RSS

Tag Archives: ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या

(615) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૧ (આંશિક ભાગ – ૨)બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે(ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (શેર ૩ થી ૫)

જુજ઼ નામ નહીં સૂરત-એ-આલમ મુઝે મંજ઼ૂર
જુજ઼ વહમ નહીં હસ્તી-એ-અશિયા મિરે આગે (૩)

[જુજ઼= સિવાય; સૂરત-એ-આલમ= દુનિયાનું અસ્તિત્વ; વહમ= ભ્રમ, વહેમ, શંકા; હસ્તી-એ-અશિયા= વસ્તુઓ-પદાર્થોનું આયુષ્ય-અસ્તિત્વ-હયાતી]

આ ગ઼ઝલના મત્લા શેરના રસદર્શનમાં અગાઉ જણાવ્યા મુજબ આ શેરના આ ઉલા મિસરામાં પણ ગ઼ાલિબ દુનિયા વિષેની પોતાની બેફિકરાઈને તેના પર્યાયવાચક શબ્દ ‘આલમ’ દ્વારા એ જ ખુમારીથી અભિવ્યક્ત કરે છે કે આ દુનિયાનું અસ્તિત્વ મારા માટે તેના નામમાત્રથી વિશેષ કંઈપણ હોવાનું મને મંજૂર નથી. ગ઼ાલિબના આ વિધાનને વિશદ અર્થમાં સમજવા માટે આપણે આધ્યાત્મિક ચિંતનમાં પ્રચલિત એવા ‘ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या’ સૂત્ર સાથે તેને સાંકળવું પડશે. ગ઼ાલિબ માને છે કે ખલ્કત નાશવંત છે અને ખાલિક જ શાશ્વત છે, તો પછી મારે શા માટે આ દુનિયાને વધારે મહત્ત્વ આપવું જોઈએ. જો માણસે ખોફ રાખવો જ હોય તો ખાલિકનો જ રાખવો જોઈએ, નહિ કે દુનિયાનો! દુનિયાથી જે કોઈ ઈસમ જેટલો વધુ ડરે છે, તેને એ જ દુનિયા વધારેમાં વધારે સંતાપ કે ત્રાસ આપે છે. એટલે જ તો કોઈક ફિલ્મી ગીતમાં કહેવાયું પણ છે કે ‘કિસ કામ કી યે દુનિયા, જો જિંદગી સે ખેલે’.

તો વળી બીજા સાની મિસરામાં ગ઼ાલિબ પોતાની દુનિયા વિષેની માન્યતાના દૃઢિકરણ માટે દુનિયાના સઘળા પદાર્થો કે વસ્તુઓને પણ ભ્રામક (Illusive) ગણે છે. એ બધાં પણ મારા આગળ એક ભ્રમણાથી વિશેષ કશું જ નથી. આમ જે વાસ્તવિકતાથી જોજનો દૂર છે એવી ભ્રામક બાબતોને પોતાના જેહન (સમજશક્તિ)માંથી નિકાળી દેવામાં આવે તો જ બ્રહ્મજ્ઞાનના માર્ગ તરફ ગમન કરી શકાય. ગ઼ાલિબ સ્પષ્ટપણે માને છે કે બ્રહ્માંડનાં આ સઘળાં દૃશ્ય કે અદૃશ્ય ભ્રામક તત્ત્વો મનુષ્યના ચિત્તને એવું તો દિશાહીન  બનાવી દે છે કે તે બ્રહ્મપ્રાપ્તિના સીધા માર્ગ ઉપરથી ભટકી જાય છે. આમ ગ઼ાલિબ અહીં ગંભીર સુફીચિંતન રજૂ કરે છે અને તેથી તે માત્ર ઈશ્કના આલાપ ગાતો શાયરમાત્ર જ રહી ન જતાં પોતે એક તત્ત્વજ્ઞાની હોવાની પોતાની છાપ પણ આપણા ઉપર છોડે છે.

* * *

હોતા હૈ નિહાઁ ગર્દ મેં સહરા મિરે હોતે
ઘિસતા હૈ જબીં ખ઼ાક પે દરિયા મિરે આગે (૪)

[નિહાઁ= ગાયબ, છૂપું; ગર્દ= ધૂળ; સહરા= રણ, રેગિસ્તાન; જબીં= કપાળ,માથું; દરિયા= નદી]

દુનિયા વિષેના પોતાના નિર્મોહી મનોભાવને વ્યકત કરતા આ ગ઼ઝલના આ પ્રકારના ચોથા અને આખરી શેરમાં પણ ગ઼ાલિબ પોતાના એ જ બેફિકરાઈના મિજાજમાં દર્શાવે છે કે વિશાળ પટમાં દૂરદૂર સુધી વિસ્તરેલા રેગિસ્તાન (રણ)ની ભયાનકતા કે ભવ્યતાની મારા ચિત્ત ઉપર કોઈ અસર થતી નથી. રેગિસ્તાન ધૂળના ઢગલે ઢગલા   થકી જ પોતાના અસ્તિત્વને સાકાર કરે છે અને એ જ રેગિસ્તાન વંટોળે ચઢેલી ધૂળના આવરણમાં આપણી નજરથી ઓઝલ પણ થઈ જાય છે, અર્થાત્ ગાયબ પણ થઈ જાય છે. ગ઼ાલિબની મોજુદગીમાં જ રેગિસ્તાનની બદલાઈ જતી આ તાસીર તેમનામાં એવી તો ખુમારી જન્માવે છે કે તે રેગિસ્તાનને ક્ષુલ્લક ગણે છે.

