RSS

Tag Archives: ઇશ્કેમિજાજી

(607) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૩ (આંશિક ભાગ – ૫) ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (શેર ૧૨ થી ૧૪)

 

 

 

 

 

 

ફિર હુએ હૈં ગવાહ-એ-ઇશ્ક઼ તલબ
અશ્ક-બારી કા હુક્મ-જારી હૈ (૧૨)

[ગવાહ-એ-ઇશ્ક઼= પ્રેમનો સાક્ષી-શાહેદ(Witness); તલબ= ઉત્કટ ઇચ્છા, તલપ; અશ્ક-બારી = આંસુ વહાવવાં; હુક્મ-જારી = ફરમાન, આજ્ઞા]

વળી પાછો આ શેરમાં ‘ગવાહ’ શબ્દનો ઉલ્લેખ થાય છે, જે કોર્ટકચેરીઓ સાથે સંબંધિત છે. આ અગાઉના શેરમાં ઉલ્લેખાયા મુજબ માશૂકનું જીર્ણશીર્ણ દિલ ઇશ્કની અદાલતમાં વાણીરૂપે  ફરિયાદ કરી શકતું નથી, કેમ કે તે વિદ્ધ (વીંધાયેલું) છે અને તેથી માત્ર આહ જ નાખી શકે છે. આમ છતાંય એ આહને ફરિયાદ ગણી લેવામાં આવે છે અને મુકદ્દમાને ગ્રાહ્ય રાખવામાં આવે છે. હવે જ્યારે મુકદ્દમો ચાલવા ઉપર છે, ત્યારે માશૂકના માશૂકા સાથેના ઇશ્કના ગવાહને હાજર થવાનું જણાવાય છે. હવે ચશ્મદીદ ગવાહ તેની નિર્ણાયક ગવાહી આપે તે જરૂરી છે અને એ ગવાહી માત્ર શુષ્ક શબ્દોમાં જ નહિ, પરંતુ તે ભાવવાહી પણ બની રહેવી જોઈએ. ગવાહના દિલમાં અનુકંપાના ભાવ ત્યારે જ જાગી શકે જ્યારે કે તે માશૂકને રડતો જુએ. ગવાહના દિલને પિગાળાવવા માટે માશૂકનું મૌન રહેવું અને માત્ર દિલમાંથી આહનું નીકળવું એ પર્યાપ્ત ન ગણાય; અને તેથી જ તો માશૂકનું દિલ તેમની આંખોને આંસુ વહાવવાનું  ફરમાન છોડે છે. ગ઼ાલિબ તેમની ઘણી ગ઼ઝલોમાં લોહીનાં આંસુએ રડવાનો ઉલ્લેખ કરે છે. અહીં પણ આપણે કલ્પી શકીએ કે માશૂકનું દિલ ઘવાયેલું હોઈ તેની રૂધિરાભિસરણની ક્રિયા મંદ પડતી હોઈ તે શરીરશાસ્ત્રના સિદ્ધાંત પ્રમાણે આંસુના બદલે આંખોમાંથી લોહી પણ વહાવે. આમ માશૂકાએ માશૂકના દિલને ચોટ પહોંચાડી હોઈ તે લોહીનાં આંસુએ રડે તો પેલો ચશ્મદીદ ગવાહ પણ વધુ સહસંવેદનશીલ બની જાય અને તે તેની અસરકારક ગવાહી આપે, કે જેથી ઇશ્કની અદાલતનો ચુકાદો માશૂકની તરફેણમાં આવે.

* * *

દિલ ઓ મિજ઼્ગાઁ કા જો મુક઼દ્દમા થા
આજ ફિર ઉસ કી રૂ-બકારી હૈ (૧૩)

[મિજ઼્ગાઁ = પાંપણ, પલક;  મુક઼દ્દમા = કોર્ટખટલો, દાવો; રૂ-બકારી = સુનાવણી]

ગ઼ઝલના કત’અ: (ખંડ)નો આ આખરી એટલે કે પાંચમો  શેર છે. આ પ્રકારના શેરની સંખ્યા પાંચથી વધારે હોતી નથી. આના પછી આવતો આખરી શેર એ કત’અ: પૈકીનો નહિ, પણ આખીય ગ઼ઝલનો મક્તા શેર છે.

