RSS

Tag Archives: ધૂમકેતુ

(553) વ્યંગ્ય કવન – હા-હા-હા…હાસ્ય-હાઈકુનાં હાસ્યદર્શન (૬)

દૃષ્ટિઘૂંટડા
ભરી, રહ્યાં ખામોશ,
ગળ્યાં શું જિહ્વા?

આ લેખકડાએ ‘વલદાની વાસરિકા’ શ્રેણીએ ‘સાહિત્યમાં શબ્દપ્રયોજના’ લેખમાં ધૂમકેતુને તેમની ‘રજપૂતાણી’ વાર્તા સબબે યાદ કર્યા હતા. વાર્તાના અંતભાગે વાક્ય હતું :  અત્યંત વેદનાભર્યું રજપૂતનું મોં, બે તરસ્યા હાથનો ખોબો વાળીને, આ પડતું પાણી ભારે વિહ્વળતાથી પી રહ્યું છે…ઘટક…ઘટક….ઘટક…ઘૂંટડા લે છે.’ આ અંગે મારી ટિપ્પણી હતી : ‘શું અવગતિયા થએલા એ રજપૂતે પીધેલા પાણીના ઘૂંટડાઓનો ઘટક…ઘટક અવાજ વાચકના કાનોમાં દીર્ઘકાળ સુધી ગૂંજ્યા નહિ કરે?’

અહીં આ હાઈકુમાં પાણીના ઘૂંટડાની નહિ, પણ દૃષ્ટિઘૂંટડાની વાત છે. દૃષ્ટિઘૂંટડા પ્રેમીયુગલના એકબીજા પરત્વેના હોઈ શકે, જો આ હાઈકુ હાઈકુકાર પક્ષે બોલાયું/લખાયું હોય તો! વળી બીજી શક્યતા એ પણ હોઈ શકે દૃષ્ટિઘૂંટડા હાઈકુનાયિકાએ ભર્યા હોય, કેમ કે હાઈકુનાયકે ‘રહ્યાં’ અને ‘ગળ્યાં’ એવાં સંબોધનાત્મક માનવાચક ક્રિયાપદો પ્રયોજ્યાં છે.

દૃષ્ટિઘૂંટડા ભરનાર ગમે તે હોય પણ તેણે કે તેમણે સામેની વ્યક્તિના સૌંદર્યનું પાન એવું ઘૂંટડે ઘૂંટડે કર્યું છે કે એ સૌંદર્યપાનની સાથે સાથે જીભ પણ ગળાઈ ગઈ છે, યાને કે હલક નીચે ઊતરી જવાના કારણે તેણે કે તેમણે ખામોશી અખત્યાર કરવી પડી છે. અહીં પ્રણયરસ એવો જામ્યો છે કે ઉભય એકબીજાંની દૃષ્ટિનું પાન કરે છે અને એ ક્રિયા પર્યાપ્ત પણ છે, કેમ કે પ્રણયની અભિવ્યક્તિ શબ્દોની મહોતાજ નથી અને તેથી જ ખામોશી વર્તાય છે.

આમ આ હાઈકુ શૃંગાર અને હાસ્ય એવા બંને રસ ધરાવે છે. ‘ગળ્યાં શું જિહ્વા!’ એ શબ્દોમાં હાસ્ય સમાવિષ્ટ છે. સામેના પાત્રની ચૂપકીદી સામે પ્રશ્ન પુછાય છે, ગળ્યાં શું જિહ્વા?’ અને અહીં વાચકથી સહજપણે મલકી પડાય છે.

* * *

ઢોલ ઢબૂકે,
નાચનિષેધ, કન્યા
ભીડે પલાંઠી!

ચકોર વાચક આ હાઈકુમાં રહેલા સૂક્ષ્માતીત સૂક્ષ્મ સ્મિતને પારખીને માણી શકે છે, એટલે જ અહીં મેં હાસ્ય નહિ, પણ સ્મિતને અપેક્ષ્યું છે. આનો વાચ્યાર્થ તો સાવ સીધોસાદો આમ થાય છે : ઢોલ ગાજી રહ્યો છે, નાચવાની મનાઈ છે અને કન્યા પોતાની પલાંઠી ભીડી દે છે.

ગામડાની કે શહેરની ગોરી ઉત્સવપ્રસંગે કે લગ્નપ્રસંગે નાચતી હોય છે. શહેરોમાં તો ઢોલની જગ્યાએ નવાં વાદ્યો આવી ગયાં છે, પણ ગામડાંઓમાં તો હજુય ઢોલ જીવંત છે. ગામડાની ગોરી પોતાનું ગમે તે ગૃહકાર્ય કરતી હોય, પણ તેના કાને ઢોલનો અવાજ આવતાં જ તેનાં તનમન થનગની ઊઠતાં હોય છે. આ હાઈકુમાં તહેવાર નહિ, પણ લગ્નપ્રસંગ છે. હવે એક કન્યાને પરંપરા અને વડીલોની મનાઈના કારણે નાચવા ઉપર પ્રતિબંધ છે, કેમ કે એ કન્યા પોતે જ પરણી રહી છે. હવે માયરામાં બેઠેલી એ કન્યાના મનમાં અને તનમાં ઢોલનો ધ્વનિ થનગનાટ જગાડે છે. આ થનગનાટને નાથવા એ પોતાની પલાંઠીને ભીડી દે છે, સંભવ છે કે એણે દાંત પણ ભીંસ્યા હોય! શારીરિક આ ચેષ્ટા કન્યાના નચાઈ ન જવાના મક્કમ ઈરાદાને ઉજાગર કરે છે.

