RSS

Tag Archives: પ્રસ્તાવના

(૩૫૫) પ્રસ્તાવના – ‘હું જ મારા વિવેચનસંગ્રહ (સમભાવી મિજાજે)નો વિવેચક!’

(૩૫૫) પ્રસ્તાવના – ‘હું જ મારા વિવેચનસંગ્રહ (સમભાવી મિજાજે)નો વિવેચક!’

સાહિત્યજગતમાંના કદાચ નવતર એવા એક પ્રયોગ રૂપે મારી વિવેચનકૃતિઓના લેખ/નિબંધના ‘સમભાવી મિજાજે’ આ સંગ્રહની અત્રે મારી જ કલમે હું દુષ્કર એવી વિવેચનાત્મક પ્રસ્તાવના લખવાનું દુ:સાહસ ખેડવા જઈ રહ્યો છું. મને પોતાને તો મારા પ્રયત્નની ફલશ્રુતિની કોઈ ખબર નથી; પણ હા, એટલું તો ચોક્કસ છે જ કે મારા આ કાર્યમાં હું સંપૂર્ણ નહિ તો અંશત: પણ સફળ પુરવાર થઈશ. સર્વપ્રથમ તો હું આ નવતર પ્રયોગ કરવા કેમ લલચાયો છું તેની પૂર્વભૂમિકા આપીને પછી જ મારા લેખનમાર્ગે આગળ પ્રયાણ કરીશ.

મેં મારા બ્લોગ ઉપર “Needing voluntary, neutral and stranger critics for my P-Books” શીર્ષકે હળવું હાસ્ય ઉત્પન્ન કરે તેવી થોડા સમય માટે એક પોસ્ટ મૂકી રાખી હતી, જેનો મતલબ એમ થતો હતો કે જાણે કે હું મારાં મુદ્રિત સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ થનારાં આગામી પુસ્તકો માટે વિવેચકો મેળવવા માટેની જાહેરાત આપી રહ્યો છું! મારા અનેક જાણીતા સાહિત્યિક મિત્રોને મારાં પુસ્તકો માટેનું વિવેચનકાર્ય બજાવવા માટેની એક વિનંતી માત્ર કરતાં સઘળા મિત્રભાવે આગળ ધસી આવે તેમ હોવા છતાં મેં એવા ત્રાહિતોને જ જાહેર નિમંત્રણે નિમંત્ર્યા હતા કે જેઓ મારા માટે અને હું તેમના માટે સાવ અજાણ્યા હોઈએ કે જેથી હું મારાં પુસ્તકો માટેનું તટસ્થ વિવેચન પ્રાપ્ત કરી શકું. મારી આ મુર્ખાઈ હતી, કેમ કે કોઈપણ સ્વમાની વિવેચક આમ આવી જાહેરાત માત્રથી સામા પગે વિવેચનો લખવા આગળ આવે નહિ; અને આમ થયું પણ એવું જ કે છેવટે બેએકમાસના અંતે મારે મારી એ પોસ્ટને પાછી ખેંચી લેવી પડી હતી. આમ આજે હું ‘સ્વયંપાકી’ની જેમ‘સ્વયંવિવેચકી(!)’ બનવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કરી રહ્યો છું.

હું મારી કૃતિઓના કર્તૃત્વ વિષયે આગળ વધવા પહેલાં સાહિત્યપ્રકાર ‘વિવેચન’ અંગે થોડોક પ્રકાશ નાખવા માગું છું. એન્ડી વોરહોલ (Andy Warhol) લખે છે ‘કોઈ પણ કલા કે સાહિત્યને માત્ર સર્જવા ખાતર સર્જી નાખો નહિ; પણ અન્યોને એ નક્કી કરી લેવા દો કે તે સર્જન સારું છે કે ખરાબ છે, તેઓ તેને પસંદ કરે છે કે ધિક્કારે છે.” આમ, હું પણ ઈચ્છું છું કે મારા સર્જનને કઠોર રીતે વિવેચવામાં આવે. હું એ પણ ઈચ્છું છું કે હું મારા લખાણમાં ક્યાંક ખોટો હોઉં તો એવો વિવેચક મારો કાન પણ ખેંચે. માત્ર હાજી હા કહેનાર કે લેખકના લખાણને માત્ર બિરદાવનાર વિવેચક લેખકના માટે લાંબા ગાળે નુકસાનકારક પુરવાર થતો હોય છે. મારી ઉપરોક્ત કહેવાતી જાહેરાતમાંનો ‘Neutral’ શબ્દ પણ સહેતુક હતો, કેમ કે વિવેચક એ લેખકનો માત્ર મિત્ર કે દુશ્મન ન બની રહેતાં તે તટસ્થ રહેવો જોઈએ. તેણે સર્જનના સાચા ન્યાયાધીશ બની રહીને તેના ગુણાવગુણને સ્પષ્ટ રીતે નિર્દેશવાથી અચકાવું ન જોઈએ. તો વળી સાથે સાથે વિવેચક લેખક કે તેના લેખન માટે કોઈ પૂર્વગ્રહ પણ ધરાવતો ન હોવો જોઈએ. અહીં વિવેચકનો જે વિવેચનધર્મ સમજાવવામાં આવી રહ્યો છે, તેની પાછળ પણ એક આશય છુપાએલો છે કે મારા આ પ્રકરણના અંતે મારા સુજ્ઞ વાચકો એ તારણ કાઢી શકે કે મેં સાચે જ મારો વિવેચનધર્મ નિભાવ્યો છે કે કેમ! મેં અગાઉ જણાવ્યું છે તેમ આ એક દોહ્યલું કામ છે અને મજાકમાં કહું તો કોઈ કુશળ કેશકર્તક પોતાના જ કેશનું પોતાના હાથે સફળ કર્તન કરે તેવી સ્વવિવેચનની અજનબીભરી આ વાત છે. અગાઉ જણાવ્યું તેમ ‘સમભાવી મિજાજે’ નો લેખક અને વિવેચક એમ બંને હું હોઈ જરૂર લાગે ત્યાં મારે જ મારા કાન ખેંચવાના રહ્યા!

સાવ નવીન એવા સ્વયં-વિવેચનના પ્રયોગ અન્વયે અગાઉ કહ્યું તેમ આ એક અશક્ય નહિ તો મુશ્કેલ કાર્ય જરૂર છે. અહીં માનવ મનોવિજ્ઞાનના સંદર્ભે કહીએ તો સ્વયં-વિવેચકે આંતરનિરીક્ષણ પદ્ધતિએ પોતાનું વિવેચનકાર્ય પાર પાડવાનું હોય છે. કોઈક પ્રતિભાશાળી લેખકો જ પોતાના સર્જનનું સક્ષમ વિવેચન કરી શકતા હોય છે. આ કામ તેઓ એવી રીતે પાર પાડી શકતા હોય છે જાણે કે તેઓ અન્ય કોઈ ત્રાહિત સાહિત્યકાર કે તેના સાહિત્યસર્જનનું વિવેચનકાર્ય ન કરતા હોય! આ કાર્ય એવું કઠોર હોય છે કે જેને પોલાદ કે હીરાની કઠોરતાની ઉપમા આપવી પડે. અહીં આવા વિશિષ્ઠ વિવેચકે સર્જક અને વિવેચકની એવી બેવડી ભૂમિકા ભજવવાની હોય છે. આ પ્રક્રિયામાં એક અનુકૂળતા હોય છે કે બંને ભૂમિકાઓને એક પછી જ બીજી એમ ભજવવાની હોય છે. અન્ય શબ્દોમાં કહેતાં મૂળ કાર્ય પૂરું થયા પછી જ તેને આનુષંગિક દ્વિતીય કાર્ય શરૂ થતું હોય છે. સ્વયંવિવેચન એટલે પોતાના જ લેખનકાર્યને ઓળખાવવું, તેનું મૂલ્યાંકન કરવું, તેનાં વિવિધ પાસાંને નાણી જોવાં અને તેની ખામીઓ તથા ખૂબીઓને તટસ્થભાવે નિરુપવી. લખાણના પૃથક્કરણનું સાતત્ય સર્જકને ક્રમિક રીતે પૂર્ણતા તરફ દોરી જતું હોય છે.

મારા સુજ્ઞ વાચકો મને માફ કરશે કેમ કે હું તો વિવેચન લખવાના બદલે વિવેચનના પાઠ શીખવવા લાગી ગયો હતો. ‘સમભાવી મિજાજે’ એ લેખકનું ઉત્તરાર્ધે ‘મિજાજે’ શબ્દધારી છઠ્ઠું પુસ્તક છે. વિવિધ વિષયો ઉપરના લેખો કે નિબંધોના સંગ્રહો પૈકીના એક એવા આ સંગ્રહના પહેલા ભાગમાં તેમના માત્ર વિવેચનલેખોને સંકલિત કરવામાં આવ્યા છે. તેમણે બ્લોગજગતના નામી કે અનામી સર્જકોના વિવિધ સાહિત્યપ્રકારો જેવા કે લેખો, કાવ્યો, લઘુનવલ, ગઝલ વગેરે ઉપર પોતાના વિવેચનલેખો લખ્યા છે. તો વળી સાહિત્યસર્જકના પરિચયલેખ ઉપરાંત તેમણે મુદ્રિત સ્વરૂપે કે ઈ-બુક સ્વરૂપે લખાએલી નવલકથા કે કાવ્યસંગ્રહ ઉપર પોતાના વિદ્વતાસભર વિવેચનલેખો આપીને તેમણે પોતાની એ પ્રકારની કાર્યક્ષમતા પણ દેખાડી છે. ફ્રેન્ક ક્લાર્ક (Frank Clark) વિવેચન સબબે પોતાનું મંતવ્ય આપતાં લખે છે કે વિવેચન એ ઝરમર ઝરમર વરસતા વરસાદ જેવું હોવું જોઈએ કે જે થકી સર્જકનું સર્જનકાર્ય તેનાં મૂળિયાંને હાનિ થયા વગર પોતાના ઉત્તરોત્તર વિકાસ માટેનું પોષણ મેળવતું રહે. લેખકે પોતાના આ વિવેચન સંગ્રહમાં કોઈક નવોદિતોને સદરહુ વિધાન મુજબ પોતાના પ્રોત્સાહક શબ્દો થકી એવું બળ પૂરું પાડ્યું છે કે જે થકી તેમના લખાણમાં પરિપક્વતા આવતી રહે અને પૂર્ણતા તરફ તેમની ગતિ થતી રહે. આના ઉદાહરણમાં તેમના લેખ “મુનીરા અમી કૃત ‘નીરવનું વર્ણન’ નું રસદર્શન”ને ગણાવી શકાય. તેમના પ્રોત્સાહક શબ્દો વાંચો : ‘નવોદિત કવયિત્રી છતાં આ કૃતિમાંની તેની સર્જક તરીકેની પરિપક્વતાએ મને એવો આકર્ષ્યો કે તેની કૃતિ ઉપર મારા પ્રતિભાવ આપવા હું થનગની ઊઠ્યો.’

