RSS

Tag Archives: જન્મકૂંડળી

(604) શબ્દસૃષ્ટિની સફરે – ૨

સુજ્ઞ ગુગમમિત્રો,

આપણા ગ્રુપના આગવા શ્રી સુરેશભાઈ જાની અને વિભાગીય સંચાલક શ્રી નિરંજનભાઈ મહેતાની સહમતીએ આ  શ્રેણીનું ઉપરોક્ત શીર્ષક નક્કી થયું છે. ગુજરાતી શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ એટલે કે શબ્દના ઉગમ, વિકાસ અને અંતિમ સ્વરૂપને > સંકેત થકી માત્ર દર્શાવવું, દા.ત. ઘુતમ્ > ઘિઅં > ઘી; એ જ મારો ઉપક્રમ ન રહેતાં આનાથી વિશેષ એટલે કે પહેલા ભાગમાં દર્શાવ્યા મુજબ શબ્દની વિશદ ચર્ચા થાય તે પણ છે. આમ ‘વ્યુત્પત્તિ’ શીર્ષકના બદલે ઉપરોક્ત શીર્ષક મને થોડી આઝાદી આપશે કે જે થકી હું નીરસ એવા આ વિષયને થોડોક રસપ્રદ બનાવી શકું. દર એકાંતરીય શુક્રવારે આપણે આ શબ્દસૃષ્ટિની સફર ખેડીશું અને વચ્ચેના શુક્રવારોએ  મારી હાસ્યરચનાઓ થકી આપણે હળવાં થઈશું.

આજે હું નીચેના કાવ્યથી આજના લેખની શરૂઆત કરવા માગું છું.

વણલખ્યું 

(અછાંદસ)

સઘળે ફરી વળ્યો શબ્દોને ખોળવા
જડી ગયા ભોંયતળિયે, વેરાયેલા.

કોઈ પ્રેમાળ, કોઈ દ્વેષીલા;
કોઈ વળી સૌમ્ય, તો કોઈ વળી ભાવતા.

કેટલાક આનંદી, કેટલાક દુખિયારા;
કોઈક તો સાચુકલા, સીધા ને સાદા.

કોક તો હતાશ વળી, કોક તો આશભર્યા;
કોક સાવ જૂઠડા જ લીસા ઢોળાવ સમ.

કોઈક વળી ગંભીર, તો કોઈ સાવ રમૂજી;
કોઈ ખૂબ વાલીડા, ને કોઈક તો કશામાં નંઈ.

કોઈ કોઈ મળતાવડા, કોઈ કોઈ મતભેદિયા;
કોઈ વળી લહેરી, તો કોઈક સાવ રોતલ.

કેટલાક ટચુકડા, તો કેટલાક લંબુજી;
ને કોક વળી મરતલ, તો કોક વળી ભડવીર.

કોક તો લેખામાં નંઈ, કોઈક વળી ભાવતા;
કોઈ સાવ મસ્તરામ, તો કોક વળી ભારી વેંઢારવા.

આપણાં લોક જ્યમ, તેઓ શ્વસતા-સંવેદતા;
ને હડધૂત જો કરીએ તો દુભાય ઘણેરા બાપડા.

મુજ કાવ્ય જ્યાં બે તૃતીયાંશ માત્ર સર્જાયું,
ને નીચો વળ્યો ઢૂંઢવા કોઈક અદકેરા શબ્દ.

પીડાભરી ચીસ થકી સહસા એ શબ્દોએ
બુમરાણ એવી તો મચાવી

કે ‘બસ કરો સતામણી ને
છોડી દો તવ કવિતા અધૂરી.

મુક્ત તો છીએ અમે, ભલે વેરાયેલા હોઈએ.
ભોંયતળિયે અમને છોડી દો, રહેવા દો અમને,

બસ એમ જ રહેવા દો.’

– વિજય જોશી (કવિ)

– વલીભાઈ મુસા (ભાવાનુવાદક)

ઉપરના કાવ્યમાં વાત થઈ છે, વિવિધ ભાવ દર્શાવતા હાથવગા શબ્દોની; પણ આપણે તો એ શબ્દોની જન્મકૂંડળી કાઢવાની છે; વળી એટલું જ નહિ, એ શબ્દોના સહી ઉચ્ચાર અને સહી જોડણીને સમજવાનાં છે, તેમના અર્થ-અનર્થને પણ ચકાસવાના છે. ચાલો ત્યારે, આપણે આગળ વધીએ.