આ હાઈકુ સ્વરચિત હોઈ આત્મશ્લાઘા થઈ જવાનો ભય છતાં હું તટસ્થભાવે કહીશ કે આ હાઈકુકાર તેમના ઉચ્ચતમ લક્ષ્યને સિદ્ધ કરવામાં કામિયાબ રહ્યા છે.

* * *

વરએંજિને,
ઘસડાતી લાડી, ને
અદૃશ્ય ડબ્બા!

આમ જોવા જાઓ તો જિંદગી એક બાળરમત છે, જેવી કે આપણે નાનાં હતાં ત્યારે છુક છુક રેલગાડીની રમત રમતાં હતાં. હિંદુ લગ્નવિધિ પ્રમાણે મંગળફેરા ફરતી વખતે જાણે કે એ જ બાળરમતનું ફરીવાર પુનરાવર્તન ન થતું હોય! આ હાઈકુમાં હાઈકુકારના દૃષ્ટિકેમેરામાં આ દૃશ્ય ઝડપાઈ જાય છે. અહીં ફેરા ફરતી વખતે આગળ રહેતા વરરાજાને ટ્રેઈનનું રૂપક આપવામાં આવ્યું છે. તેને અનુસરતી કન્યા માટેનો વૈકલ્પિક શબ્દ ‘લાડી’ પ્રયોજાયો છે, જે ‘ગાડી’ શબ્દના પ્રતિઘોષ સમો છે અને તેથી તે સહેતુક છે. એંજિન પાછળ ઘસડાતી ગાડીના ડબ્બા અદૃશ્ય રહે છે. આમાં ભવિષ્યે જન્મનારાં બાળકોનો સંકેત છે.

મારી એક ‘ચાર બસ ચાર જ!’ વાર્તામાં આવી જ ગાડીની વાત છે. વરાળએંજિનવાળી ગાડીના એંજિન ઉપર પતિનું નામ, પાણી તથા કોલસાવાળા પૂરક ભાગ ઉપર પત્નીનું નામ અને ચાર ડબ્બા પૈકીના પ્રથમ ત્રણ ડબ્બા ઉપર સંતાનોનાં નામ તથા ચોથા ડબ્બાને અડધો બતાવીને તેના ઉપર ‘અડધિયો ડબ્બો’ લખવામાં આવ્યું છે. મુકત હસ્તચિત્ર ઉપરના આ ચોથા ‘અડધિયા ડબ્બા’નો ભેદ આપ જેવા મારા વિદ્વાન વાચકો માટે સ્વયં સ્પષ્ટ છે, અકલમંદોને ઈશારો કાફી હોય છે, ખરું કે નહિ?

* * *

હલાવી જોયાં,
લાગ્યું ગયાં! ધ્રાસકે
હસી પડતાં!

સુખી દાંપત્યજીવનમાં પતિપત્ની વચ્ચે એમના શયનખંડમાં ધિંગામસ્તી, ટોળટપ્પા અને મજાક મશ્કરી થતાં રહેતાં હોય છે. આપ રસિક વાચકજનો માટે પણ મારે હકારાત્મક જ વિચારવું પડે કે  આપ પણ આ હાઈકુયુગલની જેમ મિત્ર કે સખીભાવે મધુર દાંપત્યજીવન માણતાં હશો. હાઈકુનાયિકા શબવત્ સ્થિતિ ધારણ કરીને નાયકને એવો હળવો આંચકો આપવા માગે છે જાણે કે તેના રામ રમી ગયા છે. નાયક ચિંતિતભાવે ક્ષણભર માની લે છે કે ખરે જ એમ બન્યું હશે અને તેથી તેને હલાવી જુએ છે. પરંતુ નાયિકા તો ઢોંગ કરીને પતિને ચીઢવવા માટે આવી ચેષ્ટા કરે છે અને છેવટે તે ખડખડાટ હસી પડે છે. હાઈકુકાર અને રસદર્શનકાર એક જ ઈસમ હોવા ઉપરાંત તે સ્વવિવેચકની ત્રીજી ભૂમિકાએ આ હાઈકુને બિરદાવે છે, એ સંગીન પાસા ઉપર કે અહીં સર્જક આબેહૂબ અને જાણે કે પ્રત્યક્ષદર્શી હોય તેવું શબ્દચિત્ર ખડું કરવામાં સફળ રહ્યા છે. આ હાઈકુની અન્ય વિશેષતા એ છે કે તે ભાવકના દિલોદિમાગમાં પ્રણયભાવ  એવો જગાડે છે કે તે પોતાની જાતને નાયક કે નાયકની જગ્યાએ ગોઠવી દે છે અને ઘડીભર નિજાનંદ માણી લે છે.

