RSS

Tag Archives: કબર

(575) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૭ (આંશિક ભાગ – ૩) યે ન થી હમારી ક઼િસ્મત… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૨ ના અનુસંધાને ચાલુ)

યે ન થી હમારી ક઼િસ્મત (શેર ૭ થી ૯)

ગ઼મ અગરચે જાઁ-ગુસિલ હૈ પ કહાઁ બચેં કિ દિલ હૈ
ગ઼મ-એ-ઇશ્ક઼ ગર ન હોતા ગ઼મ-એ-રોજ઼ગાર હોતા (૭)

(જાઁ-ગુસિલ= કષ્ટદાયક, જાનલેવા; ગ઼મ-એ-ઇશ્ક઼= પ્રેમનું દુ:ખ; ગ઼મ-એ-રોજ઼ગાર= દુનિયાનું દુ:ખ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

કોઈ કહેશે કે ગ઼ાલિબ તો હરરોજ રડતો શાયર છે, પણ સર્વથા એવું તો નથી જ. ગ઼ાલિબ ઇશ્કના ગમ ઉપરાંત દુનિયાદારીનાં દુ:ખોને પણ સ્વીકારે છે. આ શેરમાં આ જ વાત છે. જો કે ઇશ્કનું દુ:ખ હૃદયવિદારક હોઈ તેનાથી બચી શકાતું નથી. એ ઇશ્કને ભૂલી જાઓ તો જ તેનાથી બચી શકાય, પણ સાચા ઇશ્કના કિસ્સામાં એ બની શકે તેમ પણ ન હોઈ તેને સ્વીકારી લીધે જ છૂટકો છે. દુ:ખથી બચી શકાતું નથી. દુ:ખ આપણને પીડે છે અને સામે આપણે પણ મજબૂરીથી તેનાથી પિડાઈએ  છીએ. જ્યારે પીડા હોય, ત્યારે દુ:ખ તો થાય જ. દુ:ખ એટલા માટે થતું હોય છે કે આપણે ઋજુ દિલ ધરાવીએ છીએ. તે જેમ હર્ષ અનુભવે તેમ જ દુ:ખ પણ મહસૂસ કરે જ, જીવનના આઘાત-પ્રત્યાઘાતની અસર તે ઝીલે જ. શેરના અનુગામી મિસરામાં ગ઼ાલિબ આશ્વાસન ધારણ કરતાં સમજાવે છે કે કે માણસને ઈશ્કનું દુ:ખ ન હોય તો પણ અન્ય દુન્યવી દુ:ખો તેને સતાવવા તૈયાર બેઠાં જ હોય છે કે જે દિલને વેદના પહોંચાડ્યે જ રાખે. અહીં ગ઼ાલિબ પોતાના મનને મનાવી લેતાં કહે છે કે ઈશ્કના દર્દને વાગોળ્યા કરવાનો કોઈ મતલબ નથી, તેને સહજ ગણી લેવું જોઈએ. વળી માનો કે એ દુ:ખનું સમાધાન મિલનથી થઈ પણ જાય છે, તો પણ દુનિયાનાં આજીવિકા રળવાનાં, બીમારીનાં કે આપ્તજનોનાં દુ:ખો કે જે દુનિયાદારીનાં દુ:ખો છે અને તે એક અથવા બીજા સ્વરૂપે જીવન સાથે સંકળાયેલાં રહેવાનાં જ. ગ઼ાલિબ આવી જ વાત પોતાની એક ગઝલના એક શેરમાં જણાવે છે કે જીવન સાથે જોડાયેલાં કાયમી દુ:ખો માણસ મરે ત્યારે જ ખત્મ થતાં હોય છે. આમ અહીં ઈશ્કના દર્દ ઉપરાંત દુનિયાદારીનાં દુ:ખોને પણ સંભારવામાં આવ્યાં છે.

* * *

કહૂઁ કિસ સે મૈં કિ ક્યા હૈ શબ-એ-ગ઼મ બુરી બલા હૈ
મુઝે ક્યા બુરા થા મરના અગર એક બાર હોતા (૮)

(શબ-એ-ગ઼મ= ગમની રાત)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

હું કોને કહું કે ગમની બૂરી રાત એ કેવી બલા (આફત) છે? એ ગમની વેદના એવી તો તીવ્રતમ હોય છે કે કોઈ હિન્દી ફિલ્મની ગીતપંક્તિ ‘કરવટેં બદલતે રહે, આપકી કસમ’ અહીં શબ્દશઃ લાગુ પડે છે. આ વેદનાની પીડા શાયરથી સહી શકાતી ન હોઈ તે મરી જવાની આરજૂ સેવે છે. શાયરને મરવામાં જરાય ખિચખિચાહટ નથી, કેમ કે મરવાનું તો એકવાર જ હોય છે. પરંતુ અહીં તો તેમને દરેક રાત્રિએ વારંવાર મરવાનું થાય છે. આમ આ શેરમાં ગમના દુઃખની પરાકાષ્ઠા બતાવાઈ છે. પાઠકના દિલને માશૂકના પ્રિયાવિયોગના ઝૂરાપાનો અહેસાસ કરાવી દે તેવો આ શેર પણ સામાન્ય પ્રકારનો લાગતો હોવા છતાં તે વિશિષ્ટ જ છે અને તેમાં કોઈ બે મત નથી જ, નથી.