બીજા મિસરામાં પણ ગ઼ાલિબ દરિયાના અન્ય રૂપક દ્વારા પોતાના અલ્લડ મિજાજને પ્રદર્શિત કરતાં કહે છે દરિયા જેવો દરિયો પણ મારી નજર આગળ તેના મસ્તકને કિનારાની ખાકમાં રગડે છે. અહીં ખૂબ જ પ્રભાવક સજીવારોપણ અલંકાર પ્રયોજાયો છે. આમ ગ઼ાલિબને રણની જેમ આ દરિયો પણ તુચ્છ જ લાગે છે.  દરિયા શબ્દને સમુદ્રના અર્થમાં લઈને આપણે આ અર્થઘટન કર્યું છે, પણ દરિયાનો અર્થ નદી પણ થાય છે; અને આમ છતાંય અર્થઘટન તો યથાવત્ જ રહેશે.    

હાલ સુધી આપણે બંને મિસરાઓમાંના વાચ્યાર્થને ધ્યાનમાં લીધો છે, પણ રણ અને દરિયાનાં રૂપકો દ્વારા ગ઼ાલિબ દુનિયામાંના એ પ્રકારનાં લક્ષણો ધરાવતા મનુષ્યોની વાત કહી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે. દરિયા જેવા અહંકારી (Arrogant) કે રેગિસ્તાન જેવા કઠોર લોકોને ગ઼ાલિબ કોઈ લેખા કે ગણનામાં લેતા નથી. આમ આખા શેરમાંથી એ વાત ફલિત થાય છે કે માનસન્માન મેળવવાં કે અવમાનના પામવી, શાસક હોવું કે શાસિત હોવું એ સઘળું ભ્રામક છે. આમ ગ઼ાલિબ સત્તા, પ્રતિષ્ઠા અને વૈભવની પ્રાપ્તિને જ પ્રાધાન્ય આપનારા લોકોને ટપારે છે કે તેમના માટે ભલે એ બધું સ્વીકાર્ય  હોય, પણ પોતે તો એ સઘળી ભ્રામક વાતોથી સાવ નિસ્પૃહ છે.                       

* * *

મત પૂછ કિ ક્યા હાલ હૈ મેરા તિરે પીછે
તૂ દેખ કિ ક્યા રંગ હૈ તેરા મિરે આગે (૫)

[ – ]

આ ગ઼ઝલના અગાઉના ચારેય શેર ભપકાદાર ભાષાશૈલીમાં લખાયેલા છે, જેમની સરખામણીમાં આ શેર સરળ શબ્દો ધરાવે  છે. અંગ્રેજીમાં કહેવાય છે કે ‘Slow waters run deep’ અર્થાત ‘શાંત જળ ઊંડાં હોય છે.’ બસ, એમ જ સીધોસાદો લાગતો આ શેર તેના અર્થઘટન માટે પડકારજનક છે, કેમ કે તેના ઊંડાણમાં રહેલાં એકાધિક એવાં પડને ભેદતા જતાં તેમાં રહેલા સૂક્ષ્મ ભાવો ઊઘડતા જશે. આ શેરની નોંધપાત્ર બીજી બાબત એ છે કે પહેલા મિસરામાં પ્રયોજાયેલા શબ્દ ‘પીછે’ અને બીજા મિસરામાંનો રદીફ શબ્દ ‘આગે’ એમ બેઉ પરસ્પર વિરોધી હોવા છતાં તેમની વચ્ચેનો અનુબંધ શાયરે સાર્થક રીતે જાળવી રાખ્યો છે.

પહેલા મિસરામાં માશૂક પોતાની માશૂકાને સંબોધીને કહે છે કે તારી પાછળ મારા કેવા હાલહવાલ થયા છે તે અંગે તો તું પૂછીશ જ નહિ. અહીં ‘પીછે (પાછળ)’ શબ્દપ્રયોગનો પરોક્ષ અર્થ એ છે કે માશૂકા માશૂકના દિલને તોડીને અને તેમને તરછોડીને ચાલી નીકળી છે અને તેથી તેની આ કઠોર હરકતથી માશૂક વર્ણનાતીત વ્યથા અનુભવી રહ્યા છે. હવે અહીં એ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે કે માશૂકા પ્રત્યક્ષ તો છે જ નહિ, તો પછી આ ગુફ્તગૂ કોની સાથે થઈ રહી છે. આ પ્રશ્નનો સરળ ઉત્તર એ છે કે આ માશૂકની સ્વગતોક્તિ છે અને તે પણ માત્ર આત્મસાંત્વના માટે દાંભિક ભાવે ઉચ્ચારાઈ છે. ભલા, જે માશૂકા માશૂકને સાવ અવગણીને નિષ્ઠુરતાપૂર્વક ચાલી જ નીકળી હોય, તેની પાસે કેવી રીતે અપેક્ષા રાખી શકાય કે તે માશૂકના દિલના હાલ પૂછે! 