-વલીભાઈ મુસા

Advertisements
 
1 Comment

Posted by on December 18, 2017 in હાસ્યદર્શન

 

Tags: , , , ,

(૪૨૯-અ) સાહિત્યમાં શબ્દપ્રયોજના

“આ નેટડે રહીને કીબોર્ડ પર મથનારાં આપણે સૌ શબ્દને પ્રયોજવાની સાથે કેટલી જાગૃતી રાખીએ છીએ તેની તપાસ આપણે જ નહીં કરીએ તો કોણ કરશે ?” (‘શબ્દ માટેની સાધના’ : જુગલકિશોર વ્યાસ- ‘Net-ગુર્જરી’)

‘વલદાની વાસરિકા’ શ્રેણીએ ગુજરાતી ભાષા વિષે તો ઘણી ચર્ચાઓ થઈ, પરંતુ આજે ગુજરાતી સાહિત્યના સંદર્ભે ઉપરોક્ત વિધાનના અનુસંધાને ‘સાહિત્યમાં શબ્દપ્રયોજના’ અંગે કંઈક રસપ્રદ વાતો કરવાનો ખ્યાલ છે. આપણા વિષયમાં પ્રવેશ કરવા પહેલાં આપણે ભાષા અને સાહિત્યના ભેદને સમજી લઈએ તો ઠીક રહેશે.

‘ભાષા’ એ એવા શબ્દો અને એ શબ્દો થકી અભિવ્યક્ત થતી એવી એક નિશ્ચિત વ્યવસ્થા છે કે જે સર્વસામાન્ય રીતે એક જ પ્રકારના સમુદાય, ભૌગોલિક વિસ્તાર કે સંસ્કૃતિ વચ્ચે રહેતા લોકો આપસી વિચાર અને વાણીના વિનિમય માટે મૌખિક કે લિખિત સ્વરૂપે તેને પ્રયોજતા હોય. તો વળી, ‘સાહિત્ય’ વિષે એમ કહી શકાય કે જે વિવિધ ભાષાઓના પોતપોતાના શબ્દોથી બનેલી એવી એક શાબ્દિક કલા છે કે જેના વિવિધ પ્રકારો વડે તેનો સર્જક સામા પક્ષે ભોક્તાઓને પોતાની સંવેદનાઓના સહભાગી બનાવીને આનંદ આપે અને જ્ઞાનોપાર્જન કરાવે. સાવ સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો ભાષા એ સાધન છે, જ્યારે સાહિત્ય એ ભાષાના સાધન વડે સર્જાતું સાધ્ય કે સર્જન છે.

જો સાહિત્ય ભાવકના દિલ અને દિમાગનો કબજો લઈ લે અને તેને સંપૂર્ણ રીતે માણી લેવા માટે તેને મજબૂર કરી દે તો માનવું રહ્યું કે તે સાહિત્ય ઉત્તમ પ્રકારનું છે. અહીં ‘ઉત્તમ’ શબ્દમાં ‘શિષ્ટતા’ના ગુણને પણ સમાવિષ્ટ થએલો સમજવો રહ્યો. અશ્લિલતા પણ એ પ્રકારનું માનસ ધરાવતા વાચકને આનંદ આપી શકે અને તેટલા માત્રથી એવું સાહિત્ય ઉત્તમત્તાની હરોળમાં કદીય બેસી ન શકે. ઉપર મેં ઉત્તમ પ્રકારના સાહિત્ય માટેની કોઈ વ્યાખ્યા આપી છે તેમ સમજવાની કોઈથી ગેરસમજ ન થવી જોઈએ, કેમ કે સાહિત્યને ઉત્તમ કક્ષાએ લઈ જવામાં ઘણાં સહાયક પરિબળો ભાગ ભજવતાં હોય છે. વિવિધ સાહિત્યમીમાંસકોએ રસ, અલંકાર, વક્રોક્તિ, રહસ્યજાળવણી, પ્રવાહિતા, શૈલી, ભાવનિરૂપણ, ગેય કાવ્ય હોય તો ભાવાનુરૂપ છંદબદ્ધતા, અગેય કાવ્ય હોય તો તેના ભાવયુક્ત પઠનની ક્ષમતા આદિને ઉત્તમ સાહિત્યસર્જન માટેનાં આવશ્યક અંગો તરીકે ઓળખાવ્યાં છે. આમ છતાંય કેવા પ્રકારના સાહિત્યને ઉત્તમતાની મહોર મારી શકાય તેવી કોઈ નિશ્ચિત વ્યાખ્યા બાંધી શકાઈ નથી.

