RSS

Tag Archives: ગ઼ાલિબ

(605) શબ્દસૃષ્ટિની સફરે –૩

સુજ્ઞ ગુગમમિત્રો,

આપણે અગાઉની આપણી શબ્દસૃષ્ટિની સફરમાં છેલ્લે એકકોશી જીવ અમીબાની વાત કરી હતી, જ્યાં આપણે ધાતુરૂપ શબ્દોને અમીબા તરીકેની ઓળખ આપી હતી. આમ છતાંય ધાતુ અને અમીબામાં  ભિન્નતા એ છે કે અમીબામાંથી વિભાજન થઈને અમીબા જ બને, પણ ધાતુમાં વૃદ્ધિ થઈને પૂર્વ પ્રત્યય અને પરપ્રત્યય થકી અનેકાએક શબ્દો બની શકે અને છતાંય એ બધા શબ્દોનો જન્મદાતા તો પેલો મૂળ ધાતુરૂપ શબ્દ જ ગણાય.

આ ધાતુરૂપ શબ્દોને લાગતા પ્રત્યયો (પૂર્વગ-ઉપસર્ગ) શબ્દની આગળ આવે. ક્રિયાવાચક શબ્દોની પૂર્વે લાગતા પ્રત્યયોને ઉપસર્ગ કહે છે. સંસ્કૃત તત્સમ ઉપસર્ગ (પ્ર, પરા વગેરે) વીસની સંખ્યામાં છે. વળી તત્સમમાંથી તદ્ભવ ઉપસર્ગ (અ, અણ વગેરે) પણ બન્યા છે. આપણી ભાષામાં અરબી-ફારસી-ઉર્દૂ ઉપસર્ગો (બદ, લા, ખૂબ, બે વગેરે) આયાત પામ્યા છે અને તેમના થકી પણ અનેકાનેક શબ્દો પ્રચલિત બન્યા છે.

આટલા સુધીની મારી સંક્ષિપ્ત ચર્ચા સહેતુક છે. આપણે જ્યારે શબ્દની વ્યુત્પત્તિ જાણવા ઇચ્છીએ, ત્યારે એ શબ્દની આગળ પાછળ લાગતા પ્રત્યયોને પણ ધ્યાનમાં લેવા પડે, તેમને વિચ્છેદવા પડે. અહીં ‘વિચ્છેદ’ શબ્દપ્રયોગે માર્ક ટ્વેઈનભાઈ યાદ આવી ગયા, તેમના આ અવતરણ થકી કે ‘કોઈ બાબત કે વસ્તુનો ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ કરવો એટલે જીવવિજ્ઞાનના અભ્યાસમાં દેડકાને ચીરવું કે જ્યાં આપણે દેડકા વિષે ઘણું જાણી તો શકીએ, પણ તેનો અંત મરેલા દેડકાથી જ આવે!’ પરંતુ અહીં આપણા શબ્દોની ચીરફાડ (Dissection)માં મૂળ શબ્દ પ્રાપ્ત થાય છે, નજરે ચઢે છે, જીવિત થાય છે. ચાલો, ત્યારે આજે આપણે કેટલાક શબ્દો તપાસીએ.

(૧) વિજય :

આ શબ્દમાં ધાતુરૂપ શબ્દ ‘જિ’ છે, એકાક્ષરી છતાંય શબ્દ કહેવાય, હોં કે! આના અર્થો  જીતવું; હરાવવું; સર્વોત્કૃષ્ટ થવું વગેરે છે અને તેના ઉપરથી થયેલા શબ્દો – જય, વિજય, પરાજય, જીત, અજિત, પરાજિત, જેતા, વિજેતા, સંજય વગેરે છે. મૂળ ધાતુ જિ ને અ પ્રત્યય લાગવાથી એટલે કે જિ + અ = જય શબ્દ બન્યો. (સંધિના નિયમ ઇ-ઈ પછી વિજાતીય સ્વર આવતાં ‘ઇ’ નો ‘અય્’ બનીને પાછળનો ‘અ’  જોડાઈ જાય. જિ = જ્+ઇ >  જ્ +અય્ + અ > જય.) આમ ‘જય’ શબ્દમાં મૂળ બીજરૂપ ધાતુ ‘જિ’ છે. હવે  આ ‘જિ’ને ‘અ’ પ્રત્યય લાગવાથી ‘જય’ ભાવવાચક સંજ્ઞા બની. વળી આ પ્રક્રિયા આટલેથી ન અટકતાં તેની આગળ ‘વિ’ ઉપસર્ગ લાગતાં, ‘જય’ના અર્થમાં વૃદ્ધિ દર્શાવતો ‘વિજય’ શબ્દ બન્યો.

(૨) બેઆબરૂ :

આ શબ્દે ગ઼ાલિબના એક શેરને સ્મૃતિપટ પર લાવી દીધો. અહીં એક રમૂજી ટુચકાનો રસાસ્વાદ માણીને આગળ વધીએ. એક નાના બાળકની માતાનો સંતાનપ્રેમ ઊભરાતાં તે તેના બંને ગાલ ઉપર હથેળીઓ દબાવતાં બોલી ઊઠી, ‘મારા બચુડા, તારો ચહેરો લાડવા જેવો  ગોળ છે.’ પછી તો બસ, બાળક રડવાનું શરૂ કરી દેતાં બોલી ઊઠ્યું, ‘મા, મારે લાડવો ખાવો છે.’ મારે પણ એવું જ બન્યું કે ‘બેઆબરૂ’ શબ્દ સામે આવ્યો અને આ શેર મારા દિલ-ઓ-દિમાગ ઉપર તેજલીસોટો પાડી ગયો.

નિકલના ખ઼ુલ્દ સે આદમ કા સુનતે આએ હૈં લેકિન
બહુત બે-આબરૂ હો કર તિરે કૂચે સે હમ નિકલે

આ શેરમાંના ‘બેઆબરૂ’  શબ્દથી જ આપણે મતલબ છે. અહીં પૂર્વપ્રત્યય અને શબ્દ બંને ફારસી છે. ‘બે’ પૂર્વ  પ્રત્યયનો અર્થ ‘વગર’ કે ‘સિવાય’ છે, જે થકી વિરોધાર્થી શબ્દ બન્યો છે. મૂળ શબ્દ ’આબરૂ’ને તપાસીએ તો આબ (પાણી, તેજ) + રૂ (મોં, ચહેરો) થાય છે, જેનો સીધો અર્થ ‘ચહેરાની તેજસ્વિતા’ બનશે. આબરૂદાર માણસનો તેજસ્વી ચહેરો જ આપણને કહી દેશે કે જે તે ઈસમ આબરૂદાર છે.