(૧) અશ્વમેધ :

આ શબ્દ વાણીવ્યવહારમાં પ્રચલિત ન હોવા છતાં તેને એટલા માટે અહીં લીધો છે કે મોટાભાગના લોકો ‘મેધ’માંના ‘ધ’નો (‘ધજા’વાળો ‘ધ’) ઉચ્ચાર ‘ઘ’ (‘ઘર’વાળો ‘ઘ’) કરતા હોય છે, જે નિરર્થક છે. ‘મેધ’ના અર્થો ‘હણવું’, યજ્ઞમાં ‘આહુતિ આપવી છે; જ્યારે ‘મેઘ’નો અર્થ ‘વરસાદ’ છે. ‘અશ્વમેધ’નો શબ્દકોશીય અર્થ છે : ઘોડાનાં અંગને અગ્નિમાં હોમવામાં આવતાં તેવો સમ્રાટોથી જ સિદ્ધ કરવામાં આવતો હતો તે એક વૈદિક યજ્ઞ. ‘અશ્વ’ અને ‘મેધ’ સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દો હોઈ તેની વ્યુત્પત્તિનો સવાલ ઊભો થતો નથી. મારા એક મરાઠી મિત્ર ડો. પુરોહિત એમના અભ્યાસકાળની રમૂજી વાત કહેતા. ‘નાગદમન’ કાવ્યમાં આવતા ‘ચરણ’ શબ્દનો અર્થ એક  વિદ્યાર્થીએ સાહેબને પૂછ્યો,’સાહેબ, ચરણ એટલે શું?’ સાહેબે જવાબ આપ્યો, પગ. પેલા ટીખળીખોર છોકરાએ આગળ પૂછ્યું, ‘સાહેબ, પગ એટલે?’ સાહેબે સહેજ ગરમ થતાં કહ્યું, ’ટાંટિયો’. પેલાએ સાહેબના મગજની નસ વધુ ખેંચતાં વળી પૂછ્યું, ‘પણ સાહેબ, ટાંટિયો એટલે શું?’ હવે સાહેબનો ગુસ્સો પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યો અને જવાબ આપ્યો, ‘તારા બાપનું કપાળ’. વર્ગમાં સોપો પડી ગયો હતો. માટે મિત્રો, એ બે શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ એ બે શબ્દો પોતે જ છે; જો કોઈ પૂછશો તો જવાબરૂપે તે જ શબ્દો મળશે.

(૨) લઘુતમ અને ગુરુતમ :

આપણા અંકગણિતના વિષયમાં લ.સા.અ. (લઘુતમ સાધારણ અવયવી) અને ગુ..સા.અ. (ગુરુતમ સાધારણ અવયવ) શબ્દસમૂહો પ્રયોજાતા. આજે તાપમાન, વેતન આદિ ઘણી જગ્યાએ પ્રયોજાય છે. અહીં પણ  લઘુત્તમ અને ગુરુત્તમ જેવા ખોટા ઉચ્ચાર સાંભળવામાં આવે છે.

આ ‘તર’ અને ‘તમ’ ઉત્કર્ષવાચક વિશેષણસાધક પ્રત્યયો છે. અહીં ભંદ્રભદ્રીય કંઈક આવ્યું, ખરું ને! અંગ્રેજીમાં Degree of comparison માં આવતા ‘er’ અને ‘est’ જેવા આ તર અને તમ પ્રત્યયો છે. small, smaller, smallest (લઘુ, લઘુતર, લઘુતમ), એ જ પ્રમાણે big, bigger, biggest (ગુરુ, ગુરુતર, ગુરુતમ) . આમ આ બંને શબ્દોમાં ‘હત્તારીની’વાળો બેવડો (દારૂડિયો નહિ, હોં કે!) ‘ત્ત’ નથી, પણ એકલો, અટુલો, બિચારો, ગરીબડો ‘ત’ છે. વળી પેલા ઉપર જણાવેલા અનાડી છોકરાની જેમ કોઈ જીદે ભરાય કે ‘ના, હું તો ગાઈશ’ની જેમ લઘુત્તમ અને ગુરુત્તમને જ પકડી રાખે, તો આપણે તેનો કાન પકડીને કહેવું પડે કે તો લખ, ‘લઘૂત્તમ અને ગુરૂત્તમ’! સંધિના નિયમ પ્રમાણે લઘુ+ઉત્તમ= લઘૂત્તમ અને  ગુરુ+ઉત્તમ=ગુરૂત્તમ થાય, એ પાર્થ ગણપતલાલ લખતરિયા, યાને કે ???! (???, તમે ચતુર કરો વિચાર!)

