એકરાર કરે છે. આથી જ તો ગ઼ાલિબ શાહ સાથે બેસવા-ઊઠવાના નિકટતમ સંબંધોના કારણે જ ગર્વ અનુભવે છે અને છાતી કાઢીને ચાલી શકે છે.

હવે બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબ નિખાલસભાવે સ્વીકારે છે બાદશાહની મહેફિલમાંની પોતાની હાજરી હોવાના કારણે જ તેઓ ખ્યાતનામ થયા છે, વર્ના તેમની શહેરમાં શી આબરૂ કે હૈસિયત છે! અહીં ચકોર પાઠકને   ગ઼ાલિબના આ વિધાન પાછળ રહેલો છૂપો કટાક્ષ અને હળવો આક્રોશ સમજાયા વગર રહેશે નહિ. ગ઼ાલિબ તેમના સમયના ઉમદા શાયર છે અને તેમની શાયરીને શાહ સાથેના સાન્નિધ્યના આલંબન વગર પણ પ્રશંસા મળવી જોઈતી હતી તેવી તેમની ખેવના અહીં ડોકાય છે. આમ આ બીજા મિસરાનું વિધાન એક રીતે તો વક્રોક્તિમાં રજૂ થયેલું જણાઈ આવે છે.

આમ છતાંય ગ઼ાલિબ સ્વીકારે છે કે આબરૂદાર ગણાવાના દુનિયાના માપદંડોમાં પોતે ઊણા ઊતરે છે. તેમની નિર્ધનતા, શરાબ અને જુગારની લત આદિ તેમના વ્યક્તિત્વનાં ઉધાર પાસાં છે, જે તેમના માટે આબરૂદાર ગણાવામાં બાધક નીવડે છે. આ સમીક્ષક નમ્રપણે  માને છે કે નિર્ધનતાને અવગણતાં બાકીની બે કુટેવો ગ઼ાલિબના મુસ્લિમ હોવાના નાતે અલબત્ત ખરાબ તો છે જ, કેમ કે ઇસ્લામમાં આ બંને આદતોને હરામ ઠરાવવામાં આવેલ છે; પરંતુ આ આદતો જાતને જરૂર નુકસાન પહોંચાડનારી છે, પણ તેનાથી અન્યોને કોઈ હાનિ પહોંચતી નથી. ચોરી, હત્યા, વ્યભિચાર, ભ્રષ્ટાચાર, દંગાફસાદ આદિ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓની અસર સામેની વ્યક્તિ કે વ્યક્તિસમૂહો ઉપર થતી હોય છે અને તેથી ગ઼ાલિબની ત્રુટિઓ સ્વનુકસાનકારક જ હોઈ તેમને  અંશત: ક્ષમ્ય ગણી-ગણાવી શકાય.

આ અંતિમ મક્તા શેર સાથે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલ અહીં પૂરી થાય છે. આખી ગ઼ઝલમાંના પ્રત્યેક શેરમાંનો રદીફ ‘ક્યા હૈ’ અર્થસભર બની રહેવા ઉપરાંત તેમાં જે તે કથન સાથેનો તેનો અનુબંધ (Co-relation) પણ જળવાઈ રહે છે. ચાલો ત્યારે આપણે આ  ગ઼ઝલના મત્લા શેર – હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ, તુમ હી કહો કિ યે અંદાજ઼-એ-ગુફ઼્તગૂ ક્યા હૈ – ને ગણગણતાં અને તેને માણતાં માણતાં આપણે છૂટા પડીએ. (સંપૂર્ણ)

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 179)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

Tags: , , , , ,

(609) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૫ (આંશિક ભાગ – ૨) હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (શેર ૩ થી ૬)

 

 

 

 

 

 

યે રશ્ક હૈ કિ વો હોતા હૈ હમ-સુખન તુમ સે
વગર્ના ખ઼ૌફ઼-એ-બદ-આમોજ઼ી-એ-અદૂ ક્યા હૈ (૩)