‘બે’ જેવા અન્ય કેટલા ફારસી-અરબી પૂર્વપ્રત્યયો અને પરપ્રત્યયો આ પ્રમાણે છે. કમ (કમજોર), ખૂબ (ખૂબસૂરત), ખુશ (ખુશખબર), ગેર (ગેરફાયદો), દર (દરરોજ), ના (નાપસંદ), લા (લાજવાબ) વગેરે પૂર્વપ્રત્યયો છે. તો વળી પરપ્રત્યયો પણ છે, જેવા કે ખોર (હરામખોર), દાન (કદરદાન), ગાર (મદદગાર), ગર (સોદાગર), ગીર (આલમગીર), ગી (તાજગી), ગીરી (ગુલામગીરી), બાજ (દગાબાજ), દાર (દુકાનદાર)   વગેરે.

ઉપર મોટા ભાગના પૂર્વપ્રત્યયો મૂળ ફારસી કે અરબી શબ્દને લાગ્યા હોઈ તે આખોય શબ્દ આપણી ભાષામાં પ્રયોજાય, ત્યારે તેને તત્સમ શબ્દ કહેવાય. આ બધા પરપ્રત્યયો આપણી ગુજરાતી ભાષાના શબ્દોને પણ લાગી શકે છે. દા.ત. ગેરવર્તન, દાદાગીરી, ગરાસદાર, બેધ્યાન, બિનઆવડત વગેરે.

(૩) ટિકિટ – સિનિમા

ધવલજનોએ આપણા દેશ ઉપર લગભગ બે સૈકા સુધી રાજ્ય કર્યું. ‘સાપ ગયા અને લિસોટા રહ્યા’ની જેમ એ લોકો ભારતીય ભાષાઓમાં તેમના કેટલાક શબ્દો મૂકી ગયા અને ગળાનાં લટકણિયાં (નેકટાઈ) પણ છોડી ગયા. ગુજરાતીમાં અંગ્રેજીના આવા જે શબ્દો અડીંગો લગાવીને બેસી ગયા તેમને તત્સમ  અથવા તદ્ભવનાં લેબલ લાગી શકે. ઉપર આપેલા શબ્દો પૈકી ટિકિટને તત્સમ શબ્દ ગણી શકાય, કેમ કે તેનો જેવો ઉચ્ચાર છે તેવો જ શબ્દ આપણે લખીએ-બોલીએ-વાંચીએ છીએ. ગુજરાતી શબ્દકોશોએ આ શબ્દની જોડણી પણ નિર્ધારિત કરી આપી છે. જો કોઈ ટિકીટ કે ટીકીટ લખે તો તે જોડણીદોષ ગણાય.

અહીં બીજો શબ્દ ‘સિનિમા’ એ અંગ્રેજી ફોનેટિક ડિક્શનરી મુજબ લખવામાં આવ્યો છે. આ શબ્દનો સહી ઉચ્ચાર આ જ છે, પરંતુ આપણે ‘સિનેમા’ બોલીએ, લખીએ, વાંચીએ છીએ. માટે ‘સિનેમા’ને તદ્ભવ શબ્દ ગણવો પડે. અભણ કે ઓછું ભણેલા માણસો અજાણપણે ‘સિનિમા’ બોલે છે, તેથી તેમને સાચા ગણવા પડે. વળી ‘સ્ટેશન’ શબ્દ પણ ગુજરાતીમાં રૂઢ થયેલો છે. ‘ભદ્રંભદ્ર’ હાસ્ય નવલકથામાં ‘ટિકિટ’ માટે ‘મૂલ્યપત્રિકા’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે, તો ટ્રેઈન માટે ‘અગ્નિરથ’. હાલમાં ટ્રેઈન ડિઝલથી ચાલે છે, તો ‘ખનિજતેલરથ’ એમ બોલવું પડે. હાલમાં સસ્તા દરવાળી ટ્રેઈન માટે ગરીબોના સ્વમાનના ભોગે ‘ગરીબરથ’ શબ્દવપરાય છે, તો લોનમેળાઓ માટે ‘ગરીબ લોનમેળા’ પ્રયોજાય છે. આ તો જરા સમજવા જેવી થોડી આડવાત થઈ.

હવે આ અંગ્રેજી શબ્દોને પાયારૂપ શબ્દો જ ગણી લેવા પડે અને તેનાં બહુવચન આદિ રૂપ માટે ગુજરાતી વ્યાકરણના નિયમો લાગુ પડે. ‘ટિકિટ’નું બહુવચન ‘ટિકિટો’ જ થાય, નહિ કે ‘ટિકિટ્સ’. આપણી ગુજરાતી ભાષા દરિયાવદિલ છે. દરિયામાં બધી નદીઓ સમાય તેમ આપણે તુર્કી ભાષાના ‘તોપ’ અને ‘તમાકુ’ શબ્દો પણ અપનાવી લીધા અને તોપો ફોડવા માંડ્યા તથા હથેલીઓમાં તમાકુ પણ ઘસવા માંડ્યા.

-વલીભાઈ મુસા

ખાસંખાસ  નોંધ :

આ  શ્રેણીના મારા આ આખરી લેખ પછી વલદા આપ સૌની આ લેખમાળા પૂરતી વિદાય લે છે. ‘વ્યુત્પત્તિ’ વિષય જ સંશોધાનત્મક છે, જે ખૂબ મહેનત માગે છે અને તે માટે સંદર્ભ પુસ્તકો અનિવાર્ય બની રહે છે. વળી આગામી ૭મી જુલાઈએ વલદા ૮૦મા વર્ષમાં પ્રવેશશે, એટલે થોડી રાહત પણ તેમના માટે જરૂરી છે. ગુગમપિતા અને આ શ્રેણીના ગુગમકાકાએ મને ભાવભીની વિદાય આપી છે.  મેં આ વિષય ચાલુ રાખવા માટે એક સૂચન કર્યું છે. જો તે સ્વીકારાશે તો આ શ્રેણી ચાલુ રહેશે, બાકી વલદા આપ સૌ ઉપર હાસ્યફુવારા ઉડાવવાનું તો ચાલુ જ રાખશે. ધન્યવાદ.

