RSS

Tag Archives: દીવાન-એ- ગ઼ાલિબ

(582)ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૧૨ (આંશિક ભાગ – ૪) વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૩ ના અનુસંધાને ચાલુ)

વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ (શેર ૯ થી ૧૦)

UNPUBLISHED (TWO Shers):

ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના સંકલનકારોને નવીન બે શેર પ્રાપ્ત થયેલા છે, જે નીચે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ શેર દીવાન-એ- ગ઼ાલિબમાં કદાચ અપ્રસિદ્ધ રહ્યા છે. એ શેર એમના છૂટક શેરોમાંથી પ્રાપ્ત થયા હોય અને તેની શૈલી અને વિષય આ ગ઼ઝલના બધા શેર જેવાં જ હોઈ એમને આ ગ઼ઝલના ભાગરૂપ ગણવામાં આવ્યા હોય. જો કે ઘણા સંગ્રહોમાં આ બંને શેર પડતા મુકાયેલા છે. રસદર્શનકાર પણ આ બંને શેર “વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ” ના ભાગરૂપ જ ગણે છે અને તેથી જ એ બંનેના ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન આપવા માટે જહેમત લીધી છે.

* * *

પર મુઝે તાક઼તસવાલ કહાઁ
બોસે મેં વો મુજ઼ાઇક઼ા કરે ()

(બોસે= ચુંબન; મુજ઼ાઇક઼ા=ભેદ – Difference;  તાક઼ત-એ-સવાલ= સવાલ પૂછવાની હિંમત)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

આ વિપ્રલંભ (વિરહ, વિયોગ) શૃંગારરસના ઉદાહરણ માટેનો ઉત્તમ શેર છે, સાથેસાથે તેમાં એ જ રસની પરાકાષ્ઠા પણ છે. ગ઼ાલિબ તેમની ગ઼ઝલોમાં માશૂકાને અવનવી અદાઓ અને અંદાઝોમાં રજૂ કરે છે. ચુંબન એ પ્રણયની અભિવ્યક્તિની એક રીતિ છે. ચુંબન દીર્ઘ કે ક્ષણિક હોઈ શકે, સહજ કે પ્રયત્નના પરિપાકરૂપ હોઈ શકે, સંકોચ કે બિન્દાસ ભાવે પણ હોઈ શકે. ચુંબનના અહીં કેટલાક ભેદ કલ્પવામાં આવ્યા છે. અહીં ‘ભેદ’ને અન્નિચ્છનીય એવી વ્યક્તિ- વ્યક્તિ વચ્ચે હોવા અંગે પણ વિચારી શકાય. આ શેરમાં માશૂક મર્યાદા ઓળંગીને માશૂકા સાથેના ચુંબન સુધીની કક્ષાએ કલ્પનાવિહારે પહોંચી ગયા છે. પરંતુ અહીં આશિક માશૂકા પાસે એવી અપેક્ષા રાખે છે કે તે ચુંબનમાં કોઈ ભેદ ન રાખે. પરંતુ ગ઼ાલિબ આ ગ઼ઝલના પ્રત્યેક શેરમાં નિરાશા અને નિરાશા જ માત્ર દર્શાવતા હોઈ અહીં પણ તેમની ભીરુતા બતાવે છે અને કહે છે કે તેમની માશૂકાને સવાલ કરવાની તાકાત સુદ્ધાં નથી કે તે ચુંબનમાં કોઈ ભેદ ન કરે. અગાઉ ખુલાસો કરવામાં આવ્યો જ છે કે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોમાં આવતી માશૂકા એમની કલ્પનામૂર્તિ માત્ર જ છે. સામાન્ય રીતે કોઈપણ ગ઼ઝલકારની ગ઼ઝલોમાં આવતી માશૂકા દુન્યવી અને આધ્યાત્મિક રીતે એમ અનુક્રમે ઐહિક અને પારલૌકિક યાને કે ઈશ્વર સબબે હોય છે. ગ઼ઝલમાંથી માશૂકાને બાદ કરી દેવામાં આવે તો તે ગ઼ઝલ સાવ નીરસ અને ચાહકભોગ્ય ન જ બની શકે.