અહીં આપણે સાહિત્યમાં ‘શબ્દપ્રયોજના’ની જ ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ અને તેથી મારું કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે કોઈપણ પદ્ય કે ગદ્ય એવા સાહિત્યપ્રકારના ઉત્તમ સર્જન માટે શબ્દપ્રયોજનની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહેતી હોય છે. પહેલી નજરે આમ જોવા જઈએ તો એકલોઅટૂલો કોઈક વ્યંજનો અને સ્વરોના સમન્વયથી બનેલો એવો એ શબ્દ આપણને સહજ અને શુષ્ક ભાસશે; પરંતુ એ જ શબ્દ જ્યારે સિદ્ધહસ્ત સાહિત્યસર્જક દ્વારા તેની સાહિત્યિક રચનામાં યથાસ્થાને, યથાભાવે અને યથાહેતુએ પ્રયોજાશે, ત્યારે તેનું મૂલ્ય અનેકગણું વધી જશે. આ તો એવી વાત થઈ ગણાશે કે રસ્તામાં રખડતો કોઈક પથ્થર કોઈ શિલ્પકારના ટાંકણાથી ઘડાઈને મૂલ્યવાન શિલ્પકૃતિ બની જાય !

સહિત્યસર્જનમાં સર્જક પાસે પોતે જે ભાષામાં સર્જન કરવા માગે છે તે ભાષાના શબ્દો તો તેની પાસે મોજૂદ જ હોય છે, પરંતુ તેણે તો માત્ર યોગ્ય શબ્દોને પસંદ કરીને યોગ્ય રીતે પ્રયોજવાના જ હોય છે. અહીં એક વાત ધ્યાનમાં લેવી ઘટે કે સર્જક કંઈ શબ્દેશબ્દને ચકાસીચકાસીને કે વિચારીવિચારીને પ્રયોજતો નથી હોતો, એ તો એની મેળે નિરૂપાતા જ રહેતા હોય છે. હા, એ ખરું કે એ સર્જક પોતાના સર્જનને આખરી ઓપ આપવા પહેલાંના વાંચન વખતે કોઈક શબ્દોને બદલતો પણ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ખંડકાવ્યના મહારથી સમા કવિ મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ‘કાન્ત’ વિષે એમ કહેવાય છે કે તેમણે ‘વસંતવિજય’ ખંડકાવ્યની આ પંક્તિ ‘કંપમાના પડે માદ્રી નરેન્દ્રભુજની મહીં’માંના ‘પડે’ શબ્દને, ‘લીધી’ અને ‘પડે’ એમ અનેકવાર ફેરબદલ કર્યો હતો. અહીં ખંડકાવ્યને સમજાવવું અસ્થાને હોઈ માત્ર એ બે શબ્દો વચ્ચેના તાત્વિક અર્થોને સાવ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવીશ કે જો પાંડુ રાજાએ રાણી માદ્રીને પોતાના બાહુઓમાં ‘લીધી’ એમ લખવામાં આવે તો વસંત ઋતુની માદક અસર પાંડુ ઉપર થઈ ગણાય; જ્યારે ‘પડે’ એમ લખાતાં એ અસર માદ્રી ઉપર થઈ છે એમ સમજાય. વાસ્તવમાં તો સૂક્ષ્મ અને સુંદર એવાં શ્વેત વસ્ત્રોવાળી માદ્રીને જોતાં પાંડુની જ કામવાસના ભભૂકી ઊઠી હતી.

મેં ક્યાંક લખ્યું છે કે શબ્દ તો બિચારો કહ્યાગરો હોય છે અને સર્જક ઉપર જ બધું અવલંબિત હોય છે કે તેને કેવી રીતે પ્રયોજવો. દરેક સર્જક શબ્દના સામર્થ્યને પામવા મથતો હોય છે અને તેનાં કલ્પનાચક્ષુ સામે શબ્દનાં વિવિધ સ્વરૂપો પ્રગટતાં હોય છે. અહીં માત્ર એ જ કહેવાનો આશય છે કે કોઈ પણ સર્જન વાંચક સામે તૈયાર સ્વરૂપે હોય એટલે તેને તે સહજ જ લાગે, પણ સર્જકે તેની સર્જનપ્રક્રિયામાં કેવી મથામણ કરી હોય છે એ તો એ પોતે જ જાણતો હોય છે; જેમ કે પ્રસુતા જ પ્રસવવેદનાને સમજી શકે !