 
1 Comment

Posted by on August 4, 2020 in ભાષાવિષયક

 

Tags: ,

(592) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન -૨૨ (આંશિક ભાગ – ૧) નુક્તા-ચીં હૈ ગ઼મ-એ-દિલ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

નુક્તા-ચીં હૈ ગ઼મ-એ-દિલ (શેર ૧ થી ૩)

નુક્તા-ચીં હૈ ગ઼મ-એ-દિલ ઉસ કો સુનાએ ન બને
ક્યા બને બાત જહાઁ બાત બતાએ (બનાયે) ન બને (૧)

(નુક્તા-ચીં = દરેક વાતમાં દોષ કાઢવાવાળો; બાત બનના= મનોકામના પૂરી થવી; બાત બનાના= સુફિયાણી વાત કરીને કોઈને છેતરવું, જૂઠું બોલવું, મીઠી મીઠી વાતો કરવી)

 

ગ઼ાલિબની ખૂબ જ વિખ્યાત ગ઼ઝલો પૈકીની આ ગ઼ઝલ ચલચિત્રો, ટી.વી. શ્રેણીઓ અને મહેફિલોમાં અચૂક સ્થાન પામી છે અને એકાધિક ગાયકોએ પોતાના મધુર કંઠે તેને ગાઈ છે. દર્શકો અને શ્રોતાઓની દાદ દ્વારા પોરસાયેલી આ ગ઼ઝલનો મત્લા શેર લાજવાબ છે. શેરના ઉલા (પ્રથમ) મિસરા ‘ઉસ’ને અનુલક્ષીને કહેવાયો છે, જે ‘માશૂકા’ માટે અભિપ્રેત છે. ઉર્દૂમાં ‘માશૂક’ શબ્દ પ્રિયતમ અને પ્રિયતમા બંને માટે સામાન્ય તરીકે પ્રયોજાય છે, આપણે બેઉ માટે અનુક્રમે માશૂક અને માશૂકા એમ જ રાખીશું. શાયરની માશૂકા દરેક વાતમાં દોષ કાઢવાવાળી અર્થાત્ આલોચક છે અને તેથી તે પોતાના દિલની ગમગીનીને તેની આગળ બયાન કરવાનું મુનાસિબ સમજતા નથી. આમ જ્યારે માશૂકા સાથે કોઈ વાત થતી જ ન હોય તો પછી પોતાના દિલના દર્દને હળવું કરવાની તેમની વાત કઈ રીતે બને, અર્થાત્ તેની મનોકામના કઈ રીતે સિદ્ધ થઈ શકે.

* * *

મૈં બુલાતા તો હૂઁ ઉસ કો મગર ઐ જજ઼્બા-એ-દિલ
ઉસ પે બન જાએ કુછ ઐસી કિ બિન આએ ન બને (૨)

(જજ઼બા-એ-દિલ= મનોભાવ, મનનો આવેશ)

‘ન બને’ રદીફ અને તેની પૂર્વેના કાફિયા – શબ્દાંતે ‘આએ’ પ્રાસ થકી ગ઼ઝલ સુમધુર અને મનનીય બની રહે છે.  ગ઼ઝલકારની રદીફ અને કાફિયાની યોગ્ય પસંદગી એ ગ઼ઝલની અર્ધી મંઝિલ સર કરી શકે છે. ગ઼ઝલના આ બીજા શેરમાં કમાલની વિભાવના પેશ થઈ છે. શાયર પોતાના મનોભાવને અભિવ્યક્ત કરવા માશૂકાને પોતાની પાસે બોલાવે તો છે, પણ તેણીના પક્ષે એવું કંઈક બની જાય છે કે તે આવતી નથી અને દૂરી જ નિભાવે છે. આમ શાયર અફસોસ કરે છે કે તેના આવ્યા વગર તેનો મનોભાવ તો કેવી રીતે પ્રગટ થઈ શકે. ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના શેરમાં આવા સૂક્ષ્માતીત સૂક્ષ્મ સંવેગો ગુંથાતા હોય છે કે આપણે આફરિન આફરિન પોકારી ઊઠીએ. ગ઼ાલિબ માનવીય વર્તણૂકો (Human behavior)ના એવા અભ્યાસુ છે કે આપણે ભાવુકો તેમને બિરદાવ્યા વગર રહી જ ન શકીએ.

* * *

ખેલ સમઝા હૈ કહીં છોડ઼ ન દે ભૂલ ન જાએ
કાશ યૂઁ ભી હો કિ બિન મેરે સતાએ ન બને (૩)

શેરના ઉલા મિસરામાં માશૂક  એવી ભીતિ મહસૂસ કરે છે કે માશૂકા ઇશ્કને ખેલ સમજીને તેનાથી દૂર ભાગી જાય કે તેને ભૂલી પણ જાય. પરંતુ તરત પાછા સાની મિસરામાં મન મનાવી લેતાં માશૂક કહે છે કે માશૂકા પક્ષે પોતાના તરફની અવહેલના ત્યારે જ શક્ય બને, જ્યારે કે તે તેને સતાવતા હોય કે પરેશાન કરતા હોય! ગ઼ાલિબની મોટા ભાગની ગ઼ઝલોમાં વિપ્રલંભ (વિયોગ) શૃંગાર રસ પ્રયોજાયેલો જોવા મળે છે અને તેથી જ તો તેમની ગ઼ઝલોમાંથી આપણે લુત્ફ લઈ શકીએ છીએ. આમેય કહેવાય પણ છે જ ને કે ‘જો મજા ઇંતઝારમેં હૈ, વો પાનેમેં નહીં’.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                             (ક્રમશ:)
(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૧૯૨)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા
(૫) Courtesy : https://rekhta.org (અંગ્રેજી વર્ઝન)

* * *

English Version :

I cannot pour my heart to her, for she does criticize
How can I get my goal when I, cant even verbalize (1)

I do call out to her, my feelings, but what can I say
Something happens and she cant help but stay away (2)

She should not forsake forget me, for it is no play
Without my teasing, if only, she found it hard to stay (3)

– Courtesy : https://rekhta.org

 

Tags: , , , , ,

(581) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન -૧૧ (આંશિક ભાગ – ૩) વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૨ ના અનુસંધાને ચાલુ)

વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ (શેર ૬ થી ૮)

હમ સે છૂટા ક઼િમારખ઼ાનાઇશ્ક઼
વાઁ જો જાવેં ગિરહ મેં માલ કહાઁ ()

(ક઼િમાર-ખ઼ાના-એ-ઇશ્ક઼= પ્રેમનું જુગારધામ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