      * * *

ફ઼લકસિફ઼્લા બેમુહાબા હૈ
ઇસ સિતમગર કો ઇંફ઼િઆલ કહાઁ (૧૦)

(ફ઼લક-એ-સિફ઼્લા= નિમ્ન, નીચું; બે-મુહાબા= અચકાયા વગર; સિતમ-ગર= જુલ્મી; ઇંફ઼િઆલ= પરસેવો)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

ગ઼ઝલનો પૂરક આ દ્વિતીય શેર ગ઼ાલિબની ઉત્કૃષ્ટ કલ્પનાને સો સો સલામ કરાવે તેવો છે. જુલ્મગાર (અહીં માશૂકા) સાવ નિમ્નપણે અને સહેજ પણ અચકાયા વગર જુલ્મ ગુજારી શકે છે. અહીં જુલ્મ એટલે માશૂકાનો માશૂક પરત્વેનો સાવ શુષ્ક અને નિરાશાજનક પ્રતિભાવ એમ સમજવાનું રહેશે. માશૂકાને માશૂકની ઉપેક્ષા (અવગણના) થકી થતો  જુલ્મ પ્રત્યક્ષ દેખાય તેવો નથી, સૂક્ષ્મ છે; પરંતુ માશૂક માટે તો જે જનોઈવઢ ઘાવ સમાન જ છે. માશૂકા સાવ ઠંડા કલેજે કોઈપણ પ્રકારનો પરિશ્રમ ઉઠાવ્યા વગર એવો સિતમ ગુજારે છે કે માશૂકાને પરસેવો સુદ્ધાં વળતો નથી. બસ, મેં આગળ કહ્યું તે જ સો સો સલામવાળી આ જ પરિકલ્પના છે. આ જુલ્મ માનસિક છે, શારીરિક પ્રકારનો નહિ અને તેથી જ સામાન્ય રીતે કોઈ ઉપર શારીરિક જુલ્મ વરસાવનારો કોરડા ફટકારતાં અથવા લાતો કે મુક્કાઓ મારતાં પરસેવાથી રેબઝેબ થઈ જાય છે તેવો આ જુલ્મ નથી. માશૂકાની ઉપેક્ષાનો આ ઘાવ સ્થુળ નહિ, પણ સૂક્ષ્મ છે; જે જેને સહેવો પડતો હોય તે જ માત્ર તેની વેદનાને મહસૂસ કરી શકે. હવે આ બંને શેરને ગ઼ઝલમાં સમાવિષ્ટ કરી દેવાના હોય તો ઉપરોક્ત શેર ક્રમાંક (૮) કે જે ગ઼ાલિબની ઓળખ સાથેનો આખરી શેર છે તેની પહેલાં જ તેમને યોગ્ય સ્થાને ગોઠવવા પડે. તથાસ્તુ. ધન્યવાદ.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૮૬)                                                            (આંશિક ભાગ – ૪ સંપૂર્ણ)

 

 * * *

નોંધ :-

ઉપરોક્ત બંને પૂરક શેરનું ભાવાનુવાદન અને રસદર્શનકાર્ય મારી સ્વતંત્ર અને આગવી સૂઝબૂઝ પ્રમાણે કરવામાં આવ્યું છે, કેમ કે મારાં નેટ ઉપરનાં ખાંખાંખોળાંમાંથી ખાસ આ બંને શેરની મને કોઈ સહાયક સામગ્રી મળી શકી નથી. There may be any veracities in  interpretation of any Ghalib’s Gazal and particularly these Shers and it may vary person to person. If this or any other sher  represents any different view, it is openly welcomed by communication with me or by putting the same in comment box without any hesitation. Regards.