* * *

હુએ મર કે હમ જો રુસ્વા હુએ ક્યૂઁ ન ગ઼ર્ક઼-એ-દરિયા
ન કભી જનાજ઼ા ઉઠતા ન કહીં મજ઼ાર હોતા (૯)

(રુસ્વા= બદનામ, જલીલ; ગ઼ર્ક઼-એ-દરિયા= પાણીમાં ડુબેલું)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

આ શેરના વિસ્તૃત અર્થઘટન પહેલાં થોડી આડવાત કરી લઈએ અને તે જરૂરી પણ છે. ગ઼ાલિબની જીવનકથની જાણનારને ખબર છે કે તેઓ મુસ્લીમ હોવા છતાં શરાબ અને જુગારની બદીમાં સપડાયેલા હતા. ૧૮૫૭ના બળવાના કેટલાક દિવસો બાદ તેમની ધરપકડ થઈ હતી. એ વખતના અંગ્રેજ કર્નલ આગળ તેમને પૂછપરછ માટે રજૂ કરવામાં આવતાં, જ્યારે તેમને તેમના ધર્મ વિષે પૂછવામાં આવ્યું; ત્યારે તેમણે રમૂજી જવાબ આપ્યો હતો કે ‘હું અર્ધો મુસ્લીમ છું.’ આગળ ‘કેવી રીતે’ના જવાબમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ‘હું શરાબ પીઉં છુ અને ડુક્કરનું માંસ ખાતો નથી.’ તેમની ઉપરોક્ત આદતોના મૂળમાં તેમની મુફલિસી અને નિ:સંતાનપણું હતાં. તેઓ આર્થિક રીતે પાયમાલ સ્થિતિમાં જીવતા હતા. તેમણે સુવિખ્યાત ‘દિલ હી તો હૈ, ન સંગ-ઓ- ખ઼િશ્ત’ના આખરી સિગ્નેચર શેર (મક્તા)માં પોતાની જાતને ‘ગ઼ાલિબ’-એ-ખ઼સ્તા (દુર્દશાગ્રસ્ત) તરીકે ઓળખાવ્યા છે અને કહે છે કે તેમના જેવા નિકમ્મા માણસના મૃત્યુ પાછળ લોકોએ વિલાપ કે હાયહાય        કરવાની જરૂર નથી, કેમ કે તેમના મતે તેમના મૃત્યુ પછી પણ દુનિયા યથાતથ રીતે ચાલ્યા જ કરશે, તેનાં કોઈ કામો અટકી નહિ પડે. આપણે આજે પણ જોઈએ છીએ કે ઘણા કલાકારો દયનીય સ્થિતિમાં જીવતા હોય છે.

હવે આપણે શેર ઉપર આવીએ. કહેવાય છે ને કે ‘જ્યાં ન પહોંચે રવિ, ત્યાં પહોંચે કવિ.’ અહીં ગ઼ાલિબ મર્યા પછીની કલ્પના કરે છે, અને જાણે કે તેમની રૂહ આ શેર લખતી ન હોય! તેઓ કહે છે કે “અમે મરી ગયા પછી બદનામ થઈ ગયા. અમે દરિયામાં ડૂબી કેમ ન ગયા?’ શેરની આ પ્રથમ પંક્તિ થોડુંક આશ્ચર્ય દર્શાવે છે કે દરિયામાં ડૂબીને પણ મરવાનું જ હતું, તો તેઓ આમ કેમ કહે છે? આનો જવાબ શેરની બીજી પંક્તિમાં એમ છે કે જો અમે દરિયામાં ડૂબી મર્યા હોત તો ન અમારી મૈયત ઊપડતી કે ન અમારી કબર થતી!” પરંતુ તેમનું મોત કુદરતી રીતે ભૂમિ ઉપર જ થતાં તેમના મૃતદેહનું અસ્તિત્વ કબર તરીકે કાયમ રહ્યું. હવે કયામત સુધી લોકો એ કબરની મુલાકાત લેતા રહેશે અને તેમની જલીલ જિંદગીને યાદ કરી કરીને તેમને મર્યા પછી પણ તેઓ બદનામ કર્યે જ રાખશે. આમ મર્યા પછીની પણ પોતાની બદનામી થવી ચાલુ ન રહે તે માટે જ તેઓ દરિયામાં ડૂબી મરવાનું પસંદ કરે છે.