આ શેર ગ઼ાલિબની મુફલિસીને છતી કરે છે અને વાચક તેના પઠનથી થોડોક મલકી પણ ઊઠે છે. ગ઼ાલિબના અંગત જીવનને જાણનારને ખબર છે કે તેઓ અઠંગ જુગારી ન હતા, પણ ખિસ્સાની તંગ હાલતમાં જુગાર પણ રમી લેતા હતા. શેરને વાચ્યાર્થમાં સમજાવી દીધા પછી આગળ હું તેના ગૂઢાર્થ ઉપર જઈશ. અહીં કિમારનો સાહિત્યિક અર્થ પાસો (Dice) અને જેના વડે જ્યાં જુગાર રમવામાં આવે છે તે જુગારખાનું એમ છે. જુગારખાનામાં રમવા જનાર પાસે પ્રારંભિક મૂડી તરીકે કેટલાંક નાણાં તો હોવાં જ જોઈએ, પરંતુ ગ઼ાલિબનાં ખિસ્સાં ખાલી છે. અહીં ‘ગિરહ’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે, જેનો સાહિત્યિક અર્થ ગાંઠ (Knot) થાય. જૂના સમયમાં લોકો પોતાના પહેરણમાં ગાંઠ બાંધીને નાણાં રાખતા હતા, અહીં આપણે સીધો અર્થ ખિસ્સું કે હાલમાં વપરાતા પાકિટ (Wallet) એમ જ લઈશું.

હવે ગૂઢાર્થ તરફ જઈએ તો અહીં જે જુગારખાનું બતાવાયું છે તે ઇશ્ક (પ્રેમ)નું જુગારખાનું છે. એ માટે ‘ક઼િમાર-ખ઼ાના-એ-ઇશ્ક઼’ શબ્દસમૂહ પણ પ્રયોજાયો છે. શાયર કહે છે કે એ ઇશ્કનું જુગારખાનું પણ હવે છૂટી ગયું છે, કેમ કે હવે જિગર પણ એવું શુષ્ક અને નીરસ બની ગયું છે કે તેમાં ઇશ્કનો ભાવ રહ્યો નથી, જેથી ખાલી ખિસ્સાની જેમ ખાલી જિગરે ઇશ્કના જુગારખાને પણ કેવી રીતે જઈ શકાય! આમ કોઈ માશૂક એકતરફી કોઈ માશૂકાને ચાહવા માંડે તો સામેના પક્ષે એનો સ્વીકાર થાય કે ન પણ થાય તેવી અનિશ્ચિતતા હોઈ એને પણ જુગાર ખેલવા સમાન શાયર ગણે છે. જેમ નાણાંકીય જુગારમાં હારજીત અનિશ્ચિત હોય છે તેવું અહીં પણ સમજવું રહ્યું. આમ ચારેય તરફના નિરાશાના માહોલમાં આશિકોના ઇશ્ક ઉપર પણ તેની અસર પડી છે. આમ નિરાશા અને હતાશાને ઉજાગર કરતી આખી ગ઼ઝલ એક એકથી ચઢિયાત શેર થકી ભાવકને તેના હાર્દ સુધી પહોંચાડી શકે છે.

* * *

ફ઼િક્રદુનિયા મેં સર ખપાતા હૂઁ
મૈં કહાઁ ઔર યે વબાલ કહાઁ ()

(વબાલ= આપત્તિ, શ્રાપ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

બેશક આ પણ એક સુંદર શેર છે. આ શેર પણ પ્રચલિત રૂઢિપ્રયોગ ‘ક્યાં આ અને ક્યાં પેલો! ’ ઉપર આધારિત છે. જ્યારે બે વ્યક્તિ કે ઘટનાઓ વચ્ચે અમર્યાદ તફાવત હોય ત્યારે કોઈ એક અન્યની તુલનામાં ન આવી શકે તેવું દર્શાવવા માટે આ રૂઢિપ્રયોગ પ્રયોજાતો હોય છે. ગ઼ાલિબ આવા રૂઢિપ્રયોગો ઘણી જગ્યાએ વાપરે છે જેના સીધા વાચ્યાર્થ અને વ્યંજનાત્મક અર્થો એમ બંને થતા હોય છે.

ગ઼ાલિબ શેરના પહેલા મિસરામાં શોકાતુર ભાવે પોતાનું મસ્તક દુનિયાની વિટંબણાઓ સામે હલાવતાં ઊંડો નિશ્વાસ નાખે છે. પોતાના ભૂતકાલીન રંગીન દિવસોને વર્તમાનના વિષાદમય દિવસો સાથે સરખાવતાં તેમના મુખેથી આ ઉદગારો નીકળી જાય છે. તેઓ પોતાની જાતને કહેતા હોય તેમ સ્વગત બોલી ઊઠે છે કે એ દિવસો હતા જ્યારે કે તેઓ માશૂકા અંગેના વિચારોમાં તલ્લીન રહીને એક સુખદ અનુભવ કરી રહ્યા હતા. આ તો તેમની કલ્પના બહાર હતું કે ભવિષ્યે કોઈ સમય એવો પણ આવશે કે જ્યારે તે શોકગ્રસ્ત હાલતમાં દુનિયાદારીની વબાલ (વિટંબણાઓ કે શ્રાપ)માં અટવાઈ જશે. ‘મૈં કહાં’ દ્વારા પોતે આ વિટંબણાઓ સામે ઝઝૂમવાની પોતાની અશક્તિનો એકરાર કરે છે. તેમને પેલો ‘વબાલ’ એટલો બધો દુષ્કર લાગે છે તેમને યકિન છે કે તેની સામે પોતે હારી જશે. શેરના વિષ્લેષણ પછી સુજ્ઞ વાચકોને સમજાઈ ગયું હશે કે આ ગ઼ઝલના તમામ શેર કરતાં આ શેરમાં પરોક્ષ ભાવાત્મક અભિવ્યક્તિ સવિશેષ હોઈ આ શેર પણ સુંદર બની રહે છે.