[રશ્ક= ઈર્ષા; હમ-સુખન= પરસ્પર વાતચીત કરવી; વગર્ના = નહિ તો; અદૂ= શત્રુ, વેરી, હરીફ; ખ઼ૌફ઼= ડર; આમોજ઼ી= ઉશ્કેરણી, ભંભેરણી; ખ઼ૌફ઼-એ-બદ-આમોજ઼ી-એ-અદૂ= દુશ્મનની ખોટી કાનભંભેરણીનો ડર]

કોઈ કથા કે નાટકમાં માત્ર નાયક-નાયિકા જ હોય અને ખલનાયક ન હોય તો તેમાં રસ જામે નહિ. ગ઼ાલિબની  ગ઼ઝલોમાં નામાબર (સંદેશાવાહક) કે પછી માશૂકનો હરીફ ખલનાયક (Villain)ની ભૂમિકા  ભજવતો હોય છે. આમ સાહિત્યિક કૃતિઓમાં રસનિષ્પત્તિ માટે પ્રણયત્રિકોણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતો હોય છે.

પહેલા મિસરામાં માશૂક માશૂકાને સંબોધીને કહે છે કે ‘વો’ એટલે કે મારો હરીફ તારી સાથે વાતચીત કરે છે તેની મને ઈર્ષા થાય છે. ઈર્ષા થવાનું કારણ એ જ કે માશૂકના નસીબમાં માશૂકા સાથે વાત કરવાનું લખાયું નથી, કેમ કે માશૂકા તેમનાથી દૂર ભાગે છે અને વાત કરવાનો કોઈ મોકો આપતી નથી. આમ પોતે માશૂકા સાથે પ્રણયગોષ્ટિ કરવાથી મહરૂમ (વંચિત) રહી જતા હોય અને પેલો હરીફ છડેચોક તેમની માશૂકા સાથે વાત કરવાનો આનંદ લૂંટી રહ્યો હોય, ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે માશૂકને જલન તો થાય જ.

બીજા મિસરામાં માશૂક નિશ્ચિંત હોવાનો કે બહાદુરી દેખાડવાનો દંભ કરે છે, અર્થાત્ શેખી મારે છે કે મારો દુશ્મન તારી કાનભંભેરણી કરશે એવો મને કોઈ ડર નથી. મને વિશ્વાસ છે કે તેની કાનભંભેરણીની તારા ઉપર કોઈ અસર નહિ થાય અને તેથી જ તો એ પ્રકારનો ડર મારા માટે કોઈ વિસાતમાં નથી. અહીં રદીફ ‘ક્યા હૈ’ બરાબર  બંધબેસતો છે અને માશૂકની દંભી બેફિકરાઈના સંદર્ભે પ્રયોજાયો છે.

અહીં બીજા મિસરા સંદર્ભે આ રસદર્શનકાર તેના પઠનને મનોવૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણે જુદી રીતે મૂલવે છે. દુશ્મનની કાનભંભેરણી માશૂકા ઉપર કોઈ જ અસર નહિ કરે અને તેને એ પ્રકારનો કોઈ જ ડર નથી એમ જે કહેવાય છે એ માત્ર આશ્વાસન મેળવવા પૂરતો દંભ પણ હોઈ શકે. આ વાતને સમજવા માટે એક ઉદાહરણ લઈએ કે કોઈ મનોમન અંધારાથી ડરનારો માણસ પોતાની ભીરુતા છુપાવવા વારંવાર બોલ્યે જ જાય કે ‘જુઓ, હું કંઈ અંધારાથી ડરું છું?’. બસ, એવો જ કંઈક માશૂકના ઉપરોક્ત  વિધાન પાછળ તેના વિરુદ્ધનો ભાવ પણ હોઈ શકે; કેમ કે પહેલા મિસરામાં હરીફની તેની માશૂકા સાથેની વાતચીત તેનામાં ઈર્ષાનો ભાવ તો જગાડે જ છે. તો પછી એ જ હરીફ કે દુશ્મન તેની માશૂકાને જીતી લેવા માટે માશૂકની વગોવણી કર્યા વગર રહે ખરો! એટલે માશૂક મનમાં તો ડર ધરાવે જ છે કે પેલો પ્રતિસ્પર્ધી જરૂર માશૂકાની કાનભંભેરણી કરશે જ, પણ શાબ્દિક રીતે તો બેફિકરાઈ બતાવવી જ પડે છે; કારણ કે તે માશૂકાની નજરમાં વહેમીલો સાબિત થવા માગતો નથી. જો કે આ રસદર્શનકાર એ સ્પષ્ટતા તો અવશ્ય કરે જ છે કે આ અર્થઘટન તેનું મૌલિક છે અને તે અન્ય મીમાંસકોની મીમાંસાથી સાવ અલગ તો છે જ. હવે ગ઼ઝલપ્રેમીઓ સ્વતંત્ર છે કે તેમણે માશૂકના કયા મનોભાવને સ્વીકાર્ય ગણવો.