હવે આપણે આ શેરના રસદર્શનના સમાપન પૂર્વે ગ઼ાલિબ વિષે થોડુંક વધારે જાણી લઈએ તો સામાન્ય રીતે શાયરોની શાયરીમાં શરાબ અને સુંદરી વિષે ઘણું લખાયેલું જોવા મળશે, જેમાંથી ગ઼ાલિબ પણ બાકાત રહ્યા ન હતા. આમ છતાંય તેમણે ગ઼ઝલને તત્ત્વજ્ઞાન, જીવનનાં રહસ્યો, પ્રસવવેદના, માનવશ્રમ જેવા ઘણા વિષયો આપ્યા છે. પોતાની કબરના અસ્તિત્વને પણ ન જાળવી રાખવા માગતા આ મહાન ગ઼ઝલકારનું જૂની દિલ્હીમાંનું નિવાસસ્થાન સરકાર અને તેમના ચાહકો મારફતે ‘ગાલિબની હવેલી’ તરીકે કાયમ રહ્યું છે અને તેમની જન્મજયંતિઓ પણ ઉજવાતી રહે છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૨૧)                                                                                                                                          [ક્રમશ: આંશિક ભાગ ૪]

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

 

Tags: , ,

(519) Best of the year 2015 (5)

You may click on

(૪૫૬) પ્રિયતમાની જીવંત કબર ! (ભાવાનુદિત કાવ્ય) [7]

(૪૫૭) ભવ્યતમ ભારતીય ગ્રીષ્મ (ભાવાનુવાદ) [8]

(૪૫૮) માધુરી દીક્ષિત (સિનેતારિકા) – ભાવાનુવાદ [9]

(૪૬૦) હું અને મારો ઘોડો : પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૧)

(૪૬૧) ચકલીઓ : પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૨)

(૪૬૩) ચાલો ને, આપણે … – ભાવાનુવાદ [10]

(૪૬૪) જ્યારે એ ચુનાવયુદ્ધ વિરમશે… – ભાવાનુવાદ [11]

(૪૬૫) “માધુરી દીક્ષિત (સિનેતારિકા)” : પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૩)

(૪૬૭) “ગૌરવર્ણો ભિક્ષુક” : પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૪)

(૪૬૯) “મુજ ભાર્યા પણ જાણે આ લગ્નેતર લફરું !” : પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૫)

(472) Comprehension of  a Poem ‘Colossal Mistake’ (by Rabab Maher) – Valibhai Musa

(474) The Demise of a Gentle Giant

(૪૭૫) “પિયુ પરણ્યાની રાતડી પહેલી” :પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૬)

(૪૮૦) મારો જન્મદિવસ – તિર્યક (તિરછી) નજરે

(૪૮૩) “સર્જન અને વિસર્જન” – શ્રી વિજય જોશીનાં અંગ્રેજી કાવ્યોના ભાવાનુવાદ અને સંક્ષેપ (૧)

(૪૮૪) “તાત્ત્વિક સ્વગતોક્તિ”- શ્રી વિજય જોશીનાં અંગ્રેજી કાવ્યોના ભાવાનુવાદ અને સંક્ષેપ (૨)

(૪૮૫) પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન : ૭ : “ચાલો ને, આપણે …”

(૪૮૬) પ્રિયતમાની જીવંત કબર : પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૮) – વલીભાઈ મુસા

(૪૮૯) હું મરવા કરતાં, બેશક, ચૂમી ભરવાનું વધારે પસંદ કરીશ! -વલીભાઈ મુસા (ભાવાનુવાદક)

(૪૯૧) “ચતુર્થ પરિમાણની પેલે પાર” – શ્રી વિજય જોશીનાં અંગ્રેજી કાવ્યોના ભાવાનુવાદ અને સંક્ષેપ (૩)

(૪૯૨) “વેદનાનું વૃક્ષ” પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૯)

(૪૯૩) “કોરો કાગળ” – શ્રી વિજય જોશીનાં અંગ્રેજી કાવ્યોના ભાવાનુવાદ અને સંક્ષેપ (૪) -વલીભાઈ મુસા

(૪૯૪) “જ્યમ અસ્ખલિત મેઘ વરસે…” પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૧૦)

(૪૯૭) આમવૃક્ષ (મૂળ વાર્તાકાર : મધુલિકા લિડલ || ભાવાનુવાદક : વલીભાઈ મુસા

(૫૦૦) “વિખૂટા પડ્યાનો વલવલાટ” : પ્રૉફેસર મુકેશ રાવલનાં અંગ્રેજી કાવ્યો – ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન (૧૧)

 –વલીભાઈ મુસા 

 

 

 

 

 

Tags: , , , , , , , , , , , ,