આપણે અગાઉના ચારેય શેરમાં અજીબોગરીબ આ મુકદ્દમામાં ફરિયાદી અને આરોપી તરીકે અનુક્રમે માશૂક અને માશૂકાને ગણતા આવ્યા છીએ. પરંતુ અહીં આખરી આ કત’અ: શેરમાં રહસ્યોદ્ઘાટન થાય છે કે આ  મુકદ્દમો માશૂકના ઘવાયેલા દિલ અને માશૂકાની કાતિલ પાંપણોની વચ્ચે છે. વળી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે અહીં જે ગુનાહ (Crime)ની વાત છે, તે એ છે કે માશૂકાની ફરફરતી પાંપણોની નખરાબાજીએ જ માશૂકના દિલને વીંધી નાખ્યું છે. આમ આ ઘાતકી કૃત્યના કારણે જ અહીં ફોજદારી ગુનો બન્યો છે અને તેથી જ તો પહેલા કત’અ: શેરમાં ગ઼ાલિબે ‘ફ઼ૌજદારી’ શબ્દ પ્રયોજ્યો છે. આ  ગ઼ઝલમાં આફરીન…આફરીન પોકારીને ફિદા થઈ જઈએ તેવી શાયરની અહીં શાનદાર કલ્પના છે.

બીજા સાની મિસરામાંના ‘આજ ફિર’ શબ્દો ખૂબ જ સૂચક છે. આનો અર્થ એ સમજાય છે કે મુકદ્દમાનો આ પહેલો દિવસ નથી, પણ આ અગાઉ તેની અનેક પેશીઓ થઈ ચૂકી છે અને કદાચ હજુ પણ ચાલુ જ રહેશે. આ દાવો જ કંઈક એવો અટપટો છે કે તેનો જલ્દી કોઈ ઉકેલ આવે તેવું લાગતું નથી. આખી ગ઼ઝલમાં અને ખાસ તો આ પાંચેય કત’અ: શેરમાં પુનરાવર્તિત આવતો ‘ફિર’ શબ્દ સૂચવે છે આ મુકદ્દમાનો અંત કોર્ટની  એક જ પેશીમાં આવનાર નથી, પણ એ સતત ચાલ્યા જ કરશે. અહીં આપણી વર્તમાનકાલીન ન્યાયિક વિલંબની સમસ્યા પડઘાતી હોય તેવું નથી લાગતું! આ તો એક વાત થાય છે. આમ છતાંય આ ગ઼ઝલના પાઠકો પોતાના તરફથી ચુકાદો આપવા માટે સ્વતંત્ર છે; તેઓ ઇચ્છે તો માશૂકાને નિર્દોષ જાહેર કરે કે પછી તેને કસુરવાર ઠરાવીને માશૂકની તરફેણમાં ચુકાદો આપે.

આ ગ઼ઝલના વિષય સાથે અલ્પાંશે સામ્ય ધરાવતી ગુજરાતી કવિ દયારામની ‘ઝઘડો લોચનમનનો’ કાવ્યકૃતિ છે, જેમાં બુદ્ધિ ન્યાય આપે છે. જો કે ત્યાં ઝઘડો એ છે કે નંદકુંવરની સાથે પ્રથમ પ્રીત કોણે કરી,  લોચને (આંખે) કે મને અર્થાત દિલે? ત્યાં આંખ અને દિલ ગોપીનાં જ છે; જ્યારે અહીં પાંપણો અર્થાત્   આંખ માશૂકાની, તો દિલ માશૂકનું છે. પરંતુ આપણે તો ગ઼ાલિબની આ ગ઼ઝલમાં આખરી ચુકાદાને અનિર્ણિત જ સમજવો રહ્યો.

* * *

બે-ખ઼ુદી બે-સબબ નહીં ‘ગ઼ાલિબ’
કુછ તો હૈ જિસ કી પર્દા-દારી હૈ (૧૪)

[બે-ખ઼ુદી =  આત્મવિસ્મૃતિ, બેહોશી, લાપરવાહી, બેકાળજી, દીવાનગી; બે-સબબ = કારણ વગર; પર્દા-દારી = ગુપ્તતા, બુરખો ધારણ  કરવો તે, (અહીં)  પોતાની વાત છુપાવવી]

આખીય ગ઼ઝલનો આ મક્તા શેર છે. અગાઉ કહેવાયું છે કે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના મક્તા શેરની નિસરણી બનાવવામાં આવે તો તે આપણને જન્નત સુધી પહોંચાડે. આ વિધાનના અનુસંધાને હું કહીશ કે એ નિસરણીનાં પગથિયાં પૈકી ગ઼ઝલના આ શેરને આપણે રમણા (વિશ્રામ માટેનું નિસરણીનું  પહોળું પગથિયું) તરીકે ઓળખાવી શકીએ. આ શેર એવો તો મનભાવન છે કે આપણે રાહતનો દમ લઈ શકીએ.