* * *

ચિપક રહા હૈ બદન પર લહૂ સે પૈરાહન
હમારે જેબ કો અબ હાજત-એ-રફૂ ક્યા હૈ (૪)

[પૈરાહન= વસ્ત્ર, પહેરણ; જેબ= ખિસ્સું; હાજત-એ-રફૂ = રફૂ કરવાની-તૂણવાની જરૂરિયાત]

સામાન્ય રીતે ઉર્દૂ કવિતામાં લોહી અંતર્ગત વર્ણનો સામાન્ય હોય છે, જે કોઈક સંવેદનશીલ પાઠકોને ઘણીવાર કઠતાં હોય છે; આમ છતાંય આ શેર મૌખિક પ્રસ્તુતિ માટે વજનદાર છે. પહેલા મિસરામાં સાવ સરળ રીતે એમ કહેવાયું છે કે લોહીથી તરબતર પહેરણ શરીર સાથે ચોંટી ગયું છે. અહીં છાતીના ભાગે લોહી નીકળી આવવાના કારણની કલ્પના કરવી રહે છે કે માશૂક પરેશાન હાલતમાં પોતાની છાતીને નહોર ભરીને એવા ઉઝરડા પાડે છે કે પહેરણ પણ લોહીથી ખરડાઈ જાય છે. બીજા મિસરામાં પણ સીધા શબ્દોમાં એમ કહેવાયું છે કે હવે અમારા પહેરણના ખિસ્સાને રફૂ કરવાની શી જરૂર છે. બંને મિસરાને સંયુક્ત રીતે સમજતાં એ નિષ્કર્ષ ઉપર આવી શકાય કે નહોર ભરવાના કારણે ફાટી ગયેલા પહેરણના ખિસ્સાને રફૂ કરવાનો કોઈ મતલબ રહેતો નથી. અહીં શાયરનું ચાતુર્ય સમજવા જેવું છે. પહેરણના ખિસ્સા નીચે હૃદય હોય છે અને એ હૃદય પણ માશૂકાની અવહેલનાના કારણે એવું તો ઘવાયું છે કે ત્યાં પણ લોહીનો અંત:સ્રાવ થયો છે. આમ આંતરિક હૃદય કે બાહ્ય ખિસ્સાને રફૂ કરીને સાંધવાનો કોઈ હેતુ રહેતો નથી. આ કથનને સમજવા માટે  ગંભીર રોગનો ભોગ બનેલા કોઈક દર્દીનું ઉદાહરણ લઈએ. આવો દર્દી પોતાની બીમારીથી એટલો બધો ત્રસ્ત થઈ ગયો હોય કે હવે તે કોઈપણ જાતની સારવાર લેવા ન માગતો હોય. આપણા માશૂક પણ માશૂકાથી એટલા બધા ત્રસ્ત  છે કે હવે તે ‘અબ હાજત-એ-રફૂ ક્યા હૈ’નો ઉદગાર કાઢી બેસે છે અને એ દ્વારા એ હૃદયના ઘાવ રૂઝાવવા કે ખિસ્સાને રફૂ કરવાથી બેપરવાહ રહેવા માગે છે. માશૂકની ત્રસ્તતા આપણને આ ગ઼ઝલના પહેલા જ મત્લા શેરમાં જાણવા મળે છે કે માશૂકા વારંવાર માશૂકને તેની હૈસિયત બતાવવા માટેનો પડકાર ફેંકતો એક જ મહેણાટોણાનો પ્રશ્ન પૂછ્યે રાખે છે ‘તુ ક્યા હૈ?’. આ આકરાં વેણ માશૂકના દિલને ઘાયલ કરે છે અને તેમાંથી જ આ સ્વતંત્ર શેરનો જન્મ થાય છે.