શ્રી વલીભાઈ એક તરફ મુનીરા અમી જેવી નવોદિત કવયિત્રીને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે, તો વળી બીજી તરફ બ્રિટીશ-પેલેસ્ટિઅન એવી સિદ્ધહસ્ત કવયિત્રી રબાબ મહેરને તેમના સમજવા માટે દુષ્કર અને પ્રથમ નજરે સાવ નીરસ લાગતા એવા નવીન જ વિષય ઉપરના અંગ્રેજી કાવ્ય ‘પ્રસારમાધ્યમ રૂપી કુલટા સ્ત્રી’ – (A Publicity Whore)ને બબ્બે મોંઢે વખાણે છે. પ્રસાર માધ્યમો દ્વારા કરવામાં આવતા પ્રથમ નજરે આકર્ષક લાગતા પોકળ પ્રચારને વિવેચક સરસ એવા ડાકણના ઉદાહરણથી સમજાવે છે કે ડાકણ સામા મોંઢે તો રૂપાળી લાગતી હૌય છે; પણ જેવી તેણી પોતાની પીઠ ફેરવતી હોય છે, ત્યારે તેણીના આંતરિક ખુલ્લા માંસ અને હાડકાંના કમકમાટી ઉપજાવે તેવા દૃશ્યથી તેણી ભયાનક ભાસતી હોય છે. આમ આ પ્રસારમાધ્યમો તેમના બાહ્ય આકર્ષક મહોરા પાછળની આંતરિક કુરૂપતાને સંતાડી રાખીને ‘સમૂહગત છેતરપિંડીનાં હથિયારો’ પ્રયોજીને પ્રજાને ગુમરાહ કરતાં હોય છે. વિવેચકે આ કાવ્યનું રસદર્શન અંગ્રેજી અને ગુજરાતી એમ બંને ભાષાઓમાં પોતાના બ્લોગ ઉપર આપ્યું છે, પરંતુ તેનું અંગ્રેજી વર્ઝન વધુ અસરકારક માલૂમ પડે છે; કેમ કે હકીકતે કાવ્ય પણ મૂળ અંગ્રેજીમાં જ લખાએલું છે. સામાન્ય રીતે અનુવાદન મૂળ ભાષામાંના લખાણની અસરકારકતાને વધતાઓછા અંશે અવશ્ય ગુમાવે તેવું બનતું હોય છે.

હરનિશ જાનીના ‘પ્યાર-તકરાર’ હાસ્યલેખ ઉપરનું વલીભાઈનું અવલોકન પ્રશંસનીય રહ્યું છે. લેખકના નર્મમર્મયુક્ત આ લેખના વિવેચનમાં વલીભાઈએ પોતાના તરફની એક પ્રાસંગિક રમૂજી વાતને મૂકી છે કે જેમાં ટ્રેઈનના ડબ્બામાં બે જણ લડતા ઝગડતા વારાફરતી કાચની બારી ખોલબંધ કર્યે  જ  જાય છે,  પણ  તેમને ખબર હોતી  નથી કે  બારીને કાચ  છે જ નહિ અને તેઓ માત્ર ફ્રેમને  જ  ઊંચીનીચી કરતા હોય છે!  નવોદિતોનાં સર્જનો ઉપર પ્રોત્સાહક પ્રતિભાવો આપતા જતા આ સમભાવી વિવેચક શ્રી વલીભાઈ ગુજરાતી હાસ્યસાહિત્યમાં જેમનું નામ ગાજે છે અને જેમનાં બબ્બે હાસ્યપુસ્તકોને પુરકૃત કરવામાં આવ્યા હોય તેવા ધુરંધર અને પ્રતિભાશળી સાહિત્યસર્જક શ્રી હરનિશભાઈ જાનીના સર્જનને પણ વિવેચે છે અને તેમના આ લેખના શીર્ષક વિષે પણ આ શબ્દોમાં તેમને બિરદાવે છે કે ‘પ્યાર તકરાર’ સરસ શીર્ષક લાવી જાણ્યા છો.’

શ્રી વલીભાઈએ ‘સમભાવી મિજાજે’ ના પ્રથમ ભાગમાં મામા અને ભાણેજ એવા અનુક્રમે સુરેશભાઈ જાની અને પંચમ શુક્લ તથા તે જ રીતે શ્રી વિજયભાઈ શાહની એકાધિક કૃતિઓને સમાવવાના બદલે કેટલાક અન્ય સર્જકોની કૃતિઓના વિવેચનને સ્થાન આપ્યું હોત તો વિવેચનના આ પુસ્તકમાં વિશેષ પ્રમાણમાં કર્તાઓ અને કૃતિઓનું વૈવિધ્ય આપી શકાયું હોત! સુરેશભાઈના ‘કેલેન્ડર’ ઉપરના અવલોકનના લેખ ઉપરના પ્રતિભાવમાં શ્રી વલીભાઈએ ‘ખોવાએલું ઊંટ અને વટેમાર્ગુની અવલોકનશક્તિ’વાળી પ્રચલિત વાતને સરસ રીતે સાંકળી લીધી છે. તો વળી, સુરેશભાઈની ‘અવલોકનો’ શીર્ષકવાળી ઈ-બુકની પ્રસ્તાવનામાં શ્રી વલીભાઈ સરસ મજાની જૂના જમાનાના પગીઓની વાત લાવી દે છે. તેમની ‘ઈશ્વરનો જન્મ’ વાર્તા તેમના બ્લોગ ઉપર પ્રસિદ્ધ થવા ઉપરાંત તાજેતરમાં એ જ વાર્તા મધુ રાય સંપાદિત હમણાં નવીન જ શરૂ થએલા વાર્તામાસિક ‘મમતા’માં પ્રસિદ્ધ થઈ ચુકી છે. શ્રી વલીભાઈએ આ વાર્તાના વિવેચનમાં ખાસ કરીને તેના શીર્ષક પરત્વે વિભિન્ન ધર્મોમાંથી અવતરણો કે વિચારો ટાંકીને ‘ઈશ્વરનો જન્મ’ શીર્ષકના બદલે કેટલાંક વૈકલ્પિક શીર્ષકો ‘ઈશ્વરનો આવિર્ભાવ’ કે ‘ઈશ્વરની અનુભૂતિ’ સૂચવ્યાં છે. સુરેશભાઈની ‘વર્તમાનમાં જીવન’ શીર્ષકે અનુવાદલેખ શ્રેણીના વિવેચનમાં શ્રી વલીભાઈ સરસ મજાનો આ શબ્દોમાં પ્રારંભ કરે છે : ‘એખાર્ટ ટોલ ( Eckhart Tolle)નું નામ જ ‘વર્તમાનમાં જીવન’ (The Power of Now) ના વાંચનથી પ્રથમવાર જાણ્યું, એટલે તેમનું અન્ય સાહિત્ય વાંચ્યું હોવાનો કોઈ સવાલ ઊભો થતો નથી. મારા માટે તો તેમની કૃતિ પહેલી જ છે અને તેમાંય પ્રથમ નજરે જ પ્રેમ જેવું લેખક અને તેમના આ પુસ્તક માટે મને થયું છે. હળવાશે આગળ કહું તો બીજી નજરે પ્રેમ અનુવાદકશ્રી સુરેશભાઈ અને તેમના અનુવાદકાર્યને માટે થયો છે.’ જો કે તેમને પાછળથી ‘The Power of Now’ નો કોઈકે ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરી દીધો છે તેવું જાણવા મળતાં આ લેખશ્રેણીને તેમણે અટકાવી દીધી હતી.

શ્રી વલીભાઈ ક્યાંક કબૂલે છે કે જીવનની ઉત્તરાવસ્થાએ શ્રી સુરેશભાઈ જાની એક ભાઈ સમા મિત્ર તરીકે સાંપડ્યા છે અને આમ તેમના ભાણા એ વલીભાઈના પણ ભાણા થાય અને તે ન્યાયે તેમણે પંચમ શુક્લની ‘એક બ્લોગ્મંડૂકને’, ‘એ એ જ રીતે હીંચી છે!’, ‘ખેચરી’ અને ‘What a wonderful world!’ નો ભાવાનુવાદ એમ ચારચાર રચનાઓના અવલોકન થકી તેમણે કવિ પ્રત્યેના પોતાના મોસાળપ્રેમને અભિવ્યક્ત કર્યો છે. અહીં કોઈએ ‘વલીભાઈએ સગાવાદ નિભાવ્યો છે!’ એવું ન વિચારતાં એ ચારેય કૃતિઓને અવલોકવી પડશે. પોતાના બ્લોગ ઉપર મુકાતી તેમની સઘળી રચનાઓ ઉપર પ્રતિભાવોનો ખડક્લો રચાઈ જાય તે જ તેમનાં કાવ્યોની ગુણવત્તાનું પ્રમાણ છે. ‘કેવું અનુપમ મળ્યું વિશ્વ અમને!’ એ તો એવો સરસ મજાનો મૂળ અંગ્રેજી કાવ્યનો ભાવાનુવાદ છે કે જે ઝવેરચંદ મેઘાણી જેવા ભાવાનુદિત કાવ્યોના સમર્થ સર્જકોની હરોળમાં બેસી શકે તેવો છે. તેમના એક બ્લોગ્મંડૂકને’ કટાક્ષકાવ્યે તો તેમના બ્લોગ ઉપર તરખાટ મચાવી દીધો હતો.