આ શેરને વાચ્યાર્થમાં આમ લઈ શકાય કે દીવાનગી કે લાપરવાહી કોઈ કારણ કે હેતુ વગર હોઈ શકે નહિ, જરૂર તેની પાછળ એવું કંઈક હોવું જોઈએ કે જે છુપાવવામાં આવતું હોય. અહીં જો આપણે આ શેરના માત્ર વાચ્યાર્થને જ પર્યાપ્ત ગણીશું, તો તેમાં રહેલા વ્યંજનાર્થને આપણે અન્યાય કરી બેસીશું. વળી આ શેરના  બંને મિસરાને સમગ્રતયા સમજતાં તેમાંથી માત્ર એક જ નહિ, પણ બે વ્યંજનાર્થ પ્રાપ્ત થશે. પહેલું અર્થઘટન આમ થશે : પર્દા પાછળ કંઈક છે એટલે કે પર્દા પાછળ કંઈક છુપાવવામાં આવી રહ્યું છે, જે શેરના નાયકની દીવાનગી કે બેહોશીના કારણરૂપ છે. બીજું અર્થઘટન આમ પણ થઈ શકે કે દીવાનગી પોતે જ એક પર્દો છે કે જે દ્વારા કંઈક છુપાવવામાં આવી રહ્યું હોય અને તેથી દીવાનાપણું દેખાડવું એ વિનાકારણ હોઈ શકે નહિ. આમ આ શેરમાં સંભવત: બંને રીતે વક્રોક્તિ વ્યક્ત થતાં શેરનું મૂલ્ય અનેકગણું વધી જાય છે. અહીં કાર્યકારણના સિદ્ધાંતને પ્રયોજવામાં આવ્યો છે. ‘કાર્યકારણ’ એટલે કોઈ કાર્ય કારણ વગર અસ્તિત્વમાં આવી શકે નહિ.

આ શેર પૂરતો ‘બેખુદી’ શબ્દને હજુ વધુ સાચા અર્થમાં સમજવો હોય તો મારા મતે તેનો અર્થ ‘જાણીજોઈને લાપરવાહી કે દીવાનગી બતાવવાનો ડોળ કરવો’ એમ લેવો પડે. ઉર્દૂ ગ઼ઝલોમાં ‘બેખુદી’ શબ્દપ્રયોગ ખૂબ થતો હોય છે, જે માશૂકની એ પ્રકારની માનસિક સ્થિતિને ઉજાગર કરે છે કે જ્યાં આત્મભાનનો અભાવ હોય. આ શેર પૂરતા ‘બેખુદ’ શબ્દને હજુ વધારે સારી રીતે સમજવો હોય તો તેના વિકલ્પે ‘ધૂની (Crazy)’ શબ્દ લઈ શકાય. આમ ‘બેખુદી’ એટલે ‘ધૂનીપણું’ કે ‘ધૂન’ એમ સ્વીકારવું પડે.

ગ઼ઝલોમાં ઇશ્કેહકીકી (દૈવી પ્રેમ) અને ઇશ્કેમિજાજી (સાંસારિક પ્રેમ) વર્ણવાય છે. મારા મતે આ ગ઼ઝલમાંના આખરી મક્તા શેરને ઇશ્કેહકીકી સ્વરૂપે સમજવો રસપ્રદ થઈ પડશે. અલ્લાહ (ઈશ્વર)નાં સિફત (ગુણ) વિષયક  સર્વશક્તિમાન, દયાળુ વગેરે જેવાં અનેક વિશેષણો જેવું ‘બેનિયાઝ (બેપરવાહ, સ્વતંત્ર) પણ એક વિશેષણ છે. ઈશ્વર-અલ્લાહ સ્વતંત્ર છે, તે કોઈની પરવાહ કરતો નથી. સૃષ્ટિમાં ઘટતી સર્વ ઘટનાઓ હરીચ્છાને આધીન હોય છે. હવે ઈશ્વર-અલ્લાહ નિરંજન-નિરાકાર હોઈ એ અદૃશ્ય સ્વરૂપે પણ અસ્તિત્વ તો ધરાવે જ છે, જેને નકારી ન શકાય. આમ તેની પર્દાદારી પાછળ પણ કોઈ રાજ (રહસ્ય) હોવું જોઈએ, જે માત્ર એ જ જાણતો હોવો જોઈએ.