ઊંટ અને ઘોડા જેવાં સવારી માટેનાં પ્રાણીઓને પહેલાં તો લાડકોડથી પળોટવામાં આવતાં હોય છે અને પછી જ તેઓ સવારીલાયક બનતાં હોય છે, બસ એવું જ સાહિત્યકાર માટે શબ્દ અંગે પણ સમજવું રહ્યું. સૉનેટપિતા બ.ક.ઠા.ના ‘ભણકારા’ સૉનેટની ચિરંજીવી આ પંક્તિને અવલોકતાં આપણને ખ્યાલ આવશે કે રેવા (નર્મદા) નદીનાં શાંત જળને વર્ણવવા કવિ પોતાની કલ્પનાને ક્યાં લઈ જાય છે અને કેવા સક્ષમ એવા સામાસિક શબ્દ ‘સ્તનધડક’ને હળવેથી ગોઠવી દે છે. વળી કવિની કલ્પનાની પરાકાષ્ઠા તો એ છે કે મંદમંદ રીતે હાલકડોલક થતી નાવને પેલા સ્તન ઉપરના તલની ઉપમા આપવામાં આવે છે ! અહીં આપણે કવિની ‘ધડક’ શબ્દની પસંદગી ઉપર પણ વારી જવું પડશે; ભલેને તે છંદજાળવણી અર્થે ‘ધડકન’ના વિકલ્પે પ્રયોજાયો હોય ! ‘ધડક’ શબ્દમાં ‘ધડકન’ કરતાં અર્થચમત્કૃતિ વિશેષ હોવાની વાતને નકારી શકાશે ખરી ?

ઉપરોક્ત બે ઉદાહરણોને આપણે સવિસ્તાર સમજી લીધાં. હવે કેટલાંક વિશેષ શબ્દપ્રયોજનોને સંક્ષેપમાં જોઈ લઈએ. નરસિંહ મહેતાના એક પ્રભાતિયામાં કડી છે, ‘જેહના ભાગ્યમાં જે સમે જે લખ્યું, તેહને તે સમે તે જ પહોંચે.’. અહીં ‘જેહના’ અને ‘તેહના’ શબ્દોના બદલે ‘જેમના’ અને ‘તેમના’ શબ્દો પ્રયોજાઈ શકાયા હોત, પણ તેમાં લયનો આનંદ પ્રાપ્ત થઈ શક્યો હોત ખરો ? કવિઓ સ્વૈરવિહારી હોય છે અને મનમાં આવે તો તેઓ શબ્દકોશમાંના શબ્દોને નવીન ઓપ પણ આપી દેતા હોય છે. ‘જૂનું ઘર ખાલી કરતાં’ કાવ્યમાં ‘બાબાપુ ના કશુંય ભૂલિયાં…’ કડીમાં ‘ભૂલ્યાં’નું ‘ભૂલિયાં’ કરીને કવિએ કરુણ રસને ઘેરો બનાવ્યો છે. મીરાંબાઈ ‘હંસ’ના બદલે ‘હંસલો’ મૂકે, મેઘાણી પોતાનાં કાવ્યોમાં સમદર, બહેનડ, માવડી, ભાઈયું, સોનલાં, રૂપલાં, બંધુડો જેવા શબ્દો પ્રયોજીને જે તે મૂળ શબ્દોને કેવા લાડ લડાવ્યા છે ! દયારામનો ‘શ્યામ રંગ સમીપે’માં વપરાએલો તળપદો શબ્દ ‘વંત્યાક’ હાસ્ય નિષ્પન્ન કરે, તો વળી શ્રીરામની બાળવયની ચેષ્ટા વર્ણવતા કવિ ભાલણની ‘છબછબ કરતા છેડા પલાળે, પાણીડાં ઢોળે’ માંના ‘પાણીડાં’ શબ્દનું માધુર્ય કંઈ ગાંજ્યું જાય એવું છે ખરું ? ઉત્તરકાલીન કવિઓનાં થોડાંક કાવ્યોને તપાસીએ તો નિરંજન ભગતના કાવ્યના ‘પથ્થર થરથર ધ્રૂજે’ શબ્દો પથ્થરને તો ધ્ર્રૂજાવે છે, પણ સાથે આપણે પણ નથી ધૂજી ઊઠતા ? ઉમાશંકર ‘નદી દોડે’ કાવ્યમાં ‘અરે, એ તે ક્યારે, ભસમ સહુ થઈ જાય પછીથી !’ માં ઉચ્ચારછૂટના આશયે ‘ભસ્મ’ના બદલે ‘ભસમ’ નથી મૂકતા, પણ લૌકિક ઉચ્ચાર તરીકે તેને પ્રયોજીને તેઓ ઉચ્ચ કોટિનું ભાવમાધુર્ય નિપજાવે છે.