* * *

મુજ઼્મહિલ હો ગએ ); ક઼ુવા ગ઼ાલિબ
વો અનાસિર મેં તિદાલ કહાઁ ()

(મુજ઼્મહિલ= શિથિલ, શ્રાંત, થાકી ગયેલું); ક઼ુવા= શક્તિઓ – ક઼ુવ્વતનું બહુવચન; અનાસિર(અરબી)= તત્ત્વો –ઉનસુરનું બ. વ.;  એ’તિદાલ= સંતુલન)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

ગ઼ઝલનો આ મક્તા છે. આ શેર આગળના તમામ શેરમાંની ગમગીનીને સમેટતો હોઈ તે વધુ ઘેરો બન્યો છે. ગ઼ાલિબ સ્વીકારે છે કે તેઓ દુ:ખો ઝેલવા માટેની શક્તિ ગુમાવી ચૂક્યા હોઈ તેઓ હવે થાકી ગયા છે. હવે તેઓ ઉલ્લાસ અને ઉત્સાહ તથા ગમગીની અને નિરાશા વચ્ચેનાં  ઉદ્દીપક તત્ત્વોને સમતુલિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. ગ઼ઝલના આખરી મિસરામાંનો આખરી શબ્દ ‘કહાં’ માત્ર ગ઼ાલિબને જ નહિ, ખુદ પાઠકોને પણ તેઓ ગ઼ાલિબના સમભાવી થયા હોઈ તીવ્ર વેદના આપી જાય છે. સમભાવી થવું એટલે ગ઼ઝલનાયકના દુ:ખે દુ:ખી થવું અને તેના સુખે સુખી થવું. પરંતુ આપણે અહીં એરિસ્ટોટલની ટ્રેજેડી વિભાવનાને યાદ કરીએ તો ભાવક કરુણ રસમાંથી પણ એક પ્રકારનો આનંદ જ પ્રાપ્ત  કરતો હોય છે. સાહિત્યનો પ્રત્યેક રસ છેવટે તો આનંદમાં જ પરિણમતો હોય છે. કેટલાક મીમાંસકો આ આખરી શેરને થોડોક મોળો ગણે છે. તેમની એ દલીલ એ છે કે જે રીતે આગળના શેરો એકપછી એક ગ઼ઝલના હાર્દસમા ભાવને જે રીતે ઊંચી કક્ષાએ લેતા ગયા છે તે જોતાં આ શેર કોઈ વિશિષ્ટ અંદાઝમાં લખાયો હોત તો ગ઼ઝલના આનંદની સંપૂર્ણ પરિપૂર્તિ થઈ હોત! પરંતુ આ રસદર્શનકાર તેમની દલીલ સાથે સહમત થતા નથી. વિટંબણાઓથી થાકી ગયેલો કે હારી ગયેલો છેવટે તો ગ઼ઝલના આખરી શેર જેવા જ ઉદગારો કાઢે, કાઢે અને કાઢે જ. આમ સાહિત્યના રસશાસ્ત્રની રૂએ પણ ગ઼ઝલનો આ આખરી શેર ઉમદા કક્ષાનો જ નીવડ્યો છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૮૬)                                                            (ક્રમશ: આંશિક ભાગ – ૪)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot, અને વીકીપીડિયા

 

Tags: , , ,

(580) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૧૦ (આંશિક ભાગ – ૨) વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૧ ના અનુસંધાને ચાલુ)

વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ (શેર ૪ થી ૫)

થી વો ઇક શખ઼્સ કે તસવ્વુર સે
અબ વો રાનાઈખ઼યાલ કહાઁ ()

(તસવ્વુર =ધ્યાન; વિચાર, ખયાલ, કલ્પના; રાનાઈ-એ-ખ઼યાલ= આકર્ષક મોહક, સુંદર, લાલિત્યપૂર્ણ, કલ્પનાનો શણગાર)

અર્થઘટન અને રસદર્શન  

ગ઼ાલિબ સંપૂર્ણતયા સ્વીકારે છે કે તેઓ પહેલાં જે આકર્ષક વિચારો ધરાવતા હતા તે હાલમાં ગુમાવી ચૂક્યા છે. અગાઉ તેઓ માશૂકા પરત્વે સતત કલ્પનાઓમાં ડુબેલા રહેતા હતા અને હવે એ કલ્પનાઓ રહી નથી. જો કે અહીં આપણને  એક વાત સમજાવી જોઈએ  કે તેઓ માત્ર કલ્પનાવિહાર જ ગુમાવી બેઠા છે, માશૂકાને તો નહિ જ. એ માશૂકા તો હજીય તેમના દિલ ને દિમાગનો કબજો જમાવી બેઠેલી જ છે અને તેઓ તેનાથી મોઢું ફેરવી શકે તેમ પણ નથી. તેમણે ફક્ત ખોઈ છે તો માત્ર એ કલ્પનાઓ  કે જેના વડે તેઓ માશૂકાને વિવિધ અંદાઝો અને અદાઓમાં નિહાળી શકતા હતા.

આ શેરને સર્વાંગ સમજી લીધા પછી હવે આપણે પહેલા મિસરાને ચર્ચાની એરણ ઉપર લઈએ. પંક્તિનો પ્રથમ શબ્દ ‘થી’ (નારીવાચક) સૂચવે છે કે શેર માશૂકાને અનુલક્ષીને જ છે. વળી ગ઼ાલિબની ચાલાકી તો જુઓ, કે તેઓ તેને સીધી માશૂકા તરીકે ન ઓળખાવતાં ‘ઇક શખ્સ’ તરીકે રજૂ કરે છે. શખ્સ એટલે કોઈ એક વ્યક્તિ કે ઈસમ! આખી ગ઼ઝલનું રહસ્ય એ છે કે માશૂકાને સ્પષ્ટ રીતે ક્યાંય ઉલ્લેખવામાં આવી નથી. આફરીન…આફરીન!

વચ્ચે આપણે થોડીક શેરની રજૂઆત અનવ્યે ચર્ચા કરી લઈએ. સામાન્ય રીતે ગ઼ઝલના બધા શેર સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતા હોવા જોઈએ. કોઈ ગ઼ઝલકારો દ્વય (જોડી) તરીકે પણ શેર આપતા હોય છે. આમ ભલે કરવામાં આવે પણ એવા જોડકા શેરની ખૂબી તો એ જ રહેવી જોઈએ કે તેઓ ભલે એકબીજાના અવલંબન તરીકે રહેતા હોય પણ તે દરેકનું સ્વતંત્ર અર્થનિર્ધારણ તો જળવાઈ જ રહેવું જોઈએ. ગ઼ાલિબે આ કમાલ તેમની ઘણી  ગ઼ઝલોમાં બતાવી છે અને આ ગ઼ઝલનો અગાઉનો શેર અને આ શેર એવી જોડી પણ તે પ્રકારની જ છે. આ ચોથો શેર આગલા શેરના તાર્કિક ક્રમમાં છે અને છતાંય એ બંને સ્વતંત્ર જેવા જ લાગશે.  ગ઼ાલિબ અને તેમના જેવા સિદ્ધહસ્ત કલમકારો જ આવું કૌશલ્ય બતાવી શકતા હોય છે.