Note:

I hope that any veracity or difference of opinion in my interpretation or exposition of this last couplet (Sher) will be excused if it is otherwise understood by the experts of Ghalib’s creation or anybody else.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                            (સંપૂર્ણ)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 165)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

Tags: , , ,

(583) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન -૧૩ લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ

લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ બજ઼્મ મેં જા દે મુઝે
મેરા જ઼િમ્મા દેખ કર ગર કોઈ બતલા દે મુઝે (૧)

(લાગ઼ર= અશક્ત, કમજોર; ગર= અગર, જો;  બજ઼્મ= મહેફિલ; સભા; જા= જગ્યા, સ્થાન; જ઼િમ્મા= જવાબદારી)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

ગ઼ાલિબના આ શેરમાં અલંકારશાસ્ત્ર પ્રમાણે વિપ્રલંભ (વિયોગ) શૃંગાર રસ છે. અહીં ગ઼ાલિબ તેની માશૂકાના  વિરહમાં તડપે છે અને તેથી જ તે મળવાની ઇજાજત માગતાં કહે છે કે અગર તે તેની મહેફિલમાં બેસવા માટેની જગ્યા આપે તો તે અશક્ત હોવા  છતાં પણ આવવા માગે છે. પોતે મહેફિલની અને માશૂકાની અદબ જાળવી રાખશે તેવી તેમની જવાબદારી લઈને કોઈ તેમને જણાવશે કે તેમની  પ્રિયામિલનની તીવ્ર ઇચ્છાને પરિતૃપ્ત કરવા તેઓ મદદગાર થાય. અહીં આ શેરને સૂફી મત પ્રમાણે કે મીરાંની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિની રૂએ ઇશ્કે હકીકીની વિચારધારાએ સમજીએ તો માશૂકા એ ઈશ્વર છે અને ઈશ્વરનાં રહસ્યોને સમજાવનાર ગુરુ મદદગાર છે. પરંતુ માશૂકા અંગેનાં પાછળથી આવતાં વર્ણનો ઈશ્વરના નિરંજન અને નિરાકાર હોવાના ગુણો સામે વિરોધાભાસી બની રહે છે. આમ આ ગ઼ઝલને ઇશ્કેમિજાજી સ્વરૂપે જ ગણવી રહી.

* * *

ક્યા તઅજ્જુબ હૈ જો ઉસ કો દેખ કર આ જાએ રહમ
વાઁ તલક કોઈ કિસી હીલે સે પહુઁચા દે મુઝે (૨)

(તઅજ્જુબ= આશ્ચર્ય, નવાઈ; રહમ= દયા; વાઁ તલક= ત્યાં સુધી; હીલે સે= બહાને)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

આ શેર એ બતાવે છે કે માશૂકા બેરહમ હોવા છતાં પણ જો તે માશૂકની અશકત હાલતને જોઈને તેના પ્રત્યે રહમદિલી (દયાભાવ) બતાવે તો તે માશૂક અને મદદગાર ઉભય માટે આશ્ચર્યજનક ઘટના બની રહેશે. આમ માશૂકના દિલમાં માશૂકાની રહમદિલીની આશા જાગી જતાં હવે તેની માશૂકાને મળવાની તમન્ના બળવત્તર બની જાય છે, અને તેથી જ તો તે પેલા મદદગારને કાકલૂદી કરતા હોય તેમ વીનવે છે કે તેમને કોઈપણ બહાને માશૂકાના મુકામ સુધી એટલે કે તેની મહેફિલમાં પહોંચાડી દે. શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂકને જે અશક્ત બતાવ્યા છે તેને સ્થૂળ અર્થમાં શારીરિક બીમારીના કારણે અશક્ત એમ ન સમજતાં તેની માશૂકાને મળવાની વિહ્વળતાના કારણે તે બેતાબ બની ગયા છે અને એ બેતાબી તેમના ચહેરા ઉપર ડોકાઈ જતાં તેઓ બીમાર અને અશક્ત લાગી રહ્યા છે. તેની આ બેતાબી માશૂકાના દિલમાં તેના પ્રત્યે હમદર્દી બતાવશે જ તેવો તેને પાકો યકીન છે. શબ્દકોશ પ્રમાણે ‘માશૂક’ના અર્થો ‘પ્રિયા’ અને ‘પ્રિયતમ’ બંને થાય છે. મેં મારી આ શ્રેણીમાં બધે ‘માશૂક’ને ‘પ્રિયતમ’ અને ‘માશૂકા’ને ‘પ્રિયતમા’ તરીકે ઓળખાવેલ છે. વ્યાકરણ પ્રમાણે ‘આ’ પ્રત્યયથી નારીવાચક શબ્દ બને છે, જેમ કે ‘અજ’=બકરો/ઘેટો,પણ ‘અજા’=બકરી/ઘેટી થાય!