આટલા સુધી તો આપણે ગુજરાતીના પદ્યસાહિત્યને અવલોક્યું, થોડુંક ગદ્યસાહિત્ય પણ જોઈ વળીએ. રા. વિ. પાઠક ‘ખેમી’ વાર્તામાં ‘ખેમી રાંડી’ એવા બે શબ્દો વડે જ ‘ધનિયા’ના મૃત્યુનો વાચકને વીજળીક આંચકો આપે છે. છે ને સીધાસાધા બે આ શબ્દો ! લખી શકાયું હોત કે ‘ખેમીએ વૈધવ્યનો કાળો કામળો ઓઢ્યો’, ‘ખેમીના માથાની સેંથીનું સિંદુર લોપાઈ ગયું’, ‘ખેમીના સૌભાગ્યનો ચાંદલો ભુંસાઈ ગયો’ વગેરે…વગેરે; પરંતુ આવાં લાંબાંલાંબાં વાક્યોથી વાચકને ત્વરિત આંચકો આપી શકાયો હોત ખરો ! ગો. મા. ત્રિપાઠી ‘સરસ્વતીચન્દ્ર’માં ‘દુ:ખી હું તેથી કોને શુ ? સુખી હું તેથી કોને શું ?’ જેવા સરળ શબ્દોએ વાચકના હૃદયના તાર કેવા ઝણઝણાવી દે છે ! ધૂમકેતુની ‘વિનિપાત’ વાર્તામાંનું વાક્ય ‘પડે છે ત્યારે સઘળું પડે છે !’ ભુલાશે ખરું ? એ જ ધૂમકેતુની વાર્તા ‘રજપૂતાણી’ના અંતભાગે આવતા વાક્ય ‘ અત્યંત વેદનાભર્યું રજપૂતનું મોં, બે તરસ્યા હાથનો ખોબો વાળીને, આ પડતું પાણી ભારે વિહ્વળતાથી પી રહ્યું છે…ઘટક…ઘટક….ઘટક…ઘૂંટડા લે છે.’ને માણી લઈએ. શું ‘તરસ્યા હાથનો ખોબો !’ એ શબ્દચિત્ર વાચકના માનસપટમાંથી ભુંસાશે ખરું ? શું અવગતિયા થએલા એ રજપૂતે પીધેલા પાણીના ઘૂંટડાઓનો ઘટક…ઘટક અવાજ વાચકના કાનોમાં દીર્ઘકાળ સુધી ગૂંજ્યા નહિ કરે ?

આપણે આ લઘુલેખના સમાપને આવી પહોંચ્યા છીએ. ‘શબ્દ’ શબ્દનો એક અર્થ તો થાય છે, એક કે એકાધિક વર્ણોનો સાર્થ સમૂહ; સાથેસાથે એ પણ યાદ રહે કે તેનો અન્ય અર્થ અવાજ કે ધ્વનિ પણ થાય છે. સફળ સાહિત્યસર્જક પોતાનાં સર્જનોમાં કેટલાક શબ્દોને એવી રીતે પ્રયોજતો હોય છે કે તે બધા માત્ર દૃશ્યમાન જ નથી રહેતા હોતા, બોલતા પણ હોય છે !

-વલીભાઈ મુસા 

 

Tags: , , , ,

(૩૯૦) ભાવવૈવિધ્યે વર્ષાવૈભવ !

… આવા પ્રયોગો સાવ એળે તો નહિ જ જાય.

મને પ્રાપ્ત થએલા કોઈક અજાણ્યા સ્રોતમાંના કોઈકના જાતઅનુભવને અહીં ટાંકીશ, જેના શબ્દો આ પ્રમાણે છે : “જ્યારે વરસતા વરસાદમાં હું આકર્ષક સુટ પહેરીને છત્રી વગર એક મિટીંગમાં હાજરી આપવા મારા માર્ગે હતો, ત્યારે એક ભલી અને અજાણી સ્ત્રીએ મને તેનું સરનામું આપતાં પોતાની છત્રી આપી અને મારા ઉપર વિશ્વાસ મૂકી બતાવ્યો કે હું વરસાદ રહી જતાં એ છત્રી તેને પરત કરીશ જ.” આ એક સાવ ઓછા મહત્વની વાત હોવા છતાં તેમાં ખૂબ જ ગંભીર અને છૂપો ભેદ છુપાએલો છે. અહીં પરસ્પરના વિશ્વાસનું મહત્વ છે, નહિ કે છત્રીના મૂલ્યનું ! દરેક જણે સહન કરી શકાય તેવાં આવાં જોખમો ઊઠાવીને પણ અન્યને મદદરૂપ થવાનો પ્રયોગ કરવો જોઈએ. આનાથી માનવીના માનવી સાથેના ભરોંસાનો પાયો મજબૂત બનશે અને મને  ખાત્રી છે કે આવા પ્રયોગો સાવ એળે તો નહિ જ જાય.

ત્યારે તેમને ભુલાએલી છત્રી યાદ આવે છે !

સામાન્ય રીતે ચોમાસામાં છત્રીઓ ભુલાઈ જતી હોય છે. જ્યારે વરસાદ વરસવો શરૂ થાય, ત્યારે જ આપણને આપણી ભુલાએલી છત્રી યાદ આવતી હોય છે. પરંતુ, આ મહાશય તો બસની રાહ જોતા છેલ્લા અર્ધા કલાકથી પલળી રહ્યા હતા. છેવટે વરસાદ બંધ થતાં તેઓ ડાબા હાથે છત્રીનો હાથો પકડીને તથા જમણો હાથ ઊંચો કરીને છત્રી બંધ કરવા માટેની કળ દબાવવા જાય છે, ત્યારે જ તેમને ભુલાએલી છત્રી યાદ આવે છે !

તો તો પછી હું બે છત્રીઓ લઉં કે ?