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot, અને વીકીપીડિયા

* * *

 

 

 

 

Tags: , ,

(573) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન–૫ – યે ન થી હમારી ક઼િસ્મત (શેર ૧ થી ૩)(ગ઼ઝલ) મિર્ઝા ગ઼ાલિબ * વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

યે ન થી હમારી ક઼િસ્મત (શેર ૧ થી ૩)  (આંશિક ભાગ – ૧)

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ
વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

યે ન થી હમારી ક઼િસ્મત કિ વિસાલ-એ-યાર હોતા 
અગર ઔર જીતે રહતે યહી ઇંતિજ઼ાર હોતા (૧)

 

(વિસાલ-એ-યાર= પિયામિલન)

અર્થઘટનઅનેરસદર્શન:

ગ઼ાલિબની ખૂબ જ જાણીતી અને તેમના ચાહકોની ખૂબ જ સરાહના પામેલી આ ગ઼ઝલ છે. આના અગિયારે અગિયાર શેર ખાસ કક્ષા ધરાવે છે. જો કે કેટલાક શેર તો સારગ્રહણ કરવા માટે દુષ્કર છતાં અશક્ય નહિ તેવા છે. બધા શેર સરળ ભૌતિકતાથી લઈને સર્વથા રહસ્યમય છે. ગ઼ઝલનો આ પહેલો જ શેર ગ઼ાલિબની પ્રેમપાત્રને પામવા અંગેની નિરાશાજનક મન:સ્થિતિને દર્શાવે છે. તેઓ પોતાના ભાગ્યની વક્રતા જણાવતાં કહે છે કે તેમનું ભાગ્ય સાનુકૂળ ન હોઈ તેઓ માશૂકાને પામી નહિ જ શકે. પોતે હાલ જીવ્યા ત્યાં સુધી તો એ શક્ય બન્યું નથી અને કદાચ હજુપણ વધુ જીવે તોય તેનું સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે હજુ વધુ રાહ જોવી પડત! અહીં આ ગઝલમાં વિપ્રલંભ (વિયોગ) શૃંગાર રસ છે. શેરના શબ્દો જ એવા છે કે તે ભાવકના દિલમાં માશૂક પરત્વે અનુકંપા જગાડે છે અને તે માશૂકની હારોહાર સહસંવેદનશીલતા અનુભવે છે. રચનાકારની રચનાની ઉત્કૃષ્ટતા ત્યારે જ સાબિત થાય કે જ્યારે કે ભાવક નાયકના સંવેગો સાથે ઓતપ્રોત થઈ જાય.

* * *

તિરે વાદે પર જિએ હમ તો યે જાન ઝૂટ જાના 
કિ ખ઼ુશી સે મર ન જાતે અગર એતિબાર હોતા (૨)

(વા’દે= વચન, વાયદો)

અર્થઘટનઅનેરસદર્શન:

આ શેરનો પાઠક ‘આફરીન…આફરીન’ પોકારી ઊઠે તેવો આ બહુ જ નાજુક શેર છે. અહીં માશૂક માશૂકાને પોતાના દિલની નિખાલસ વાત જણાવતાં કહે છે કે કે જો હું એમ કહું કે તું મારી તરફ પાછી ફરશે જ તેવા તારા વાયદાના સહારે જ હું જીવી રહ્યો છું; તો તે ખોટી વાત સાબિત થાય છે, કેમ કે જો તેમ હોત તો એ વાતની ખુશીનો માર્યો હું ક્યારનોય મરી ગયો હોત! અહીં મનોવૈજ્ઞાનિક એ વિભાવના વ્યક્ત થાય છે કે કોઈ અતિ સંવેદનશીલ માણસ જેમ કોઈ આઘાતથી મૃત્યુ પામે તેમ આત્યંતિક ખુશીથી પણ મૃત્યુ પામી શકે છે. નાજુક દિલના માણસને ખુશીના કે આઘાતના કોઈ સમાચાર આપવાના હોય તો આપ્તજનોએ આહિસ્તા આહિસ્તા તે આપવા જોઈએ. હવે ફરી પાછા શેર ઉપર આવીએ તો કેટલાક મીમાંસકોએ શેરના બીજા મિસરાના ઉત્તર ભાગને વિવેચતાં એમ જણાવ્યું છે કે માશૂકનો પ્રણય એકપક્ષી હતો. માશૂકાએ કદીય મિલનનો વાયદો કર્યો ન હતો અને જો કદાચ કર્યો પણ હોય તો માશૂકને એ વાત ઉપર ભરોંસો ન હતો. આમ માશૂક પક્ષે છેવટે લાભ તો એ જ પહોંચ્યો છે કે તેઓ જીવિત રહ્યા છે, અન્યથા એ અવસાન પામ્યા હોતા! તેમના અવસાન પામવાથી ખેલ ખતમ જાય તેના કરતાં પ્રિયામિલનના ઇંતજારમાં જ શેષ જીવન પૂરું થાય તો તેઓ જીવનનો લુત્ફ લઈ શકે, કેમ કે એ રીતે એમને જીવવાનું બહાનું મળી રહેત! એમ કહેવાય પણ છે ને કે ‘જો મજા ઇંતજારમેં હૈ, વો પાનેમેં નહિ હૈ!’