       * * *

મુઁહ ન દિખલાવે ન દિખલા પર બ-અંદાજ઼-એ-ઇતાબ
ખોલ કર પર્દા જ઼રા આઁખેં હી દિખલા દે મુઝે (૩)

(બ-અંદાજ઼-એ-ઇતાબ= ગુસ્સાના ભાવથી; પર્દા= આવરણ, ઓઝલ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

હવે માશૂકા જો માશૂકને તેની મહેફિલમાં બેસવાની ઈજાજત આપે તો પોતે પોતાની લઘુતમ ઇચ્છા દર્શાવે છે. તે કહે છે કે જો તે પોતાના ચહેરાનાં દીદાર (દર્શન) ન કરાવે અથવા એમ કરવાની માશૂકની અઘટિત માગણી સામે તે ગુસ્સાનો ભાવ બતાવે તો તે પોતાના ચહેરા ઉપરના નકાબને થોડોક દૂર હઠાવીને પણ માત્ર તેની આંખો જ બતાવશે, તો પણ તે સંતુષ્ટ થઈ જશે. અહીં ઘડીભર આ વાતને ઇશ્કે હકીકી રૂપે સમજીએ તો પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર પૂર્ણપણે પામવાના બદલે એક માત્ર તેની ઝલક અનુભવાય તો પણ સાધક સંતુષ્ટ થઈ જાય, પરંતુ આગળ જણાવ્યા મુજબ અહીં ઇશ્કે મિજાજી જ વિદ્યમાન છે.

                                                                                                                                                      * * *

યાઁ તલક મેરી ગિરફ઼્તારી સે વો ખ઼ુશ હૈ કિ મૈં
જ઼ુલ્ફ઼ ગર બન જાઊઁ તો શાને મેં ઉલઝા દે મુઝે (૪)

(જ઼ુલ્ફ઼= અલક, લટ; શાને (શાન) = કંધો, ખભો)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

આ શેર સાથે ગ઼ઝલ પૂરી થાય છે. ચારેય શેરમાં ક્યાંય સિગ્નેચર ઉપનામ ‘ગ઼ાલિબ’ કે મૂળ નામ ‘અસદ’ ન હોઈ તેના સર્જક વિષે કોઈ શંકા સેવવી જરૂરી નથી. અહીં શૈલી ‘ગ઼ાલિબ’ની જ છે, વળી તેમની જ  ગ઼ઝલોના સંગ્રહમાંથી જ આ ગ઼ઝલ  પસંદ કરવામાં આવી છે. એક શક્યતા છે કે ગ઼ઝલ અંશત: પણ હોય અથવા તો મૂળ સંકલનકારથી એ શેર છૂટી ગયો પણ હોય. આમ નામ-ઉપનામ વગરની ગ઼ાલિબની કેટલીક ટૂંકી ગ઼ઝલો જોવા મળે છે. આ શેરમાં માશૂકની તડપની પરાકાષ્ઠા વર્તાય છે. તે કવે છે કે માશૂકા તેના પરત્વેના તેના ઇશ્કમાં ગિરફ્તાર થયેલો તેને જાણે અને તેથી જ કદાચ તે ખુશ થાય તો તદુપરાંત તે વધુ કંઈ ન ઇચ્છતાં માત્ર તેને એટલી જ આરજૂ છે કે પોતે તેના કેશકલાપની એક અલક કે લટ બની જાય અને તેણી પોતાના નાજુક સ્કંધ ઉપર તેને ઝુલાવી નાખે તો પણ તેમનાં ધન્યભાગ્ય ગણાય. પ્રેમદીવાના કે પ્રેમદીવાનીઓ કેવી કેવી કલ્પનાઓ કરી શકે તેનું અહીં ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ નાચીજ રસદર્શનકારે પોતાના એક પ્રણય/હાસ્ય હાઈકુ ‘તવ ઉંબરે, થૈ પગલૂછણિયું, સ્પર્શું તળિયાં!’માં એક અનોખી કલ્પના કરીને હાસ્ય નિપજાવ્યું છે.

                                                                                                                                               * * *

-મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૨૦૮)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot, અને વીકીપીડિયા

 

Tags: , , , , ,