* * *

જલા હૈ જિસ્મ જહાઁ દિલ ભી જલ ગયા હોગા
કુરેદતે હો જો અબ રાખ જુસ્તુજૂ ક્યા હૈ (૫)

[જિસ્મ= શરીર; કુરેદતે= ફંફોસવું, આંગળાં વડે શોધવું; જુસ્તુજૂ= આકાંક્ષા, ઇચ્છા, તલાશ, શોધ]

મુશાયરાની શોભા વધારવા માટે સક્ષમ વધુ એક આ શેર છે. આ શેરની આંતરિક ખૂબીને સમજવા પહેલાં આપણે તેની બાહ્ય ખૂબીને પહેલી અવલોકીએ. શેરના પહેલા મિસરામાં વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારમાં ચાર શબ્દોમાં ‘જ’ રણકાર સાંભળવા મળે છે અને વળી બીજા મિસરામાંના ‘જુસ્તજૂ’ શબ્દના ‘જુ’ સાથે તેનો તાલમેલ સધાય છે. આમ આ શેર કર્ણપ્રિય બની રહે છે.

શેરના પહેલા મિસરામાંનું કથન એવી કમનીય રીતે રજૂ થયું છે કે બીજા મિસરામાં શું આવશે તેનો અણસાર સુદ્ધાં પાઠકને થતો નથી. માશૂક માશુકાને મર્મવચન સંભળાવતાં કહે છે કે જ્યાં મારું આખું શરીર બળીને ભસ્મ થઈ ગયું છે, ત્યાં મારું દિલ પણ બળી ગયું હોવું જ જોઈએ. અહીં માશૂકાની અવહેલનાના કારણે યાતનાની આગમાં ઘેરાઈ ગયેલા માશૂકનો આક્રોશ વ્યક્ત થાય છે. જે દિલ માશૂકાને બેહદ ચાહતું હતું તે શરીરની સાથે બળીને નામશેષ થઈ ગયું છે.

બીજા મિસરામાં માશૂકાનો પશ્ચાત્તાપ એ રીતે સમજાય છે કે તેણી રાખના ઢગલામાં આંગળાં ફેરવીને માશૂકના દિલને ઢૂંઢવાનો વ્યર્થ પ્રયત્ન કરે છે. અહીં આપણે થોડોક કલ્પનાનો રંગ ઉમેરવો પડશે કે માશૂક તો દિલ સમેત આખા શરીરથી બળીને ભસ્મ થઈ ગયો છે, તો પછી કેવી રીતે તે માશૂકાને સંબોધીને આ શેરને રટી શકે! તો આમાં આપણે આધ્યત્મિક ફિલોસોફીનો આશરો લઈને માનવું પડશે કે શરીર નાશવંત છે, પણ રૂહ (આત્મા) અમર છે; અને તેથી આ શેર માશૂકાની રાખના ઢગલામાં દિલ શોધવાની ચેષ્ટાને જોઈને માશૂકની રૂહ તેને છેલ્લે મર્મવચન (ટોણો) સંભળાવતાં કહે છે કે ‘જુસ્તુજૂ ક્યા હૈ’  અર્થાત્ ‘મારા દિલની શોધખોળનો હવે શો અર્થ  છે, કે જેના બળી જવા પાછળનું નિમિત્ત માત્ર તો તું જ છે ને!’ ’

* * *

રગોં મેં દૌડ઼તે ફિરને કે હમ નહીં ક઼ાઇલ
જબ આઁખ હી સે ટપકા તો ફિર લહૂ ક્યા હૈ (૬)

[રગ= નસ; ક઼ાઇલ= માનનારું; કબૂલ કરનારું,પ્રભાવિત થનારું; લહૂ= લોહી]