(૩) ધાતુ :

આ શબ્દ આપણા ભાષાશાસ્ત્રમાં ક્રિયાપદના મૂળરૂપ માટે પ્રયોજાય છે. વળી એ જ શબ્દ પ્રજનનશાસ્ત્રમાં અને લોખંડ (Metal) ના અર્થમાં પણ વપરાય છે. અ ત્રણેય જગ્યાએ એ ‘ધાતુ’ એક પાયારૂપ એવો શબ્દ છે કે જે થકી એકમાંથી અનેક થઈ શકે છે. ભાષાશાસ્ત્રની વાત પછી કરીએ; પહેલાં પ્રજનનશાસ્ત્રની વાત કરીએ તો એ ધાતુ થકી વંશવૃદ્ધિ થાય છે, તો વળી બીજા ક્રમે ધાતુ (લોખંડ) વિષે કહીએ તો તેના એક ટુકડામાંથી ગાળીગાળીને અનેક આકારના પદાર્થો બનાવી શકાય છે. ભાષાશાસ્ત્રમાં પણ ‘ધાતુ’નું એ જ કામ છે. પૂર્વગ-ઉપસર્ગ કે પ્રત્યયો થકી એક જ ધાતુમાંથી અધધ કેટલાય શબ્દો બનતા હોય છે, જેનો ઉલ્લેખ હું છેલ્લે કરીશ.

વચ્ચે ભલે આડવાત હોય, પણ હું અહીં ચંદ્રકાન્ત બક્ષીને ટાંકીશ. તેમણે ‘શબ્દ એટલે…’ લેખ હેઠળ પોતાનું દૃષ્ટિબિંદુ આમ સમજાવ્યું છે : “દરેક શબ્દની પાછળ એક કારણ હોય છે અને કારણ કે હેતુ, મૂળ કે ધાતુ શોધવી એ વ્યુત્પત્તિનું કામ છે. ઘણી વાર એ મળી જવાથી એ સમયના સમાજશાસ્ત્રથી ઇતિહાસ સુધીની ઘણી માહિતી મળી શકે છે અને આપણે શું બોલીએ કે લખીએ છીએ એ વિષે સ્પષ્ટતા થઈ જાય છે. પણ વ્યુત્પત્તિ વિષે એક પણ પુસ્તક ગુજરાતીમાં જોવામાં આવ્યું નથી, એટલે ખોદીખોદીને એકએક શબ્દની ઉત્પત્તિ શોધવી પડે છે. ગુજરાતની સાહિત્ય અકાદમી, કલાસંસ્કૃતિના રખેવાળો, વિશ્વવિદ્યાલયો, ગુજરાતીના અધ્યાપકો ગમે તે આ કામ શરૂ કરી શકે છે; કારણ કે ગુજરાતી શબ્દનું ગોત્ર શોધવાની પ્રવૃત્તિ માટે લાઈસન્સ લેવાની જરૂર નથી. માણસ ઘરમાં બેસીને પણ એ કાર્ય શરૂ કરી શકે છે. જરૂર છે માત્ર કાર્યાર્થીઓની.”