શ્રી વલીભાઈ મુસાએ પોતાના હ્યુસ્ટન(અમેરિકા) ખાતે રહેતા મિત્ર શ્રી વિજયભાઈ શાહનાં બે પુસ્તકો અને તેમના ‘મારા પિતાજી’ કાવ્ય ઉપર પણ પોતાની પ્રમાણભૂત આલોચના લખી છે. તેમની ‘ટહુકો એકાંતના ઓરડેથી’ પત્રશ્રેણી રૂપે તેમના બ્લોગ ઉપર લખાએલી નવલકથા મુદ્રિત સ્વરૂપે બહાર પડી ચૂકી છે, જેમાં શ્રી વલીભાઈના પ્રતિભાવને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. ‘નિવૃત્તિની પ્રવૃત્તિ’ કે જે શ્રી વિજય શાહ અને ‘હરિપ્રેમી’શ્રી દ્વારા સંયુક્ત રીતે લખાએલું મનનીય પુસ્તક છે તેના મુદ્રિત સ્વરૂપમાં પણ શ્રી વલીભાઈનો પ્રતિભાવ સ્થાન પામ્યો છે. પોતાના અમેરિકાના પ્રવાસ વખતે જેમની સાથે શ્રી વલીભાઈને પરિચય થયો હતો તે દેવિકાબેન ધ્રુવની ગઝલ ‘વાત લાવી છું’ ઉપરના તેમના પ્રતિભાવ વિષે મૂળ લેખ નીચેના હ્યુસ્ટનસ્થિત ગુજરાતી સાહિત્યપ્રેમીઓ પૈકીના એક ભાઈશ્રી નવીન બેન્કરના તેમને ચણાના ઝાડ ઉપર ચઢાવી દેતા તેમના પ્રશંસાત્મક પ્રતિભાવ અને લઘુતાગ્રંથિ તરફ સરકી જાય તેવા તેમના મનોભાવને ત્યજી દેવાની ચાનકરૂપ તેમની સલાહ તેમના પ્રત્યુત્તરીય પ્રતિભાવમાં જોવા મળે છે. બ્લોગીંગ પ્રક્રિયામાં પ્રતિભાવોનું એક આગવું સ્થાન હોય છે, જે બ્લોગરને ઉત્સાહિત કરે છે અને તેના લખાણની ગુણવત્તાની બાબતમાં તેને સદા જાગૃત રાખે છે.

આ પ્રસ્તાવનાના અતિવિસ્તારને મર્યાદિત કરવાના પ્રયત્ન રૂપે હું મારા હવે પછીના લખાણને ટૂંકમાં પતાવીશ. આ લેખસંગ્રહના પ્રથમ ભાગમાં આ પ્રસ્તાવનામાં બાકી રહી જતા બે ખાસ લેખોની ખાસ નોંધ લેવી પડે તેમ હોઈ તેને અવગણી શકું તેમ નથી. એ બંને લેખો છે : (૧) મારી કલમે હું (મારા ૭૨મા જન્મદિવસે) (૨) રમેશ પટેલ ‘આકાશદીપ’ કૃત ‘કાવ્યસરવરના ઝીલણે’ કાવ્યસંગ્રહ ઉપરની મારી પ્રસ્તાવના. હાઈકુ કાવ્યપ્રકારમાં વિવિધ પ્રયોગો કરી ચુકેલા આ લેખક મહાશય પોતાની જ કલમે પોતાનો પરિચય રસમય રીતે એવી રીતે આપે છે કે જેમાં તેમની આત્મશ્લાઘાનો અંશ માત્ર પણ દેખાય નહિ. ‘કાવ્યસરવરના ઝીલણે’ની પ્રસ્તાવનામાં શ્રી વલીભાઈએ ઘણા વિવેચકોને ટાંકીને લેખને રસપ્રદ બનાવ્યો છે, તેમ છતાંય તેમની પોતાની કબુલાત મુજબ ત્રણેક દસકાના સાહિત્યજગતથી દૂર રહેવાના તેમના સંજોગોના કારણે સાંપ્રત સાહિત્યની ગતિવિધિને તેમાં સ્થાન આપી શક્યા નથી, જે તેમની એક મોટી મર્યાદા બની રહે છે.

‘સમભાવી મિજાજે’ નો બીજો ભાગ પ્રથમ ભાગથી વિષયે અને સાહિત્યપ્રકારે સાવ જુદો પડે છે. આનું ‘ભેદભરમની ભીતરમાં’ લેખશ્રેણી એવું નામાભિધાન કરવામાં આવ્યું છે. આ વિભાગના છએ લેખ સ્વાનુભવ ઉપર આધારિત છે. તેના લખાણમાં લેખકથી આત્મપ્રશંસા ન થઈ જાય તેની ખાસ કાળજી લેવાઈ છે. આ લેખોમાં વિષયોની વિવિધતા પણ છે. ‘એક વિચારયાત્રા’માં વાચકને સર્જનહારની અકળ એવી માનવજીવનમાંની વ્યવસ્થા અને ઘટનાક્રમની અનુભૂતિ થયા વગર રહેશે નહિ. વળી આ જ લેખના અંત ભાગે આપણને વિચારયાત્રાઓની ફલશ્રુતિઓ જાણવા મળે છે. ‘આસ્થા કે ઈમાન!’ માં એક અજીબોગરીબ ઘટનાની આપણને જકડી રાખે તેવી લેખકની સ્વાનુભવની વાત છે. ‘ભૂતપ્રેત!’ માં પણ આપણને વિચારતા કરી મૂકે તેવી છણાવટ સાથેના બેએક પ્રસંગો આપવામાં આવ્યા છે. લેખકે આ લેખમાં ‘ભૂતપ્રેત’ની માન્યતાને સમર્થન કે તેનો વિરોધ એમ એવા બંને છેડાથી પોતાની જાતને અલિપ્ત રાખી છે. ‘એક અનોખો દુ:ખદ સ્વાનુભવ’ એ લેખકના પશુપાલનના વ્યવસાય સાથે સંકળાએલી ભેંસના ગર્ભાધાન વિષેની આપણામાં રહેલી જીવદયાની લાગણીને ઢંઢોળતી સત્ય કથા છે. ‘અનીતિના ધંધામાં પણ નીતિમત્તા!’ એ વરલી મટકા પ્રકારના જુગાર સાથે સંકળાએલી માહિતીપ્રધાન કથાતત્વ ધરાવતી સત્ય ઘટના છે તો વળી ‘સાચું કોણ?’ શીર્ષકધારી છેલ્લો લેખ રસમય રીતે એમ અંત પામે છે કે બંને પક્ષ છેવટે સાચા પુરવાર થાય છે.

આ લેખના શીર્ષક ‘હું જ મારા વિવેચનસંગ્રહનો વિવેચક!’ ઉપરથી કોઈ વાચકને એમ લાગ્યા વિના નહિ રહે કે મેં ‘વાડી રે વાડી, શું છે દલા તરવાડી?’વાળી કોઈ હાસ્યાસ્પદ ચેષ્ટા અહીં કરી છે! પ્રારંભના ફકરામાં દર્શાવ્યા મુજબ મારા આ પ્રયાસ કે ચેષ્ટાની ફલશ્રુતિ નક્કી કરવાની જવાબદરી આપ સૌ વાચકોના શિરે નાખીને હળવો ફૂલ જેવો થતાં મારી પ્રસ્તાવનાના અતિવિસ્તાર બદલ આપ સૌ વાચકોની ક્ષમા યાચીને વિદાય લઉં છું.

ધન્યવાદ

વલીભાઈ મુસા.

 

Tags: , , , , , , , , ,

(૩૩૮) વ્યંગ્ય કવન (અવલોકન) – શરદ શાહ

(૩૩૮) વ્યંગ્ય કવન (અવલોકન) – શરદ શાહ

તારીખ ૨૭મી માર્ચ, ૨૦૧૨નો દિવસ. આજે ઓફિસમાં વાર્ષિક બોર્ડ મિટિંગ હતી, એટલે રોજ કરતાં થોડા વહેલા ઓફિસે પહોંચવાની ગણતરી હતી. બરાબર ૧૦.૩૦ મિનિટે મોબાઈલની રીંગ વાગી અને ફાળ પડી કે નક્કી કોઈ ડાયરેક્ટરે અગત્યનાં ચાલી રહેલાં કેટલાંક કામો અંગે ચર્ચા કરવા માટે બોલાવ્યો હશે. પણ, ત્યાં તો સામે છેડેથી મધુર અવાજે વલીદા બોલ્યા, ‘અસ્સલામો અલયકુમ, શરદભાઈ’. અધ્ધર જીવ હેઠે બેઠો અને વલીદાની સલામનો જવાબ આપીને મેં તેમના ખબરઅંતર પૂછ્યા. વલીદા બોલ્યા. ‘ક્યાં છો? રૂબરૂ મળવા આવવું છે. હું અહીં વી.એસ. હોસ્પિટલ પાસે છું.’ સાંભળતાં જ વળી ફાળ પડી ને થયું કે,’ વલીદાને પણ બોર્ડ મિટિંગને દિ’ જ મળવાનું મુહૂર્ત નીકળ્યું?’. પણ વળી પાછા વલીદા માટેના આદર અને પ્રેમે મારા દિમાગ ઉપર કબજો જમાવ્યો અને મેં તેમને મૃદુ અવાજે કહ્યું, ” તમે કાપડિયા ગેસ્ટહાઊસ બહાર ઊભા રહો, હું તમને લેવા આવું છું.”

થોડીવારમા હું વલીદાને ઓફિસે તેડી લાવ્યો. વલીદા સાથેની મારી બીજી પ્રત્યક્ષ મુલાકાત હતી અને આજે તેઓ થોડા વધુ યુવાન દેખાતા હતા. થોડી ઔપચારિક વાતો પછી વલીદાએ પ્લાસ્ટિકની થેલીમાંથી તેમની હાસ્યરચનાઓનુ બિલાડું કાઢ્યું અને મને કહ્યું, ‘શરદભાઈ, તમારે આ પુસ્તિકાની પ્રસ્તાવના લખવાની છે.”