આ શેરના પહેલા મિસરાને સમજવા માટે બીજા મિસરાના ‘લહૂ’ શબ્દને અહીં સાંકળવો પડશે. શેરને સીધી લીટીએ સમજીએ તો માશૂક કહે છે કે પોતાના શરીરની નસોમાં થતા રુધિરાભિસરણ અર્થાત્ લોહીના પરિભ્રમણથી હું જરાય પ્રભાવિત થતો નથી, કેમ કે નસોમાં લોહીનું દોડવું કે ફરવું એ તો દરેક માનવીના શરીરની સર્વસામાન્ય પ્રક્રિયા છે. ખરેખર તો એ લોહી આંસુના વિકલ્પે આંખોમાંથી ટપકે તો જ તેનું મૂલ્ય હું આંકું, અન્યથા શરીરની અંદર જ ફર્યા કરતા લોહીની મારા મનથી કોઈ વિસાત નથી. આ તો આ શેરનો વાચ્યાર્થ થયો ગણાય, પણ તેનો ગૂઢાર્થ તો કંઈક જુદો જ છે.

એ ગૂઢાર્થને સમજાવવા પહેલાં હું રુદન અને તેની સાથે સંલગ્ન આંસુ વિષયક થોડી ચર્ચા કરી લેવા માગું છું. લોકો રડે છે, જ્યારે કે તેઓ ઉદાસ, ભયભીત, ક્રોધિત અને હતાશા કે વેદનામય સ્થિતિમાં હોય; અને વળી કેટલીક વાર તો તેઓ ખુશ હોય ત્યારે પણ રડી પડતા હોય છે. રડવું બધા જ સંવેગોમાં ઉદભવતું હોય છે ટોમ લુત્ઝ (Tom Lutz) નામના જીવવિજ્ઞાની લાક્ષણિકતાઓને અનુલક્ષીને આંસુઓના ત્રણ પ્રકાર આપે છે. (૧) મૂળભૂત (Basal) આંસુ (૨) પ્રત્યાઘાતી (ઈજાના ફલસ્વરૂપ) આંસુ; અને, (૩) લાગણીજન્ય (મનોવૈજ્ઞાનિક કારણથી નિપજતાં) આંસુ.  ઘણીવાર એમ પણ બનતું હોય છે કે રડનાર પોતે પણ પોતાના રુદન ઉપર અંકુશ મૂકી ન શકે, જ્યાં સુધી તેની પ્રસન્નતા કે ગમગીનીનું મૂળભૂત જે કોઈ કારણ હોય તેની અસર સંપૂર્ણપણે તેના મનમાંથી સાવ ભૂંસાઈ ન જાય.

આપણા શેરના માશૂક તેમની માશૂકા તરફથી થતી અવગણનાના કારણે  હતાશામાં એવા તો ઘેરાઈ ગયા છે કે તેઓ લોહીનાં આંસુએ રડવા ઝંખે છે. ‘લોહીનાં આંસુએ રડવું’ એ રૂઢિપ્રયોગ છે અને તે અસહ્ય વેદનાથી દીર્ઘ કાળ સુધી રડ્યે જવાની ક્રિયાને સમજાવે છે. માશૂક શરીરના આંતરિક લોહીના પરિભ્રમણથી અને એ લોહીથી જરાય સંતુષ્ટ નથી. એ લોહી આંખોમાંથી અશ્રુરૂપે ટપકવું જોઈએ એમ તેઓ ઇચ્છે છે. અહીં માશૂક વિષાદની પરાકાષ્ઠામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે અને એમાંથી જલ્દી બહાર નીકળવા માટે ઘેરું રુદન કરી લેવા ઇચ્છે છે. છાનું કે હળવું રુદન તેમની વેદનાને લંબાવશે, જે તેમને માન્ય નથી.

સારાંશે કહીએ તો માશૂક લોહીનાં આંસુએ રડી લઈને ત્વરિત વિષાદમુક્ત થવા માગે છે. ખરે જ ‘ક્યા હૈ’ રદીફના ‘લહૂ’ કાફિયા સાથેના જોડાણની ચમત્કૃતિ મનભાવન બની રહે છે.

* * *

 

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                            (ક્રમશ: ૩)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 179)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

 

 

Tags: , , ,