છત્રીની દુકાને ભાવની રકઝક કરતા અને સસ્તામાં સસ્તી છત્રી ઝંખતા એક ગ્રાહકથી કંટાળીને દુકાનદારે કહ્યું કે, ‘બહાર દુકાનના ઓટલે ખોખામાં પડેલી ખરાબ થઈ ગએલી છત્રીઓમાંથી કોઈ એક લઈ લો, સાવ મફત છે !’ રૂપિયાની ત્રણ અધેલી ઈચ્છતા એ ગ્રાહકે કહ્યું, ‘તો તો પછી હું બે છત્રીઓ લઉં કે ?’

ચશ્માં માટેનાં વાઈપર મળશે ?

રેઈનકોટથી સજ્જ એવા ચશ્માધારી એ ભાઈ વરસતા વરસાદે રસ્તે ચાલી રહ્યા હતા. ચશ્માંના  કાચ ઉપર પાણીનાં ટીપાં બાઝવાના કારણે તેમને ધૂંધળું દેખાતું હતું. ઓટોપાર્ટ્સની દુકાને જઈને તેમણે પૂછ્યું, ’ચશ્માં માટેનાં વાઈપર મળશે ?’ દુકાનદારે હા પાડતાં કહ્યું, ’પણ તમારે વાઈપર ચલાવવા માટે પોકેટ બેટરી લેવી પડશે અને મારી પાસે નાનામાં નાની સાઈઝમાં મારૂતી ૮૦૦ નાં વાઈપર છે, એટલે તમારે ચશ્માંના કાચ પણ બદલાવવા પડશે !’

અને ઝાડની ઘટામાંના કાગડાઓ કા..કાકરતા ખડખડાટ હસી પડ્યા !

પવન સાથેના ધોધમાર વરસાદમાં છત્રી ઓઢીને બિન્દાસ ચાલ્યા જતા કાકાની છત્રી ઊંધી ફરી જઈને કાગડો થઈ ગઈ અને ઝાડની ઘટામાંના કાગડાઓ ‘કા…કા’ કરતા ખડખડાટ હસી પડ્યા !

અને આમ અંગ્રેજી શબ્દ ‘Umbrella’ બન્યો હોવો જોઈએ !

ગુજરાતીમાં ‘અંબર’ એટલે ‘આકાશ’ થાય અને ‘રેલો’ એટલે ‘પ્રવાહ’ થાય ! વરસાદનાં ટીપાં એ પાણીનો ઊંચેથી નીચી તરફનો પ્રવાહ જ ગણાય. આમ આકાશમાંથી પડતા પાણીના રેલાથી બચવા માટેના સાધનને ‘અંબર + રેલા’ = ‘અમ્બ્રેલા’ નામ આપવામાં આવ્યું હોય અને આમ અંગ્રેજી શબ્દ ‘Umbrella’ બન્યો હોવો જોઈએ !

રીતે ‘Rain Coat’ શબ્દ બન્યો હોવાની ધારણા મૂકી શકાય !

ધોધધાર વરસાદ માટે અંગ્રેજીમાં Rain Cats and Dogs શબ્દોનો પ્રયોગ થતો હોય છે. બિલાડીને ઝડપી લેવા કૂતરો તેની પાછળ પડે અને આમ બિલાડી પોતાનો જીવ બચાવવા જેટલી ઝડપથી દોડે તેટલી જ ઝડપથી પાછળ કૂતરો પણ દોડે. બસ, આ જ પ્રમાણે વરસાદનાં એક પછી એક એવાં ટીપાંની ગતિ હોય ત્યારે ‘ધોધમાર વરસાદ’ એમ કહેવાય. હવે ‘Cat’ અને ‘Coat’ વચ્ચે ઉચ્ચારસામ્ય હોઈ તથા ‘Coat’ નો અર્થ ‘આવરણ’ પણ થતો હોઈ આ રીતે ‘Rain Coat’ શબ્દ બન્યો હોવાની ધારણા મૂકી શકાય !

 … આમ ‘Rainy Day’ અને નાણાંભીડનો સમયવચ્ચે અર્થભાવસામ્ય છે!

નાણાંભીડના સમય માટે અંગ્રેજીમાં Rainy Day શબ્દપ્રયોગ થાય છે. વાત પણ સાચી છે, કેમ કે નાણાં બેંકમાં પડેલાં હોય અને વરસતા વરસાદે બેંકમાંથી નાણાં ઊપાડવા જવાના બદલે કામચલાઉ નાણાંભીડ ભોગવી લેવી સારી ! આમ ‘Rainy Day’ અને ‘નાણાંભીડનો સમય’ વચ્ચે અર્થભાવસામ્ય છે!

એટલે તો મેઘરાજાઅને વર્ષારાણીશબ્દો પ્રયોજાય છે !

વરસાદ માટેનાં નરજાતિ તરીકે ‘મેઘરાજા’ અને નારીજાતિ તરીકે ‘વર્ષારાણી’ સંબોધનો અનુક્રમે સ્ત્રીઓ અને પુરુષો દ્વારા થયાં હોવાં જોઈએ, અને એટલે જ ‘મેઘરાજા’ અને ‘વર્ષારાણી’ શબ્દો પ્રયોજાય છે !