ઉપર તો દ્વય (જોડિયા) શેર અંગેની સામાન્ય વાત થઈ, પણ એ વાતને અહીં ગ઼ાલિબના આ ગ઼ઝલના ત્રીજા અને ચોથા શેરને બરાબર લાગુ પાડીને સારી રીતે સમજી લઈએ કે કેવી રીતે તેઓ સ્વતંત્ર છતાંય સલંગ્ન છે. માત્ર ઉપલકિયા નજરે જોતાં આ બાબત વધુ સ્પષ્ટ નહિ થાય અને ત્યાં જ ગ઼ઝલકારની ખૂબી સમાયેલી છે. ચાલો, આપણે આમાં થોડા ઊંડા ઊતરીએ. આ ખાસ કિસ્સામાં જોઈ શકાશે કે આખીય ગ઼ઝલ કેવી રીતે અતીતને શોકાતુર વિલાપ વડે યાદ કરે છે. ઉત્તમ કૃતિ ભાવકને સમભાવી બનાવે અને અહીં આપણે પણ ગ઼ાલિબની સાથે સાથે જ શોકાતુર બની જઈએ છીએ. આજે પણ આપણે બદલાતા જતા વિશ્વ સામે જોઈને ભૂતકાળની ઘણી એવી સારી બાબતો હાલમાં ન જોવામાં આવતાં કેવા ખિન્ન થઈ જઈએ છીએ! ગ઼ઝલના ત્રીજા શેરમાં શાયર અને વિશાળ અર્થમાં સમાજ વિલાપ કરે છે કે આસપાસના માશૂક કે માશૂકાના અથવા તો કુદરતનાં સૌંદર્યો પરત્વે જે ઉશ્કેરાટ કે ઉલ્લાસ થવો જોઈએ તે ગુમાવી દેવાયો છે. તો વળી બીજા શેરમાં તેઓ જણાવે છે કે લોકોએ પોતાની સંવેદનાની નાજુકતાને ગુમાવી દીધી છે કે જે અદ્ભુત કલ્પનાઓ કરવા માટેના ઇંધણની ગરજ સારતી હતી અને એમ માશૂક-માશૂકા કે કુદરતના સૌંદર્યને બિરદાવવા માટેની સૌની ક્ષમતા જ ઘટી ગઈ છે અથવા તો બાકી રહી જ નથી; અને તેથી છીછરો કે ઊંડો એવો કોઈપણ પ્રકારનો આનંદ લૂંટી  શકાતો નથી.

આમ અહીં બંને શેરનું સમન્વય થાય છે અને તેથી આપણે સૌ અગાઉ જણાવ્યા મુજબના ‘વિખુટા પડયાના વલવલાટ(Withdrawal symptoms)’ના શિકાર બની ગયા છીએ. આ પરિસ્થિતિની સીધી અસર એ ઉદ્ભવી કે કોઈનું કશાયમાં દિલ લાગવા ન માંડ્યું અને આપણે બહાદુરશાહ ઝફરની એક  ગ઼ઝલના આ શબ્દો  ‘લગતા નહિ હૈ દિલ મેરા ઉજડે દયાર (પ્રદેશ, વિસ્તાર)મેં’ ગાતા થઈ જઈએ તેવી સ્થિતિ આવી પડી છે. આપણી ખિન્નતાના લીધે આપણે આસપાસની સુંદરતાને નિહાળવાની આપણી ઇચ્છાશક્તિને પણ હારી ચૂક્યા છીએ.

મારા સુજ્ઞ વાચકો આ ચોથા શેરના અતિવિસ્તારને જરૂર સહી લેશે કે કેમ કે તેમને લાગશે કે આજથી અંદાજે દોઢસો કે બસો વર્ષ પહેલાં ગ઼ાલિબે લખેલી આ ગ઼ઝલના જેવું વાતાવરણ હાલના ધાંધલિયા જીવનમાં સર્જાઈ ગયું છે. સૌ દોડી રહ્યાં છે, કોઈને આરામ નથી, કોઈને ચેન નથી. સૌ કોઈ આસપાસના નજારાને જોઈ કે માણી શકતાં નથી. આજે જગતમાં એવા કરોડો લોકો હશે કે જેઓ મહિનાઓથી આકાશના તારા પણ જોઈ શક્યા નહિ હોય! ઘણા એવા પોતાનાં જ બાલગોપાલો કે પ્રભુના પયગંબર જેવાં એ ભુલકાંઓ સામે નજર સુદ્ધાં પણ નહિ નાખી હોય! બાળકો તો ઈશ્વરના  સૌંદર્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યાં છે અને તેમની અવગણના આજે સમાજને ભારે પડી રહી છે. સંક્ષિપ્તે કહીએ કે તો લોકોની ધીરજ અને સબુરીનો ખાતમો બોલાઈ ચૂક્યો છે. ઉપસંહારે કહું તો આપણા સૌનો લાડલો ગ઼ાલિબ માશૂકાના કેશની લટમાં માત્ર ગુંચાવાઈને પડ્યો નથી રહેતો નથી, તે આર્ષદૃષ્ટા પણ છે. તત્ત્વજ્ઞાનીઓની જેમ એ લાંબું જોઈ અને વિચારી પણ શકે છે. ગ઼ાલિબે કલ્પેલી પરિસ્થિતિ હજુ પણ નિયંત્રણમાં છે. જો એ પરિસ્થિતિ ભાવી પેઢી સુધી લંબાઈ ગઈ તો માની લેવું પડશે કે માનવીએ ભોતિક પ્રગતિ તો ઘણી સાધી હશે, પણ માનવતાના નામે તો તે  દેવાળિયો બની ચૂક્યો હશે. આ જે ઘણું લખાયું છે તે માત્ર ચોથા શેરના ભાગરૂપે જ નહિ, પણ આખી ગ઼ઝલના સંદર્ભે જ ઘણું લખાયું છે, જે હવે બસ કરું છું. શુક્રિયા, ધન્યવાદ.