અણધારી આ અરજે મને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધો. મનમા થયું કે ખરેખર વલીદા આજે મુહૂર્ત જોયા વગર જ નીકળ્યા છે અને ભેખડે ભરાણા છે. સામાન્ય રીતે લેખકો કે કવિઓ પ્રસ્તાવના લખવાની વિનંતિ કોઈ પ્રસિધ્ધ સાહિત્યકાર, વિચક્ષણ ભાષાવિદ કે કવિવરને કરતા હોય છે, પણ વલીદાએ મને કયાં કારણોસર પસંદ કર્યો હશે તે મારા માટે હજુ સુધી રહસ્ય જ છે.

પ્રથમ તો એ કે હું કોઈ સાહિત્યકાર નથી કે કવિ પણ નથી અને પુસ્તકો વાંચવાનો હું શોખીન પણ નથી. બીજું એ કે મેં જેટલાં પુસ્તકો વાંચ્યાં છે તેની પ્રસ્તાવના કદીય વાંચી નથી ક્યારેક ભૂલમાં કોઈ પ્રસ્તાવના વંચાઈ ગઈ હોય તો મને હંમેશાં એવું લાગ્યા કર્યું છે કે પ્રસ્તાવના લખનારે અનિવાર્યપણે પુસ્તકના લેખક કે કવિનાં વખાણ જ કરવાં જરુરી હોય છે. વળી સાચું કહું તો મને આવી ભાટ-ચારણના જેવી નૈસર્ગિક કલા પણ હસ્તગત નથી. ફરી પાછા વલીદા માટેના મારા દિલી પ્રેમે અને આદરભાવે ઊછાળો માર્યો અને મને થયું કે વલીદાએ પ્રસ્તાવના માટે મને પસંદ કર્યો છે, તો તેની પાછળ જરૂર કંઈક કારણ તો હશે જ.

આમ કારણો શોધવામાં મારી કેટલીક રાત્રિઓની નિંદર બગડી. છેવટે મેં મારા મનને મનાવ્યું કે મારે મારી નિંદર બગાડવાની કોઈ જરૂર નથી. મને જેવું આવડશે તેવું લખીશ અને ભલેને વલીદાની કે વાચકોની નિંદર બગડતી! બહુ બહુ તો મારી મૂર્ખામીભરેલી પ્રસ્તાવના વાંચીને લોકો હસશે. આમેય વ્યંગ્યકાવ્યોની આ કૃતિ દ્વારા વલીદાનો આશય વાચકોને હસાવવાનો જ છે, તો ભેગાભેગું મારું અણઘડ લખાણ પણ તેમના એ કાર્યમાં મદદરૂપ થશે. આમ કવિ તરીકે તેમણે લખેલાં વ્યંગ્ય કાવ્યોને આ પ્રસ્તાવનાના લેખક તરીકે અન્ય વાચકોથી પહેલાં અને વલદા પછી બીજા ક્રમે તરત જ તેમને વાંચવાનો લ્હાવો મળ્યો છે તો મનમાં એમ ગાઈને મારા કાર્યમાં આગળ વધું કે ‘આજનો લ્હાવો લીજિએ રે, કાલ કોણે દીઠી છે?’ ચાલો ત્યારે, વલીદાનાં કાવ્યોનું પઠન કરતાં કરતાં થોડા હળવા થઈએ, જીવનમાં થોડા હાસ્યના રંગો ભરીએ. હાસ્યના ફુવારા ન ઊડે તો કાંઈ નહી, પણ બેચાર મુસ્કાન મુખ પર છવાય તો પણ વલીદાનો પ્રયાસ સફળ થએલો ગણાશે.

વલીભાઈ નો જન્મ અને ઉછેર કાણોદર (પાલનપુર) નામના નાનકડા ગામમાં થયો. તેમણે એમ એ.સુધીનુ ભણતર અંગ્રેજી અને ગુજરાતી સાહિત્ય સાથે કર્યું. મૂળ સાહિત્યનો જીવ પણ સંસારઘાણીએ જોતરાયો અને ધંધા અર્થે તેમજ સામાજિક કાર્યો અર્થે તેઓ પાલનપુર તેમજ અમદાવાદ શહેર સાથે ખૂબ સંકળાયેલા રહ્યા અને સાથે સાથે વિદેશની યાત્રાઓ પણ કરી. આમ તેમનાં કાવ્યોમાં ગ્રામ્યજીવન અને શહેરી જીવનના બધા રંગો પુરાયા છે. તેમણે ક્યારેક પોતાનાં કાવ્યોમાં ગ્રામ્યજીવનની વાતો વણી છે, કયારેક તેમણે તળપદી પાલનપુરી ભાષાનો પ્રયોગ કર્યો છે, તો વળી ક્યારેક તેમણે અંગ્રેજી મિશ્રિત ગુજરાતી (ગુગલીશ)માં કાવ્યો રચ્યાં છે. જીવનના ઘણા બધા પ્રસંગો કે જેમાંથી હાસ્યરસ નિષ્પન્ન થતો હોય તે સઘળા તેમની ઝીણી નજરથી ચુકાયા નથી. વિવિધ ઘટનાઓ અને પાત્રોને કલમબદ્ધ કરતા રહીને તેમણે તેમનાં આ સઘળાં કટાક્ષ કે વ્યંગકાવ્યોને એવી રીતે રચ્યાં છે કે વાચક એકલો એકલો મરક મરક હસ્યા કરે અને વાંચ્યા કરે. વ્યંગ અને હાસ્ય એકબીજાનાં પૂરક બની રહ્યાં છે અને તેમાં જ વલીભાઈની સર્જકતાની ખૂબી અને સફળતાનાં દર્શન આ કાવ્યસંગ્રહમાં થયા સિવાય રહેતાં નથી.

આ સંગ્રહમાંનાં વલીભાઈનાં તમામ કાવ્યો અછાંદાસ એટલે કે છંદવિહીન છે. હાસ્ય કે વ્યંગ કાવ્યો શાર્દૂલવિક્રીડિત કે મંદાક્રાન્તા જેવા છંદોમાં જરા અજુગતા પણ લાગે! આમેય માણસ હસે છે કે રડે છે, ત્યારે ક્યાં મલ્હારમાં કે દિપકરાગમાં હસે કે રડે છે? તો પછી, હસવા માટે કોઈ છંદબધ્ધ કાવ્યની જરુર ખરી? કદાચ આજ ફિલસુફી વલીભાઈની અને તેમના જેવા અછાંદસ કાવ્યો લખનારા કવિઓની હશે! આથી જ તેમનાં કાવ્યો થોડી જુદી જ ભાત પાડે છે.

“હાઈકુ” આમ તો જાપાનીઝ કાવ્ય પ્રકાર છે. ઝેન ગુરુઓએ હાઈકુ શૈલીમાં અધ્યાત્મનાં અનેક ગુઢ રહસ્યોને વણી લીધેલાં જેના પરિણામે હાઈકુ જગવિખ્યાત બન્યું. વલીદાએ ક્યાંક હાઈકુ તો ક્યાંક હાઈકુ-સોનેટનો કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરીને નાનીનાની ઘટનાઓને રમુજથી ભરી દીધી છે.

“નાસ્ય નાથિયા”માંનાં આવાં ૧૧ હાઈકુઓ રમૂજી ફજેતાની ગાથા કહી જાય છે. શિશિરની ઠંડીમાં ઠંડો પવન ન લાગે તે માટે ઊંધો કોટ પહેરેલા પતિને શ્રીમતીજી દ્વિચકડિયાની પાછલી સીટે બેસાડીને લઈને નીકળે છે. રસ્તામાં પતિ સાથે કંઈક વાત કરતાં પ્રત્યુત્તર ન મળ્યો એટલે તેણી સ્કૂટરને પાછું વાળે છે, એમ વિચારીને કે રસ્તામાં તેણીનો.પતિ ક્યાંક ફંગોળાઈ ગએલો હોવો જોઈએ. બેએક ગાઉ પાછળ જઈને દ્વિચકડિયાને પડતું નાખીને તેણી લોકોના ટોળામાં પેસે છે. ચિત્તભ્રમ થઈ ગએલા પેલા પરોપકારી જીવો ઊંધા પહેરેલા કોટના કારણે પેલા પતિમહાશયની ગરદન સીધી કરવાના પ્રયાસ કરે છે. શ્રીમતીજી મીઠા ક્રોધ અને છણકા ભર્યા સ્વરે ટોળાને ટપારે છે અને ઘટસ્ફોટ કરે છે, “નખોદિયાઓ બૂટ તો જૂઓ!’, પરંતુ નસીબજોગે વોટરબેગમાંથી પાણીનો છંટકાવ કરતાં પતિ ‘ઉમૈડો’ કરે છે અને આમ કાવ્યનો સુખદ અંત આવે છે બસ, આવી સીધી સાદી વાતને શબ્દોની રમતનો સ્પર્શ અપાતાં ‘વાહ, વલીદા વાહ!’ બોલ્યા વગર રહેવાશે નહિ..

તો વળી એક વિશેષ મજેદાર હાઈકુ-સોનેટ કાવ્ય છે, ’મિષ્ટ દાંપત્યે’. તેમાંનો ‘બાઝવું’ શબ્દ દ્વિઅર્થી છે; બાઝવું એટલે ઝગડવું અને ભેટવું! કાવ્યના અંતિમ હાઈકુમાંના ‘સુખ સહીશું!’ શબ્દો લાજવાબ છે. સુખ અને સંતોષમાં સમાપન પામતા કાવ્યમાં પેલા ‘બાઝવું’ ના દ્વિતીય અર્થ ’ભેટવું’ને વાચકે અધ્યાહાર સમજી લેવાનો છે અને એવી ઉભયના આલિંગનની ચેષ્ટાને પણ કલ્પી લેવાની છે. પતિપત્નીના મધુર સંવાદોથી કાવ્ય પણ મધુર બન્યું છે. જો કે લગ્નનાં વરહ-બે વરહ પછી પણ આવા સંવાદો ભાગ્યે જ સાંભળવા મળે, ત્યાં અહીં તો નાયક-નાયિકાને પરણ્યા પછી ત્રણ ત્રણ છોકરાં જન્મી ચૂક્યાં છે! લયલા-મજનુ પણ પરણી ગયાં હોત તો આવી જ વાતો કરતાં હોત અને સુખદુ:ખમાં એકબીજાનો સાથ નિભાવતાં હોત! વાચકોએ આ કાવ્યને ખરેખર જો માણ્યું હોય, તો એવું નથી લાગતું કે તેમણે પોતાના પ્રિયજન સાથે આવા મધુર સંવાદો કરતા રહીને પોતાના દાંપત્યજીવનને પણ મધુર બનાવી લેવું જોઈએ..