* * *

તિરી નાજ઼ુકી સે જાના કિ બઁધા થા અહદ બોદા 
કભી તૂ ન તોડ઼ સકતા અગર ઉસ્તુવાર હોતા(૩)

(અહદ= પ્રતિજ્ઞા, એકરાર, વચન; બોદા= કાચું, કમજોર; ઉસ્તુવાર= મજબૂત, દૃઢ)

અર્થઘટનઅને રસદર્શન

આ શેરમાં અગાઉના શેરમાં ઉલ્લેખાયેલા માશૂકાના કહેવાતા કે સાચા વાયદાની વાતને આગળ લઈ જતાં શાયર કહે છે કે તારી નજાકતથી મને જાણવા મળે છે કે તારો મને મળવાનો અહદ (વાયદો) પણ એવો જ સાવ બોદો અને તકલાદી સાબિત થયો છે. જો તે મજબૂત હોત તો તારાથી એ કદીય તોડી શકાયો નહોત! અહીં મુજ તુચ્છ રસદર્શનકાર મહાન ગ઼ઝલકારની આ ગ઼ઝલના ‘તૂ ન તોડ સકતા’ શબ્દોમાં નુકતાચીની કરીને ગુસ્તાખી કરે છે. ગુજરાતી ભાષાના વ્યાકરણ અનુસાર વાયદો તોડવા-ન તોડવાની ક્રિયા માશૂકા દ્વારા થતી હોઈ એ ક્રિયાપદને કર્તૃવાચકસમજતાં ‘તૂ ન તોડ સકતી’ આવી શકે, પણ ગ઼ાલિબ ‘વાયદો’ કર્મને આધારિત ‘ન તોડ સકતા’ પ્રયોજ્યું હોય તેમ લાગે છે, પણ ત્યાંય ભાષાકીય દુરસ્તતા લાવી શકાઈ હોત!. જો કે મેં નેટ-સર્ફીંગ દ્વારા ઘણા પાઠ જોયા તો તે બધાયમાં ગ઼ાલિબના શબ્દપ્રયોગને યથાવત્ જ રાખવામાં આવ્યો છે. હવે ‘દીવાન-એ- ગ઼ાલિબ’માંથી જ બધાએ પાઠ લીધા હોઈ શકે અને તેથી તે એકસરખા માલૂમ પડી પણ શકે છે. આમાં છતાંય ઉર્દૂના ‘માશૂક’, ‘યાર’ વગેરે જેવા શબ્દો બંને નર કે નારી જાતિ માટે વપરાય છે, તેવું અહીં પણ હોઈ શકે! જે હોય તે, પરંતું આ તો એક અવગણી શકાય એવી મારી માનસિક કવાયત માત્ર સમજી લેવા વાચકોને મારી નમ્ર વિનંતી છે. હવે થોડોક આ શેરને ફરીવાર સ્પષ્ટ કરીએ તો ગ઼ાલિબે માશૂકાની કાયા અને તેના મનોબળની નજાકત સાથે તેના અહદને સરખાવીને જાણે કે તેનો વાયદો નિભાવવાની અક્ષમતાને તે દરગુજર કરે છે. આમ શાયર માશૂકા પરત્વે હૃદયની વિશાળતા બતાવે છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

[ક્રમશ: આંશિક ભાગ – ૨]

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(4) Courtesy – “Deewaan’
(5) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વિકીપીડિયા

 

Tags: , , , , , , ,