* * *

ઐસા આસાઁ નહીં લહૂ રોના
દિલ મેં તાક઼ત જિગર મેં હાલ કહાઁ ()

(—)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ાલિબ આ શેરની પ્રથમ પંક્તિમાં શરીરવિજ્ઞાન પ્રમાણે માનવશરીરની રગોમાં વહેતા લોહીનું કોઈકવાર આંખોમાંથી અશ્રુની જગ્યાએ વહેવાના થતા વ્યાધિ ઉપર આધારિત એક રૂઢિપ્રયોગને રજૂ કરે છે. આ  રૂઢિપ્રયોગ એવી પરિસ્થિતિમાં પ્રયોજાય છે જ્યારે કે વ્યક્તિ ઉપર કોઈ ભારે વિપત્તિ આવી પડી હોય અને તેનું બેકાબૂ રૂદન અવિરતપણે ચાલ્યા જ કરતું હોય. ગ઼ાલિબ કહે છે કે લોહીના આંસુએ રડવું એ કંઈ આસાન વાત નથી.

પછીની પંક્તિ તબીબી વિજ્ઞાન જ પ્રમાણે આંખોમાંથી લોહી વહેવાની બીમારીના મૂળભૂત કારણ ઉપર આધારિત છે. માનવશરીરનું યકૃત (કલેજું) હ્રદય તરફ તાજા લોહીને ધકેલવાનું કાર્ય કરે છે. હવે જો એ હૃદય ઘાયલ અર્થાત્ કમજોર સ્થિતિમાં હોય તો એ લોહી આંખો તરફની નસોમાં પ્રવાહિત થઈ જઈને અશ્રુની જગ્યાએ વહેવા માડે છે. આમ ગ઼ાલિબ શેરની બીજી પંક્તિમાં પહેલી પંક્તિમાંની વાતના સાતત્યમાં કહે છે કે લોહીનાં આંસુંએ રડવા માટે દિલ (હૃદય)માં તાકાત હોવી જોઈએ અને કલેજું પણ એવું જ કાર્યક્ષમ હોવું જોઈએ, જે આજકાલ રહ્યાં નથી.

જો કે આ શેરની ઉપરોક્ત વિવેચનામાં મને મળેલા શ્રોતમાંની અવધારણાનો સહારો લેવાયો છે, તબીબી વિજ્ઞાનના કોઈ તજજ્ઞનું સમર્થન મેળવી શકાયું નથી અને જરૂરી પણ નથી. આ સાહિત્યરચના હોઈ આપણે ‘લોહીનાં આંસુંએ રડવું’ એવા રૂઢિપ્રયોગને જ સ્વીકારી લેવો પડે. આમ પરિસ્થિતિઓમાં આવેલા બદલાવમાં શાયરની કલ્પના માનવશરીરના હૃદય અને જિગર સુધી ઊંડે પહોંચી ગઈ છે, જે આ શેરને ભવ્ય બનાવવામાં કારગત નીવડી છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૮૬)                                                 [ક્રમશ: આંશિક ભાગ – ૩]

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વિકીપીડિયા

 

Tags: , , , , ,

(579) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૯ (આંશિક ભાગ – ૧) વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ (શેર ૧ થી ૩)

વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ
વો શબ-ઓ-રોજ઼ ઓ માહ-ઓ-સાલ કહાઁ (૧)

(ફ઼િરાક઼= વિરહ; વિસાલ= મિલન; શબ-ઓ-રોજ઼ ઓ માહ-ઓ-સાલ= રાત અને દિવસ અને માસ અને વર્ષ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ાલિબની ઘણી એવી ગ઼ઝલો છે કે જે વિષયની સુસંગતતા અને પ્રવાહિતા જાળવી રાખતી હોય અને એના પ્રત્યેક શેરમાં એક જ પ્રકારનો ભાવ પ્રગટ્યા કરતો હોય. ‘કહાં’નો શબ્દાર્થ તો ‘ક્યાં’ જ થાય, પણ તેનો વ્યંજનાર્થ તો ‘ક્યાંય નહિ’ એવો જ લેવો પડે. અહીં એ શબ્દ વિષાદ અને અભાવને દર્શાવે છે. અભાવ એટલે ‘ગમવું નહિ’ તે નહિ, પણ ‘ન હોવાપણું’. ભૂતકાળમાં અનુભવાયેલી કેટલીક એવી બાબતો અત્યારે જોવા મળતી નથી. એ બાબતોને આ શેરમાં ‘વો’ તરીકે ઓળખાવાઈ છે. એ ‘વો’માં આવે છે : વિયોગ, સંયોગ, દિવસો, મહિનાઓ અને વર્ષો. એ બધાં અગાઉ જેવાં જે કંઈ હતાં તે આજે જોવા મળતાં નથી. આમ તેમને યાદ કરી કરીને ગ઼ાલિબ અફસોસ અને ઝુરાપો વ્યક્ત કરે છે. મિલનની કે વિયોગની એ ઘટનાઓમાં પણ એ વખતે એક પ્રકારનું માધુર્ય રહેતું હતું, પરંતું ત્યાં આજે તો શુષ્કતા દેખાય છે. મિલનમાં પ્રેમીપાત્રોનો આનંદ અને વિરહમાં પણ એક પ્રકારની જે તડપ હતી, જે વેદના હતી તે આજે અનુભવાતી નથી. આજે બધે ખાલીપો લાગી રહ્યો છે. બીજી પંક્તિની રચના શ્રાવ્ય એટલે કે સાંભળવાલાયક બની રહી છે. વળી તે અર્થનિર્ધારણ પણ કરી આપે છે. સમયનું દિવસો, મહિનાઓ અને વર્ષોમાં  પસાર થવું એ ક્રમિક રીતે પઠન વખતે એવો ભાવ જગાડે છે કે જાણે કે વાણીનો ધોધ ન વહેતો હોય! આમ ભવ્યાતિભવ્ય આ શેરથી ગ઼ઝલની શરૂઆત થાય છે.