આ સંગ્રહની બધી જ રચનાઓ ‘અછાંદસ’ છે, કોઈપણ .જાતના અવરોધ વગર વહ્યે જતી સરિતા જેવી! કેટલીક રચનાઓ સુદીર્ઘ હોઈ; ડોકટરે મોટા ટિકડા આપ્યા હોય અને ગળતાં ગળતાં તકલીફ તો પડે, પણ એકવાર તે અંદર ઊતરી ગયા પછી તેનો સુપ્રભાવ શરૂ થઈ જાય; બસ તેમ જ આ કાવ્યોના એવા જ સુપ્રભાવની અનુભૂતિ ભાવકને થયા સિવાય રહેતી નથી.

“લ્યો રે, ઘર આંગણે લ્યો રે” એક એવું સરસ મજાનું વ્યંગકાવ્ય છે કે જેમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રની આપણા દેશની સાંપ્રત સમસ્યાઓને ઉજાગર કરવામાં આવી છે. શહેર ભણી ભાગતા ડોક્ટરગણ શહેરોમાં તો ઉભરાવા માંડ્યા છે અને ગામો તેમની સેવાઓથી વંચિત છે. આવા એક શહેરમા સવારની અર્ધનિંદર અવસ્થામાં પથારીમાં પડ્યા પડ્યા રોજબરોજ આવતા ફેરિયાઓના અવાજની સાથે સાથે ફેરીએ આવેલા એક ડોક્ટરનો અવાજ સંભળાય છે, ”કોઈ ઈન્જેક્શન તો લગવાઓ! કોઈ દવાઈયાં તો લિખવાઓ!’. આ હાક સુણી ભડવીર વલીભાઈ પથારીમાંથી સફાળા જાગી જાય છે અને આપણી અને ડોકટરોની પણ ઊંધ ઊડાડી નાખે છે!

વ્યંગ બીજાઓ ઉપર કરવો તો સહેલો હોય છે, પણ વલીદા પોતાની જાત ઉપર પણ વ્યંગ કરી જાણે છે તે તેમના એક બીજા કાવ્ય ‘હવે ઊઠશો કે?માં જોવા મળે છે. વલીદા કહ્યાગરા કંથ જેવા લાગે છે, પણ પાછા ઘરકામ બાબતે ભોટ પણ ખરા જ!. મોટાભાગના પુરુષોની જેમ પત્નીની આજ્ઞાનું પાલન કરતા દૂધ લેવા તો નીકળે છે, પણ પાત્રની પસંદગીમા ભૂલથાપ ખાઈ જાય છે. છેવટે ખરાખરીનો ખેલ શરૂ થાય છે, એ જાણવા માટે તો વાચકોએ કાવ્ય જ વાંચવું પડશે. આવા જ એક જાણીતા હાસ્યટુચકાના.બે ખુદાબક્ષ રેલ્વે મુસાફરો ટિકિટચેકરને કેવી રીતે ઉલ્લુ બનાવતા હોય છે તે અહીં રસળતી કાવ્યમય ભાષામાં રજૂ થાય છે, ત્યારે લાગે છે કે સોનાની નકશીદાર તાસકમાં કોઈએ તાંબુલનુ બીડું મૂક્યું હોય અને તેની અંદર ખીચડી ભરી હોય! .

આપણા બધાનો મુસાફરી દરમ્યાન અનુભવ હોય છે કે આપણે જે ટ્રેનમાં કે બસમાં બેઠા હોઈએ તેની બાજુની બસ કે ટ્રેન ઉપડે તો એક આભાસ ઊભો થતો હોય છે, જાણે આપણી બસ કે ટ્રેન ઉપડી હોય! આવી જ એક કથા છે એક માજીની, પણ માજી મહામાયા નીકળે છે! માટે જ તો વલીદાએ કાવ્યનુ નામ રાખ્યું છે ‘જરા કહેશો, ડોકરીનો આઈક્યુ!’ આ ડોકરી જ્યારે કંડક્ટરને કહે છે કે,” ચેવો બણાયો! હી હી હી!’, ત્યારે જ આપણને પણ ખબર પડે કે આપણો આઈક્યુ કેટલો છે!

પારિજાતના ગજરામાં પહાણો છુપાવી તેને કેમ મારવો તે એક કલા છે. આ કલા શીખવી હોય તો પઠન કરો, ‘પેલાના રૌદ્ર સ્વરુપે!’નું. કાવ્યના અંતે ‘પેલાએ પેલાને મુક્કો માર્યો’ તેવું વાંચ્યા પછી પણ ખબર ન પડે કે કયા પેલાએ કયા પેલાને મુક્કો માર્યો હશે! ખાસ્સું વિચાર્યા પછી મેં અનુમાન કર્યું કે નક્કી ધૈર્યપૂવક સુસંસ્કૃત ગાળો જે સાંભળતો હતો, તેણે જ મુક્કો માર્યો હશે. આવું વાંચીને વલીદા મને મુક્કો ન મારે તો સારું!. કાવ્યનો રસાસ્વાદ ખુદ જ માણી લ્યો, હું બધું જ કહી દઈશ તો તમે પણ મને મુક્કો મારવા દોડશો!

ભારતમાં સૌથી વધારે રમૂજ કોઈ ખાસ કોમ કરતાંય વધારે સરકાર અને રાજકારણિયાઓ ઉપર થતી હોય છે. એક કાવ્ય ‘થોડુંક દાઝે તો ખરું ને!’નું મથાળું વાંચીને એમ થાય કે કોઈ અણઘડ રસોડાની રાણીની મજાકની વાત હશે, પણ કાવ્ય વાંચીએ ત્યારે જ સમજાય કે અરે, આ તો પાંચ વર્ષે ચૂંટણી ટાણે જ દર્શન દેતા મતભિક્ષુકોની ઠંડા કલેજે ઊડાડેલી ઠેકડી છે; વળી તે પણ એક અબુધ ગણાતા ગામડિયા કાકાના મુખે મુકાએલા ગામઠી ભાષાના શબ્દોના લુફ્ત સાથે વ્યંગ અને હાસ્યનો કેવો સમન્વય!

છોરા-છોરીએ જાતે પોતાના લગ્નની સમસ્યા ઉકેલી ન હોય અને એકદમ પરણવાની ઉંમરે પહોંચી જાય, ત્યારે હાલના યુગમાં માબાપની હાલત કફોડી થઈ જતી હોય છે. એ તો જે દીકરી કે દીકરાનો બાપ તેમના માટે યોગ્ય પાત્ર શોધવાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયો હોય તે જ આવી વ્યથાને સમજી શકે! આવી જ એક સુ-વર શોધવાની સામાજિક પ્રક્રિયામાં કેવા છબરડા વળે છે અને મુરતિયાના કેવાં હાલ થાય છે તે જાણવા તમારે ‘મિત ભાષાએ કહું?’ એ વાંચવાનું કહેવા મારે પણ મિત ભાષાએ જ કહેવું પડશે!

કહેવાય છે ને કે રંગના તો ચટકા હોય, કુંડાં ન હોય! વલીદાનાં કેટલાંક કાવ્યોનો ચટકો તો અહીં માણ્યો, પણ ભરપેટ ભોજન માટે તો તમારે બાકીનાં કાવ્યો જાતે જ વાંચી લેવાં પડશે. આ હાસ્ય કે વ્યંગ કાવ્યો હોઈ તેમની સાચી મજા માણવા શબ્દકોશ અને ભેજાંને કોરાણે મૂકી દેવાં પડશે! મને વિશ્વાસ છે કે ખુલ્લા મને અને હળવા મિજાજે આ લઘુ કાવ્યસંગ્રહ વાંચવામાં આવશે તો આપ સૌ વાચકો મન ભરીને આનંદ માણી શક્શો અને એમ થશે તો જ વલીદાનો પ્રયાસ પણ સફળ થએલો ગણાશે..

બાકી તો આ ” ન ભૂતો, ન ભવિષયતિ” જેવી મારી આ પ્રસ્તાવના વાંચીને આપ સૌ વાચકો પ્રસન્ન થાઓ કે પસ્તાળ પાડો તે સઘળી જવાબદારી વલીદાના શિરે! આમેય તેમનુ શિર ખમે તેવું મજબુત તો છે અને આપ વાચકો પણ હસતાં હસતાં થોડું સહી લેશો તેવી અભ્યર્થના સાથે વિરમું છું.

શેષ શુભ,

પ્રભુશ્રીના આશિષ,

શરદ શાહ

નોંધ :-

શરદભાઈના મારા કાવ્યસંગ્રહ ‘વ્યંગ્ય કવન’ ના ઉપરોક્ત અવલોકનમાંનાં મને ઉદ્દેશીને કરવામાં આવેલાં બે વિધાનોને યથાવત્ રજૂ કરીને પછી જ તેનો પ્રત્યુત્તર હું વાળીશ.

એક, ‘પણ વલીદાએ આ અવલોકન માટે મને કયાં કારણોસર પસંદ કર્યો હશે તે મારા માટે હજુ સુધી રહસ્ય જ છે.’: અને બે, ‘વલીદાએ આ કામ માટે મને પસંદ કર્યો છે, તો તેની પાછળ જરૂર કંઈક કારણ તો હશે જ!’

ઉપરોક્ત બંને વિધાનોનો મારો એક જ સામાન્ય જવાબ એ છે કે રેસના ઘોડાઓનો ઇતિહાસ જાણીને દાવ લગાવનારા મોટી રકમો હારી જતા હોય છે, તો વળી કોઈ નસીબદાર ખેલાડીઓ અજાણ્યા ઘોડાઓ કે ટટ્ટુઓ ઉપર નાની રકમો લગાવીને મોટાં ઈનામો જીતી જતા હોય છે. આ મતલબનું મારું એક હાસ્યકાવ્ય પણ છે. આ પણ એક ચમત્કાર જ કહેવાય કે કાવ્ય પહેલું લખાય અને તેને અનુરૂપ તેવી ઘટના પછી બને.