જેવી જેની દૃષ્ટિ !

ચોમાસાની ઋતુમાં આકાશમાં સપ્તરંગી મેઘધનુષ રચાતું હોય છે. કોઈ કવયિત્રીઓને એ ધનુષના બદલે મેઘરાજાનો સપ્તરંગી ફેંટો (Turban/Head-dress) આકાશમાં સૂકવવામાં આવ્યો હોય તેમ લાગતું હોય છે; તો વળી કવિઓને લાગતું હોય છે કે વર્ષારાણીની સપ્તરંગી ઓઢણી કે સાડીને સૂકવવા માટે ફેલાવવામાં આવી છે, જેવી જેની દૃષ્ટિ !

અને તેથી તેને Lady’s Umbrella તરીકે સંબોધવામાં આવે છે !

‘ભીંડા’ માટે અંગ્રેજીમાં Lady’s Fingers શબ્દો છે, કેમ કે સ્ત્રીનાં આંગળાં અને ભીંડામાં એકસરખી નાજુકતા  હોય છે. આવી જ નાજુકતા સ્ત્રીઓની છત્રીઓમાં પણ હોય છે અને તેથી જ તેને Lady’s Umbrella તરીકે સંબોધવામાં આવે છે !

… ‘છાતાઓઢીને બેસવું પડે !

હિંદી શબ્દ ‘છાતા’ એ ‘છત (Ceiling)’ શબ્દ ઉપરથી બન્યો છે. હવે ચાલુ વરસાદે કોઈના ઘરની ‘છત’માંથી પાણી ટપકતું હોય તો જે તે ઈસમે તે ‘છત’ની નીચે ‘છાતા’ ઓઢીને જ બેસવું પડે !

અલ્યા, પલળી જવાય !

ગામડિયા કાકાએ નિશાળમાં ભણતા ટાબરિયાને પૂછ્યું,’એય છોકરા, છતરીમાંથી બાર જાય તો શું  થાય?

પેલા ટાબરિયાએ હોંશેહોંશે જવાબ આપ્યો, ‘ચોવીસ.’

કાકાએ કહ્યું, ‘અલ્યા, પલળી જવાય !’

મારે કમોતે મરવું નથી, મારા બાપલિયા !

ગુજરાતીના અધ્યાપકે એક વિદ્યાર્થીને પૂછ્યું, ‘અલ્યા, તને કઈ ઋતુ ગમે – શિયાળો, ઉનાળો કે ચોમાસુ?’

પેલાએ કહ્યું, ‘પછી જવાબ આપું; પહેલાં કહો કે તમે મારા સાહેબ છો કે પછી ધૂમકેતુની ટૂંકી વાર્તા  ‘રજપૂતાણી’ ના નાયક ‘રજપૂત’નું ભૂત છો ? મારે કમોતે મરવું નથી, મારા બાપલિયા !’

… છાપાવાળા એવા ખાડાને ‘ભૂવા’ તરીકે છાપે છે !’

ચોમાસાના ભારે વરસાદથી રસ્તામાં પડી ગએલા એક ઊંડા ખાડામાં કોઈકનું વળગાડ કાઢવા માટે આવેલો ભૂવો ધૂણતોધૂણતો પડી ગયો. ફાયરબ્રિગેડવાળાને લોકોએ કહ્યું કે ‘ઓલ્યા ખાડામાં ભૂવો પડી ગયો છે અને તેને બહાર કાઢવાનો છે !’

‘હેં, ભૂવામાં ભૂવો પડી ગયો છે ?’

‘એટલે ?

‘એટલે’ એટલે વળી શું ? એટલી ખબર પડતી  નથી ! છાપાવાળા એવા ખાડાને ‘ભૂવા’ તરીકે છાપે છે !’

– વલીભાઈ મુસા

નોંધ : –

આ હળવો લેખ ‘વેબગુર્જરી’ દ્વારા પ્રકાશિત ઈ-બુક ‘વર્ષાવૈભવ’માં પસંદગી પામેલ છે.

 
4 Comments

Posted by on September 5, 2013 in લેખ, હાસ્ય, Humor

 

Tags: , , , , , , , , , , , ,

 
ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-18

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

word and silence

Poetry, History, Mythology

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

માતૃભાષા

સાંભળનારાં સાંભળશે રે, આવી ઉતાવળ શી રે, ગા મન ધીરે ધીરે ! – ‘અનિલ’

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books

લાગણીઓ નું લાક્ષાગૃહ

'રાજી' રાજુ કોટક

sneha patel - akshitarak

gujarati column writer-author and poet

"બેઠક" Bethak

વાંચન દ્વારા સર્જન -બેઠક

શબ્દ સાધના પરિવાર

'યાર,મારું ગામ પણ આખું ગઝલનું ધામ છે.'-'અમર'પાલનપુરી

રાજુલનું મનોજગત

“Languages create relation and understanding”