હવે હું ઊભવાત ઉપર આવું છું. કોઈક ભાષાવિજ્ઞાનીનો દાવો છે કે જગતભરની તમામ ભાષાઓ એક ભાષામાંથી જ અસ્તિત્વમાં આવી છે. વાત સાચી લાગે છે, કેમ કે આદિપુરુષ મનુ હોય કે આદમ તેમની પોતાની ભાષા કોઈ એક જ હોઈ શકે. હવે ‘મનુ’માંથી જન્મેલા ‘મનુજ’ કહેવાયા, તો ‘આદમ’માંથી જન્મેલા ‘આદમી’ કહેવાયા. વળી એ જ ભાષાવિજ્ઞાની આગળ એવી વાત કરે છે કે કદાચ આપણે એ સાંભળીને બેશુદ્ધ થઈ જઈએ. તેમનું કહેવું છે કે મૂળ એ એક ભાષા માત્ર વીસેક ધાતુઓમાંથી બનેલી છે. બધા ગુગમવાચકો કદાચ ભાન ગુમાવશે, પણ હું તો ભાનમાં જ રહીશ, કેમ કે હું ‘વેદો’ને ‘દેવવાણી’ની જેમ ‘કુરઆન-એ-પાક’ને ‘કલામે રબ્બાની’ સમજું છું. ‘કુરઆન-એ-શરીફ’માં આ મતલબની એક આયત (શ્લોક) આવે છે કે ‘અમે તેને (આદમને) કેટલાંક નામો અર્થાત્ શબ્દો શિખવ્યા.’. આમ વાણીની ઉત્પત્તિના કેટલાક કપોલકલ્પિત મતનો મારા નમ્ર મતે છેદ ઊડી જાય છે. મનુષ્ય એ ઈશ્વરનું શ્રેષ્ઠ સર્જન છે. તેને અન્ય પ્રાણીઓથી અધિક ધ્વનિ (અવાજ) ઉપરાંત વાણી પણ ભેટ ધરી છે, જેથી તે તેની સ્તુતિ કરી શકે અને પોતાના જીવનવ્યવહારમાં વિચારોની આપલે (Communication) પણ કરી શકે. હવે ભાષાવૈજ્ઞાનિકોનું એ કામ છે કે કેવી રીતે એ વીસ ધાતુશબ્દો સુધી પહોંચવું. વધુમાં વાણી ઈશ્વરદત્ત હોવાનું બીજું પ્રમાણ એ છે કે જેમ નાનું બાળક શ્રવણ અને અનુસરણથી ભાષા શીખે છે, તેમ પ્રથમ  માનવી માટે તો અનુકરણીય કોઈ હોય જ નહિ, તો તે કેવી રીતે શીખી શકે? આમ ઈશ્વરે માનવીને આપેલી બેસુમાર નયામતો પૈકીની વાણી પણ એક નયામત છે. હવે આ ઈશ્વરદત્ત વાણીનો સદુપયોગ કરવો કે દુરુપયોગ કરવો તે આપણા પર નિર્ભર છે; ચાહે આપણે કોઈને આશીર્વાદ આપીએ કે શ્રાપ આપીએ, મિષ્ટ વચનોથી કોઈને ખુશ કરીએ કે ગાળો ભાંડીએ, ભજન ગાઈએ કે ફિલ્મીગીતો, સદુપદેશ આપીએ કે અશાંતિ ફેલાવવા લોકોને ઉશ્કેરીએ.

મારી ઊભવાત થોડીક લંબાઈ ગઈ, પણ તે વાત રજૂ કરવી મને જરૂરી લાગી હતી; વળી ગુગમપિતાશ્રી અને ગુગમકાકાશ્રીએ મને આ વિષયે મોકળું મેદાન આપ્યું હોય તો ‘મૈં ક્યું આઝાદ બનકે જી ચાહે વહ ન ખેલું?’ હવે એક જ ધાતુ શબ્દમાંથી કેટલા શબ્દોનો રાફડો ફાટી શકે છે, તેના એક માત્ર ઉદાહરણ (વાદળી હરણ!)થી મારા આ વિષયને સમાપ્ત કરીશ.

‘લગ્ગ’ ધાતુ જેના મૂળભૂત અર્થો છે; લાગવું (To feelના અર્થમાં, નહિ કે To be injured), સંબંધિત હોવું, જોડાવું વગેરે. હવે આપણે ‘લગ્ન’ કર્યાં, તે ‘લગ્ગ’ ધાતુની મહેરબાનીએ, આ તો એક વાત થઈ, હોં! તો આપણે ‘લગ્ન’’ શબ્દથી યાદી બનાવીએ. લગ્ન, લગ્નેતર, સંલગ્ન, લાગ, લાગુ, લાગવગ, લાગણી, લાગણીશીલ, લગાવ, લગભગ, લગાર, લગીર, લગવાડ, લંગર, લગોલગ, લગંત (મૈથુન), લાગલગટ, લગની વગેરે.

સમાપને, અમીબા જેવા એકકોશીય જીવ વિભાજનથી સંખ્યામાં વૃદ્ધિ પામે છે. વિભાજનની થોડી ક્ષણોમાં જ તે નવા વિભાજન માટે તૈયાર હોય છે. વિભાજન પૂર્વે અને પશ્ચાત્ તે સજીવ છે જ રહે છે. બસ, એમ જ આપણા ધાતુરૂપ શબ્દો અમીબા જેવા છે.

અલમઅતિવિસ્તરેણ.

-વલીભાઈ મુસા

 
 

Tags: , , , ,