બીજા મિસરામાંનો ‘રંગ’ શબ્દ બહુરૂપી અર્થચ્છાયાઓ ધરાવે છે. પહેલા અનુમાન પ્રમાણે માશૂક કદાચ એમ કહેવા માગે છે કે ભલે તું મારા દિલની હાલત વિષે પૂછે નહિ, પણ ઓછામાં ઓછું તું મારા સામે જોઈ તો શકે જ છે કે જેથી તને ખ્યાલ આવે કે તારી બેવફાઈના અસલી રંગની છાપ મારા ચહેરા ઉપર કેવીક તો ઉપસી છે! બીજા અનુમાન પ્રમાણે માશૂકાને તેની બેવફાઈ પછી કદાચ પશ્ચાત્તાપ થયો હોય અને તે શરમિંદગી અનુભવતી હોય તો તેના કારણે તેના ચહેરા ઉપરના શરમના શેરડાના રંગની માશૂકના ચહેરા ઉપર થયેલી અસરને જોવાનું માશૂકાને કહેવામાં આવ્યું હોય! ત્રીજા અને છેલ્લા અનુમાન પ્રમાણે માશૂકાનો ચહેરાનો રંગ ઊડી ગયેલો કલ્પી શકાય એ પરિકલ્પના થકી કે પોતાના સૌંદર્ય ઉપર મુસ્તાક રહેનારી એ માશૂકાને ખબર નથી કે યૌવન અને તેના સાથે સંલગ્ન એવું સૌંદર્ય ક્ષણભંગુર છે અને એક સમય એવો પણ આવે કે તે સૌંદર્ય ફિક્કું પડી જાય અને ચહેરા ઉપરનો રંગ ઊડી જાય. આમ માશૂક ભાવીની ચેતવણી આપતાં માશૂકાને કહે છે કે તું તારા સૌંદર્યનું મિથ્યાભિમાન ધરાવીને ભલે મને હાલ તરછોડીને ચાલી ગઈ હોય; પણ હું તો તારા કરમાયેલા અને લચી પડેલા એવા મ્લાન ચહેરાને મારાં કલ્પનાચક્ષુએ અવલોકી રહ્યો છું. આ રીતે બીજા મિસરામાં માશૂક માશૂકાને પડકાર ફેંકતાં કહે છે કે તે પોતાના તરફની તેણીની અવહેલનાને જરાય ગણકારતા નથી અને આગળ ટોણો મારતાં જાણે કે એમ કહી રહ્યા છે કે તું મારા હાલ (સ્થિતિ)ની પૂછપરછ કરવાના બદલે તું તારા ભાગ્યનો જ વિચાર કર.

છેલ્લે ગ઼ાલિબના આ શેરને ઇશ્કે હકીકી સ્વરૂપે સમજીએ તો અહીં માશૂકા પાર્થિવ ન રહેતાં પારલૌકિક એવા સર્વશક્તિમાન ઈશ્વરરૂપ બની રહેશે. સુફીઓ તો ઈશ્વરને માશૂકા સ્વરૂપે જ ભજતા હોય છે અને તેથી જ અહીં એમ સમજી શકાય કે માશૂક ઈશ્વરને જાણે માર્મિક ટોણો મારતાં કહે છે કે ‘ભલે તું મારા કલ્યાણ માટેની કાળજી ન લેતો હોય, પરંતુ મને એ વાતનો રંજ તો રહ્યા જ કરશે કે તું મારી આગળ કેવો નિષ્ઠુર (Unmoving) અને અન્યાયી (Ungodly) દેખાઈ રહ્યો છે!’ સુફીઓ ઈશ્વરના સાચા ભક્તો હોય છે અને તેથી જ તો તેઓ ઈશ્વર આગળ પોતાની શિકાયતો યથેચ્છાએ રજૂ કરી શકતા હોય છે. સુફી એ સાફ દિલવાળો હોય છે અને તેથી જ તો તેનાં માર્મિક કે કટુ વચનોને ઈશ્વર કદીય ગંભીરતાથી લેતો નથી હોતો, ઊલ્ટાનો તો તે તેમના  ઉપર પોતાનો કૃપાભાવ વરસાવતો જ રહેતો હોય છે.

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                            (ક્રમશ: ભાગ-૩)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 209)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org  

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: , , ,