આ તો ગમ્મત ખાતર આમ લખ્યું છે અને તેથી મારા વાચકોને કોઈ ગેરસમજ ન કરવાની વિનંતિ સાથે ગંભીરતાપૂર્વક શરદભાઈ વિષે સાવ સંક્ષિપ્તમાં એટલું જ કહીશ કે તો તેઓશ્રી Think Tank છે. ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં વિદ્વતાપૂર્ણ પ્રતિભાવો લખનાર કેટલીક ગણીગાંઠી વ્યક્તિઓમાં તેમનું નામ મોખરે છે. સૌને એ વાત જાણીને નવાઈ લાગશે કે તેઓશ્રી પોતાનો ગુજરાતી કે અંગ્રેજી એવો કોઈ બ્લોગ ધરાવતા નથી. ઝાઝું તો શું કહું, પણ તેમની સાથેનો સંવાદ એ જીવનનો લ્હાવો બની જાય! મારી તેમની સાથેની પ્રથમ પ્રત્યક્ષ મુલાકાત બેએક કલાકની રહી હતી અને તેટલો લાંબો સમય આંખના પલકારામાં જાણે કે પસાર થઈ ગયો હોય તેવું મને અને મારા દીકરા અકબરઅલીને લાગ્યું હતું. સુફીવાદનું વિશદ જ્ઞાન ધરાવતા તેઓશ્રીએ છૂટા પડતી વખતે અમને ‘Zikra – Sufies from Turkey & Iran (Jallaluddin Rumi) ની એક CD પણ આપી હતી. આજ સુધી મારા માટે અફસોસની વાત એ રહી છે કાશ અમારી એ મુલાકાતની વિડિઓ કે ઓડિઓ કેસેટ કરી લેવામાં આવી હોત તો કેવું સારું થયું હોત!

-વલીભાઈ મુસા

 

Tags: , , , ,

(૩૩૦) હળવા મિજાજે (પ્રસ્તાવના) – જુગલકિશોર વ્યાસ (૩)

(૩૩૦) હળવા મિજાજે (પ્રસ્તાવના) – જુગલકિશોર વ્યાસ (૩)

વલીભાઈની કેટલીક લવલી વાતો ! – જુગલકીશોર

કોઈના પુસ્તકની પ્રસ્તાવના લખવી તે સહેલી વાત નથી. એમાંય તે હળવા નીબંધોના પુસ્તકની પ્રસ્તાવના તો જોખમી જ ગણાય. પ્રસ્તાવના લખવાનું ગંભીર કાર્ય હળવા લેખો માટે હોય તોય શું થઈ ગયું, લખવાનું તો ગંભીરતાથી જ ને ! જો ‘હળવાશ’થી લખીએ તો પ્રસ્તાવનાની ગંભીરતા હણાય છે, ને જો ગંભીરતાથી લખીએ તો કોઈ જરુર કહેવાનું કે, “માથું દુખાડીને આ પ્રસ્તાવના લખનારે બીચાડા લેખકના હળવા નીબંધોની હવા કાઢી નાખી !”

આમ તો વલીભાઈ સાથે સીધો સંબંધ નહોતો. ધરતી પરથી તેઓએ ઈન્ટરનેટ પર ઉતરાણ (આમ તો ચડાણ) કર્યું ત્યારે એમણે પોતાનું ગાડું હાઈકુથી હાંઈક્યું હતું. આ હાઈકુમાંના સત્તર અક્ષરોમાં પછી તેઓ સમાયા નહીં ને જગ્યા સાંકડી પડી એટલે એમણે એમના ધોધમાર વાચનને એક પછી એક લેખોમાં વાળવા માંડ્યું…સારું થયું કે મારે ભાગે તો આ ‘હળવા’ લેખો આવ્યા, નહીંતર એમના પેટાવેલા ત્સુનામી (સું નામે બોલાવીશું એ બધા લેખોને ?)માંહું તો તણાઈ જ જાત.

કોઈ એક કાવ્યની ચર્ચા કરવામાં અમે બન્ને એક વાર કોમેન્ટ–બોક્સે ભેળા થઈ ગયા. આ કોમેન્ટબોક્સ આમ જોવા જાવ તો કોઈ જાહેર બગીચાના બાંકડા જેવાં હોય છે, જ્યાં કોઈ પણ આવીને બેસી શકે. એટલું જ નહીં પણ સૌ ચર્ચા કરતાં હોય તેમાં વચ્ચે પોતાની લુલી પણ હલાવી શકે. મેં એમ જ એક કાવ્યમાં મારી લુલી હલાવી હશે ને વલીભાઈને તે વાલી લાગી ગઈ હશે તે ઝાઝી ઓળખાણ–પાળખાણ વગર સીધું જ કહી દીધું કે “મારા હળવા નીબંધોની પ્રસ્તાવના તમે લખો !”

મેં તો વાતને હળવાશથી જ લીધેલી ! થયું, આ ભઈ કાં તો ઘર ભુલ્યા છે ને કાંતો મને બનાવે છે. એટલે થોડો સમય તો જવાબ ન આપ્યો. પણ પછીના પત્રમાં એમણે મારે માટે જે સંબોધન વાપર્યું તે કુલ મીલાકે સત્તર અક્ષર લાંબું હતું ! મારા નામની આગળ એક વીશેષણ, નામની પાછળ ‘જી’નું પુંછડું ને છેલ્લે અટકને સરકારી બનાવી દીધેલી ! “આજકાલ આટલા ભાવીક જનો ક્યાં મળે છે; આ ભાઈને મારામાં સાચ્ચે જ રસ જણાય છે, તો લાવને એમનું કામ કરી આપીએ” એવા કોઈક ભાવ સાથે, પછી તો મેં હા પાડી દીધેલી. અને એના ભાગ રુપે જવાબદારીપુર્વક એમના બ્લૉગોને વારાફરતી ખોલી જોયા. તો નર્યો ખજાનો જ નીકળ્યો !

એમના ખજાનાને વીંખતાં મને થયું, આ ભાઈને પોતાના પુસ્તક માટે પ્રસ્તાવનાની જરુર જ કેમ પડી હશે ? ઉંચું ને પડછંદ વ્યક્તીત્વ હોય, તેજસ્વી ચહેરો હોય, કપડાંની ભભક ને બોલચાલની છટા હોય તો માણસે પોતાની ઓળખાણ બીજા પાસે શા માટે કરાવવી ? એમનાં લખાણોમાંનાં આ બધાં વીશેષણો જોઈને – ખાનગીમાં કહું તો – મને શરમ જ આવી ગઈ ! આમને માટે હું વળી શું લખવાનો ? (વચ્ચે થોડો વધુ સમય પસાર કરીને મેં તેમની તત્પરતા નાણી જોયેલી. કદાચ વીચાર ફર્યો હોય તો કામ – એમનું સ્તો વળી – થઈ જાય ! પણ એમના હળવા નીબંધોને મારા પ્રસ્તાવનાના ભારે કુચડા વડે રગડવાનો જ ઈરાદો એમનો હશે તે નક્કી. ત્રીજી વાર પણ તેઓ ઈરાદે–મક્કમ જણાયા ! હશે, કંઈ નહીં, જેવા એમના ને એમના વાચકોનાં નસીબ….બીજું સું ?!… આપણે તો આપણાથી થાય તેટલું કર્યું….હજી જોકે એક ઉપાય તો છે જ. તેઓ ધારે તો મારી આ કુચડા–પ્રવૃત્તીને પુસ્તકને અંતે મુકીને ન્યાય આપી બચાવી શકે છે – મારી પ્રસ્તાવનાને ને એમનાં લખાણોને !)

હવે જ્યારે નક્કી થયું કે પ્રસ્તાવના લખવાની જ છે, ત્યારે એમના હળવા લેખોને મેં ભારે જવાબદારીપુર્વક વાંચવા શરુ કર્યા તો એમની વીશેષ શૈલીનો પરીચય થયો. પહેલી નજરે લાગે કે એમનું ગુજરાતી કાંઇક જુદા પ્રકારનું છે, સાધારણ માણસ લખે તેવું નથી. જુઓ –

“મારા ભલા વાચકો, ચર્ચામાંના વિષયની કોઈપણ વ્યાખ્યા એ તમારા ઉપર છોડું છું. મારા આ લેખના પહેલા ફકરામાં એવી કોઈ વ્યાખ્યા ન આપવાની મારી ખાત્રી ત્યાં મોજુદ છે અને હું તેને વળગી રહેવા માગું છું. પણ ધારો કે હું ભૂલથી એમ લખી નાખું કે ‘વિનોદવૃત્તિ એ રમુજને અનુભવવાની ક્ષમતાનું નામ છે’, તો તેને ધ્યાનમાં લેશો નહિ અને ભૂલી જજો કે તમે એ વાંચ્યું છે !”

જોયું ? પહેલાં તેઓ એમના ‘ભલા’ વાચકો ઉપર વ્યાખ્યા કરવાની જવાબદારી નાખી દે છે ને પોતે અગાઉથી જ એની ચેતવણી વાચકોને આપી દીધેલી તેની નોંધ – ચેતવણી ક્યાં લખી છે તેના સરનામા સાથે – આપે છે. પછી પાછા એ પોતે ચેતવણીને ‘વળગી જ રહેવાના છે’ તેવી ધમકીભરી જાણ કરે છે. પણ પછી કોણ જાણે કેમ – વાચક પર દયા આવી જવાથી કે વાચકને મુંઝવી નાખવા માટે – ‘ધારો કે…’ની ‘ભુલભુલામણી’ ભરી લપસણી જાહેરાત વડે વ્યાખ્યા આપવા આગળ આવે છે ! વાચક હજી કાંઇ વીચારવાની ‘ક્ષમતા’ મેળવે ન મેળવે ત્યાં તો વાંચીને ભુલી જવાની સુચના તેઓ આપી દ્યે છે જે વાચકને પોતાની ‘રમુજસમજશક્તી’ વીષે અસમંજસમાં નાખી દીયે છે !!