ફ઼ુર્સત-એ-કારોબાર-એ-શૌક઼ કિસે
જ઼ૌક઼-એ-નજ઼્જ઼ારા-એ-જમાલ કહાઁ (૨)

(ફ઼ુર્સત-એ-કારોબાર-એ-શૌક઼= જગતના વેપાર માટેનો અવકાશ; જ઼ૌક઼-એ-નજ઼્જ઼ારા-એ-જમાલ= સૌંદર્યનું દૃશ્ય જોવાનો આનંદ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ઝલના બીજા શેરમાં પણ પહેલા શેરનો અભાવોનો સિલસિલો ચાલુ રહે છે. શેરની પહેલી પંક્તિ ‘કિસે’  શબ્દ ખુદ કવિને લાગુ પડે છે અને તે દર્શાવે છે કે તેમને દુનિયાદારીના ધંધારોજગારની પ્રવૃત્તિઓમાં કોઈ લુત્ફ (આનંદ) કે કામકાજમાં સંતોષ (Job satisfaction) નથી મળતાં. વળી આમ બનવું તે સ્વાભાવિક પણ છે કેમ કે રોજિંદા કામકાજમાં એક પ્રકારનો કંટાળો (monotony) આવી શકે. હવે આ તો ઠીક પણ નજર સામે કોઈ સૌંદર્યા હોય કે પછી કુદરતી સૌંદર્ય હોય તો તેને નિરખવામાં પણ કોઈ ઉત્સાહ કે આનંદ નથી રહ્યાં. અહીં બંને પક્તિમાં પરિસ્થિતિઓ વચ્ચેનો થોડોક ભેદભાવ બતાવીને ગ઼ઝલકાર છેવટે તો એ જ નિષ્કર્ષ પર આવે છે કે બદલાતા સમયની તાસીર આના માટે જવાબદાર હોવા કરતાં તેમનો બદલાતો જતો મિજાજ જ વધારે કારણભૂત જણાય છે. વયવૃદ્ધિ અને વૈચારિક પરિપક્વાતાઓના કારણે માણસ જૂની સ્વૈરવિહારી માનસિકતામાંથી બહાર નીકળતો જઈને ગંભીરતા ધારણ કરતો જાય તેવી આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે, જે આજે આપણે પણ અનુભવી રહ્યા છીએ. બદલાતા જતા સમાજજીવનનાં આ ચિહ્નો છે. પોતાની પાસે સુખવૈભ અને સમૃદ્ધિ હોવા છતાં માણસ આજેય જે બેચેની અનુભવે છે તેને  ‘કશાકથી વિખુટા પડ્યાનો વલવલાટ (Withdrawal symptoms)’ તરીકે ઓળખાવી શકાય. આમ આ શેરમાં ગ઼ાલિબની અન્ય ગઝલોમાં જે ઉન્માદતા જોવા મળતી હતી તેના બદલે ગંભીરતા જોવા મળે છે, જાણે કે હવે તેઓ ઠાવકા બની ગયા ન હોય!

દિલ તો દિલ વો દિમાગ઼ ભી ન રહા
શોર-એ-સૌદા-એ-ખ઼ત્ત-ઓ-ખ઼ાલ કહાઁ (૩)

(શોર-એ-સૌદા-એ-ખ઼ત્ત-ઓ-ખ઼ાલ= રૂહની કલ્પનાની ધૂમધામ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ાલિબ અહીં જે ઈશારો કરે છે તે એ છે કે સૌંદર્ય કે મુગ્ધાતાને કોલાહલભરી રીતે આમ કે તેમ ડહોળવાની જે પ્રક્રિયાઓ પહેલાંપહેલાં જે થતી હતી તે હવે દિલથી તો શું દિમાગથી પણ થતી નથી. સૌંદર્યના પ્રતીક તરીકે યુવાનીના ઉંબરે આવી ઉભેલા એ કિશોરોની આછી આછી ઊગતી દાઢીઓ અને યૌવનાઓની સુંદરતાને ઉભારતી તેમના ચહેરાઓ ઉપરના તલ વિષે રસિકજનો જે વિવેચનાઓ કરતા હતા તે ખરા દિલથી કરતા હતા. આવી ચર્ચાઓ જ્યારે જામતી ત્યારે એ લોકો પોતાનાં દિલોમાં પણ મુગ્ધતાનો એ ભાવ ધરાવતા અને તેથી એવી વાતો કરવા-કરાવવાળાઓનાં દિલોમાં એક ઉમળકો કે ઉલ્લાસ રહેતાં હતાં અને તે તેમનાં સાચાં દિલોમાંથી પ્રગટતાં હતાં. પરંતું આજે તો પણ એવાં સૌંદર્યો આવનારી એક પછી એક પેઢીમાં જોવા મળતાં હોવા છતાં કોઈના દિલમાં ગલગલિયાં કરાવે તેવી કે માત્ર દિમાગી કસરતો દ્વારા પણ એ સૌંદર્યોને બિરદાવાતાં નથી. આમ ચાહતના ઉદ્દીપક તરીકે કામ કરતી એ દાઢીઓ કે વદન ઉપરના તલ પરત્વે લોકો શુષ્ક દેખાય છે અને તેથી તેઓ દિલથી નહિ તો દિમાગના માનસિક વિચારો થકી પણ એ સૌંદર્યોને સન્માન આપતા નથી.

ગ઼ાલિબનો જીવનકાળ ઈ.સ.૧૭૯૭થી ઈ.સ.૧૮૬૯ સુધીનો રહયો હતો. આજે તેમના અવસાનને લગભગ ૧૫૦ વર્ષ થયાં. ગ઼ાલિબ તેમની ગ઼ઝલોમાં તેમના સમયકાળની વાત કરે છે. તે કાળે લોકો સૌંદર્યના ચાહક અને ઉપાસક જરૂર હતા, પણ તેઓ એ સૌંદર્યને પામવા કે ભોગવવાની વિકારવૃત્તિ ધરાવતા ન હતા, જે આજે ૨૧મી સદીના પ્રારંભકાળે અમર્યાદ વધતી જાય છે. રોજબરોજ નિર્દોષ સ્ત્રીઓ પર થતાં બળાત્કાર કે છેડતીનાં દુષ્કૃત્યો આ વાતની ગવાહી પૂરે છે. સૌંદર્યને માણવું અને તેનો ઉપભોગ કરવો એ ભિન્ન્ન બાબતો છે. આ વાતને છોડ ઉપરના ફૂલના ઉદાહારણથી સમજી શકાય. ફૂલને યથાસ્થાને રહેવા દઈને તેને માત્ર સૌંદર્યભાવે નીરખવું અને તેને તોડીને મસળી નાખવા જેવી વિરોધાભાસી ચેષ્ટા ન કરવી એમાં જ આ સમજદારી રહેલી છે.

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ GG86                                                                (ક્રમશ: આંશિક ભાગ – ૨)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વિકીપીડિયા

 

Tags: , , , ,

 
ગુગમ - કોયડા કોર્નર

વિશ્વભરના ગુજરાતીઓને ચરણે- કોયડાઓ

saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-20

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Human Pages

The Best of History, Literature, Art & Religion

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books

લાગણીઓ નું લાક્ષાગૃહ

'રાજી' રાજુ કોટક