વાતને આમ ફેરવી ફેરવીને છતાં કુશળતા અને ચાતુરીપુર્ણ રીતે રજુ કરવાની તેમની શૈલી આ નીબંધોની એક ખાસ વાત ગણવી પડે.

એક બીજી વીશેષતા પણ તરત ધ્યાને ચડે તેવી છે તે વાચક સાથે સીધો નાતો જોડી દેવાની તેમની રીત. ક્યારેક તેઓ પડદા પાછળ રહીને સ્ટેજ પર ભજવાતા નાટકની ભુમીકા સમજાવતા લાગે છે તો ક્યારેક તેઓ કોઈની પાછળ ઉભા રહીને – તે માણસ જુએ નહીં તેમ – આપણને પરીચય કરાવતા જણાય છે. ક્યારેક ચોતરે બેસીને સૌ સાંભળે તેમ વાત માંડે છે તો ક્યારેક વળી આપણા કાનમાં કહેતા હોય તેમ વાત ફુંકે છે. ગમે તે રીતે, પણ વાત તો તેઓ એવી રીતે મુકે છે જાણે આપણે તેમને રુ–બ–રુ ‘સાંભળતા’ હોઈએ.

“કોઈ વાર્તા કે બનાવના વર્ણનમાં અંતભાગે અણધારી કે વિપરિત પરાકાષ્ઠા લાવી દેવાની કળા” વીષે તેઓ પોતાના નીબંધમાં ઉદાહરણ સાથે રજુઆત કરે છે ને શ્રી ક્ષ અને શ્રી ય વચ્ચેનો સંવાદ મુકે છે. (જુઓ પાન નં….) કોઈ જોક હોય તેવી શૈલીમાં અપાયેલો આ સંવાદ આખો રમુજનો સરસ પ્રકાર બની રહે છે.

એમના લેખોમાં ક્યારેક પોતે જ વાચકને હાસ્યના પ્રાગટ્ય વીષયક શંકામાં નાખીને વાચક પર નીર્ણય કરવાનું છોડે છે ! કહે છે –

“હું મારા આર્ટિકલને અહીં કોઈપણ જાતના માનસિક દબાણ વગર સમાપ્ત કરું છું કે જે તમને હસાવી દેવા કે ઓછામાં ઓછું સ્ટુડીઓમાં કોઈ ફોટોગ્રાફર બનાવટી સ્મિત લાવવા જેમ ‘cheese’ બોલવાનું કહે તેમ એકાદ સ્મિત પણ કરાવી લેવા સક્ષમ નીવડ્યો છે કે કેમ ! હા, હાહા, હાહાહા!!!”

અહીં તેઓ હસવાનો જે બીજો વીકલ્પ સુચવે છે તે એને તાદૃશ્ય કરી દેનારો છે ! ફોટો પડાવનારને ફોટોગ્રાફર કૃત્રીમ રીતે હસવા માટે ચીઝ બોલવાનો જે નુસખો બતાવે છે તેમાં હાસ્યનો એક પ્રકાર છતો થાય છે !! અને છેલ્લે, પોતાની આ કલા માટે હશે કે, પછી અન્યથા પણ લેખક સળંગ ત્રણ આવર્તનોમાં અનુક્રમે એક, બે, ત્રણ હા–કાર મુકીને ‘હાહા–કાર’ કરી જાણે છે.

બહલૂલ દાના નામના પ્રખર બુદ્ધીશાળી ને મસ્તરામ વ્યક્તીનું ચરીત્રચીત્રણ બહુ જ સરસ રીતે થયું છે. આપણો બીરબલ કે પેલો ગધેડા પર સવારી કરીને લોકોને ઉપદેશ આપતો ફીલસુફ અહીં યાદ આવી જાય છે. આ પ્રસંગમાં લેખકે જે ત્રણ પ્રસંગો મુક્યા છે તે એકએકથી ચડીયાતા અને બહુ મોટી શીખ આપનારા છે.

“હરખભેર બાઈડી પરણી આવેલો ભરથાર” મધુરજનીને પણ જીવનભરના બંધન તરીકે માનીને એનાથી છુટવા મથવાને બદલે એમાં જ રમમાણ બની જાય તેમ લેખક પોતાના તમાકુના વ્યસનને દર્શાવે છે. લગ્ન અને વ્યસનને સાથે મુકીને લેખકે જોખમી છતાં સફળ એવું ઉદાહરણ મુક્યું છે ! “અમદાવાદના કાળુપુરના એ જૂના રેલ્વે સ્ટેશન ઉપર પેલી મેઘલી રાત્રિએ તમાકુ સાથે થએલો એ સહજ મૈત્રીકરાર ક્યારે વૈવાહિક જીવનમાં પરિવર્તિત થઈ ગયો તેની ખબર સુદ્ધાં રહી નહિ.” અહીં તેમણે વ્યસનનું બહુ જ માર્મીક શબ્દચીત્ર આપ્યું છે. મૈત્રીકરારને વૈવાહીક જીવનમાં ફેરવાઈ જતો બતાવીને લેખકે તમાકુ સાથેના માનવીના સંબંધને બળુકી શૈલી ને સચોટ ઉદાહરણ વડે તીરસ્કાર્યો છે.

“માર્મિક વિનોદી પ્રશ્નોત્તરી” અને “ટાઈમપાસ તરંગી પ્રશ્નોત્તરી” આ બન્ને લેખો પાસેપાસે મુકાયા છે. પ્રથમમાંના પ્રશ્નો માર્મીક છે પણ રમુજના આશયવાળા નથી. એમાં જ્ઞાન પીરસવાનો સહજ પ્રયત્ન છે. બીજા લેખમાં ભલે ટાઈમ પાસ કરવા નીમીત્તે પણ જે સવાલો પુછ્યા છે તે બધા રમુજ અને તાર્કીકતાના નમુનાઓ છે ! આ પ્રકારની રમુજ આપણને હળવું અને રસાળ સાહીત્ય પુરું પાડે છે. બીજા લેખનો છેલ્લો તેરમો સવાલ લેખકે ખાસ જુદો તારવ્યો છે ! જુઓ, લેખક પોતાના ભોગે પણ કેવી નીર્દોષ રમુજ કરી લ્યે છે ! –

પ્ર. – ઉપરના 13ની સંખ્યામાંના પ્રશ્નોત્તરનાં જોડકાંમાં કયું સાવ નકામું છે ?

ઉ. – મને પૂછવાનું ઉત્તમ તો એ રહેશે કે કયું નકામું નથી !

વલીભાઈની વાતો વાંચવાની શરુઆતમાં જ મને એમના વીશાળ વાંચનનો ખ્યાલ આવી ગયો હતો. અનેક મહાનુભાવોનાં નામો, એમાંનાં મોટા ભાગનાંનાં અવતરણોને લેખકે આ બધા લેખોમાં છુટથી વેર્યાં છે. પણ જ્યારે મેં એમને ભારતીય કાવ્યમીમાંસાનાં કેટલાંક નામો સાવ સરળતાથી, જાણે ડાબા હાથનો ખેલ હોય તેમ, પ્રયોજતા જોયા ત્યારે સાનંદાશ્ચર્યથી હું ઘેરાઈ ગયો.

“ ‘તમારી સાથે જ્યારે પણ કંઈ વાત કરવાનું બને છે, ત્યારે પેલા સંસ્કૃતના પંડિત કુન્તકનો આત્મા ક્યાંકથી તમારામાં પ્રવેશી જતો હોય છે અને તમે વક્રોક્તિ કર્યા સિવાય રહેતા નથી! તમને સીધું બોલવું ફાવતું નથી કે પછી મારી સાથે જ આમ કરો છો ?’ ”

‘વક્રોક્તિજીવિત’ના લેખક અને વક્રોક્તીવાદને ભારતીય કાવ્યમીમાંસામાં મજબુત સ્થાન અપાવનાર કુંતકને અહીં, આટલી સહજતાથી ને સુક્ષ્મ રમુજ સાથે લાવી મુકીને વલીભાઈએ મારું આ લખવું વસુલ કરી આપ્યું છે !

વલીભાઈનાં લખાણોમાં ડગલે ન પગલે એવાં વાક્યો મળે છે જે એમની શૈલીનાં સ્ફુલ્લીંગો તરીકે ઓળખાવી શકાય. સાવ સહજ રીતે જાણે શ્વાસોચ્છ્વાસની રીતે તેઓ વાક્યો લાવી મુકે છે. આ વાક્યોમાં એમનું વીશાળ વાચન, એમની ફીલસુફી, ભાષાપ્રયોજનની અનુભવી શક્તી અને હળવાશ, એ બધું સાથે સાથે ચાલે છે. ભાગ્યે જ ક્યાંય કૃત્રીમતા વર્તાય છે, જુઓ –

“સ્મશાને કે ક્બ્રસ્થાને પહોંચી ગએલાં મડદાં કે મૈયતો પાછાં ન જ આવે તેવા સનાતન સત્યને મારી વાલી એ તમાકુએ ખોટું પાડ્યું છે !”

“કોઈક વિદ્વાન વિવેચકને સરસ્વતીદેવીને એમ વીનવવું પડે કે ‘હે દેવી, આ લેખકને અને તેના જેવા અન્યોને માફ કરી દેજે કેમ કે તેઓ બિચારાઓને ખબર જ નથી કે તેઓ શું લખી રહ્યા છે!’“
“લોકશાહીમાં વિવિધ ખાતાંઓના પ્રધાનો તરીકે જે તે ક્ષેત્ર કે વિષયના અનુભવીઓને જ જે તે ખાતાં સોંપવામાં આવતાં હોય છે. તો પછી, દારૂબંધી ખાતામાં દારૂડિયા પ્રધાનો જ નીમવામાં આવતા હશે, કેમ ખરું ને !”
““આ Free Style લેખ કોમ્પ્યુટર ઉપર ડ્રાફ્ટ કરી રહ્યો છું અને નીચે પાંચમું પાનું અડધે આવેલું દેખાતું હોઈ મને લાગે છે કે મારે લગામ વગરના તરંગ રૂપી આ ઘોડાની પીઠ ઉપરથી નીચે ભૂસકો મારવો જોઈએ અને મારા લખાણના અતિ વિસ્તારને મારે ખાળી લેવો જોઈએ, જો હું ઈચ્છતો હોઉં કે મારા બ્લોગને લોકો ઈચ્છાથી નહિ તો ભૂલથી પણ વાંચે !”

ઉપરના ઉદાહરણમાં જોવા મળે છે તેમ લેખક બે બાબતે જાગ્રત હોવા છતાં કેટલીક નબળાઈઓ ધરાવે છે ! એમાંની એક તે લખાણોનું ઘણું લંબાણ ને બીજું કે જે પ્રથમનું જ પરીણામ છે તે વીષયાન્તર ! મેં આ માટે એમને જાગ્રત કહ્યા તેના કારણોમાં મારે જવાની જરુર નથી કારણ કે લેખકે પોતે જ અવારનવાર તેનો જાતે સ્વીકાર કર્યો છે. જુઓ –

“હવે મારા વાચકોની તાલાવેલીનો અંત લાવવા મારા લેખના મુખ્ય વિષયે આવું છું અને હાલ સુધી આપ સૌને લબડાવવા બદલ માફી માગીને આગળ વધું છું.”

“હવે મારી ચર્ચાને આગળ લંબાવું છું, તેમ કહેવા કરતાં મારા માટેના એ પેલા અનામી ભાઈના વિચારોને અથવા તો અર્થવ્યવસ્થાકીય પ્રયોગને મારા સ્મરણ મુજબ સંક્ષિપ્તમાં રજૂ કરીશ.”

“આટલે સુધી વાંચકોને લાગ્યું હશે કે અહીં તો ગોળગોળ વાત કરવામાં આવી રહી છે…… કોઈક મારા ચર્ચાપત્રને આટલા સુધી વાંચતાં વાંચતાં આવીને એક વાતની ગાંઠ તો અવશ્ય વાળે કે આ ભાઈની ડાગળી ચસકી તો નથી ગઈ !”

હળવા નીબંધોમાં લંબાણનો મુદ્દો નબળાઈ રુપે ન લેવાય તે જાણું છું. જ્યોતીન્દ્ર દવેનો પ્રશ્નાર્થવાળો લેખ અસાધારણ લાંબો છે. વળી વીષયાન્તરને બાદ કરતાં બાકીનું લંબાણ ક્યાંક ને ક્યાંક અનેક પ્રકારનું વૈવીધ્ય લાવી આપવામાં મદદરુપ બને છે. તેથી લંબાણની બાબતને તે રીતે જ જોવી રહી.

આ બધા નીબંધોના વીષયો જોતાં બધા લેખો હળવા નથી. ‘હળવા મિજાજે’ શીર્ષક નીચે લેખકે કેટલુંક ગંભીર પણ મુક્યું છે છતાં એકંદરે એમનો આશય હળવા હૈયે ને હળવી રીતે સૌ વાચકોને કેટલીક બહુ જ મજાની વાનગીઓ પ્રેમથી પીરસી છે.
આપણા સાહીત્યમાં વીનોદને એક આદરપુર્ણ સ્થાન મળ્યું છે તેમાં એક કારણ વીનોદની સાથે સાથે જ એમાંથી મળતો રહેતો બોધ છે. હાસ્ય લેખકોમાંના મોટા ભાગના લેખકોએ પોતાના નર્મમર્મ દ્વારા જીવનના કેટલાય મર્મો સમજાવ્યા છે. મમળાવ્યા કરવાનું મન થાય તેવાં સુત્રો આપણને હાસ્યલેખકો પાસેથી મળતાં રહ્યાં છે.
એવાં જ કેટલાંક વાક્યો આપણા આ લેખક સુત્રરુપે મુકે છે, જે આપણને સહજ રીતે યાદ રહી જાય. આવાં વાક્યોમાં હળવાશ અને જ્ઞાન બન્નેનો અનુભવ થયા વગર રહેતો નથી. જુઓ –

“આત્મપરિચય આપવો એ ખતરનાક ખેલ ખેલવા બરાબર છે, ખાંડાની ધાર ઉપર ચાલવા જેવું જોખમકારક છે, કેમ કે લખવામાં જરાક પણ મર્યાદા બહાર હરખપદુડા થયા, તો સમજવું કે ગયા કામસે ! આત્માશ્લાઘા એ દૈહિક રીતે જીવતા રાખે તેવી આત્મહત્યાનો એક પ્રકાર છે,”

“જો તમારામાં સહેજ પણ રમુજવૃત્તિ હોય, તો તમારે અહીં હસવું જોઈએ; નહિ તો પછી આ અવતરણોને તમારા જીવનસાથી સાથે વહેંચો અને કદાચ તે તમારા ગાલ અને/અથવા ઓષ્ઠ ખેંચીને અથવા તો તમારી બગલોમાં ગલીપચી કરીને તમને હસવામાં મદદ કરશે !”

“એ કેવું સરસ કહેવાય કે કોઈપણ માણસ પોતાની મર્યાદાઓને જાતે સમજી શકતો હોય !”

મારી આ પ્રસ્તાવના પણ વધુ લાંબી થઈ જ ગઈ છે તેથી મનેય હવે શંકા થવા લાગી છે કે આના વાચકો પ્રસ્તાવનાકારને ક્ષમા નહીં આપે ! તેથી હું ય લેખકના પેલા લેખ “છેલ્લો પાસો”માં બતાવ્યા મુજબનો નુસખો વાપરી જોઉં !! એ લેખમાં એક એવા હાસ્ય કલાકારની વાત છે, જે ઓડીયન્સને અઘરી કહેવાય તેવી જોક્સ સંભળાવે છે ને છતાં કોઈ હસતું નથી ! છેવટે તે છેલ્લો પાસો ફેંકે છે ને પોતાની જ પીઠ થાબડીને બોલે છે –

“શાબાશ ! ઓડીયન્સને ન હસવા માટે હિપ્નોટાઈઝ કરવામાં આખરે તું સફળ થયો ખરો !”

વાચકોને મારે તો હસાવવાના હતા જ નહીં તેથી મારે મારી પીઠ થાબડવાની રહેતી નથી પણ લેખકે આ સંગ્રહને પ્રગટ કરીને જે કાર્ય કર્યું છે તેને માટે તો હું એમની જ પીઠ થાબડીને કહીશ કે, (‘વલી, વલીભાઈ, વલભૈ, વલદા, વિલિયમ, વલિયા, વલીડા, વિએન, વિએનજી, વલા, ભાઈ વલા’) વગેરે અનેક નામોથી સંબોધાતા એવા મારા મીત્ર વલીભાઈ ! તમારાથી હું તો અવશ્ય હીપ્નોટાઈઝ્ડ થયો છું.

અસ્તુ.

(પ્રસ્તાવના લખનાર પોતાની જોડણીમાં એક ઈ અને એક ઉનો પ્રયોગ કરવામાં માને છે તેથી તેમની જોડણી યથાવત્ રાખી છે.)

# # #

મારા ‘હળવા મિજાજે’માંના છેલ્લા ‘પાડદર્શન’ પ્રકરણમાં મુરબ્બીશ્રી જુગલકિશોર વ્યાસને લગતા લખાણનો અંશ : –

“હવે મૂળ વાતે આવું તો ‘જુકાકા’ (તેમના બ્લોગ ‘Net ગુર્જરી’ના વાચકોનું અને સમગ્ર ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં તેમને હુલામણું સંબોધન), ‘ન જાન, ન પહેચાન; માન, ન માન: મૈં તેરા મેહમાન !’ ઉક્તિ અનુસાર મુજ અજનબીને ‘વલીભાઈની કેટલીક લવલી વાતો !’ શીર્ષકે પ્રસ્તાવના લખી આપે તે ગજબ ભયો રામા (પણ, આગળ પેલા ફિલ્મીગીત મુજબ જુલમ ભયો તો ન જ ગવાય ને!) કહેવાય! બ્લોગજગતમાં કેટલાય નવીન નિશાળિયાઓને માર્ગદર્શન પૂરું પાડનાર, ભાષાશુદ્ધિ માટે બ્લોગર્સને જાગૃત કરનાર, પ્રતિભાવો દ્વારા નવોદિતોને ચાનક ચઢાવનાર, પોતાના બ્લોગ ઉપર વિવિધ વિષયો અને સાહિત્યપ્રકારો થકી ઉમદા વાચનસામગ્રી પીરસનાર એવા મુરબ્બીશ્રી જુકાકાનો પરિચય મને ખૂબ મોડેથી થયો તેનો વસવસો રહ્યા કરશે. જો કે મિરઝા ગાલિબના આધ્યાત્મિક અર્થમાં સમજવાના આ મતલબના એક શેર કે ‘મસ્જિદમાં ગુમાવેલા સમયનું સાટું પીઠામાં જઈને વાળો !’ની જેમ તેઓશ્રી અમદાવાદ ખાતે જ હોઈ અને મારું અંશત: કુટુંબ પણ ત્યાં જ હોઈ તેમને તેમની અનુકૂળતાએ અવારનવાર મળતા રહીને એ ખોટને સરભર કરીશ. વળી તેમની મારા લખાણના અતિ વિસ્તાર વિષેની પ્રેમાળ ટકોરને ગાંઠે બાંધીને તેમણે લખી આપેલી પ્રસ્તાવના બદલ ફરી એક વાર તેમનો ‘પાડ’ માનીને અત્રે મનોમન ‘અલમ અતિ વિસ્તરેણ’ ઉચ્ચારીને બીજા મદદગારો તરફ આગળ વધું છું.”

# # #

Note : – You may click here to preview my e-book “હળવા મિજાજે”.

 
1 Comment

Posted by on June 15, 2012 in લેખ, વિવેચન

 

Tags: , , , ,

 
હાસ્ય દરબાર

ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં રોજ નવી જોક અને હાસ્યનું હુલ્લડ

ગુગમ - કોયડા કોર્નર

વિશ્વભરના ગુજરાતીઓને ચરણે- કોયડાઓ

saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-21

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Tim Miller

Poetry, Religion, History and Art

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books