RSS

Tag Archives: મૂળાક્ષર

(૪૩૦-અ) હમને તો બબૂલ બોવિયા, ને આંબલા ઝંખીએ હો જી…

મારા આજના લેખના શીર્ષકમાં મેં ‘જરા હટકે’ સ્ટાઈલ મારી છે. હિંદી, તળપદા, હૂલામણા અને ભજનિયા એવા શબ્દો અનાયાસે પ્રયોજાઈ ગયા છે અને તેને અનુરૂપ વિષય પણ મનમાં આકાર લઈ ચૂક્યો છે. વિષય તો, ગુર્જર ભાંડુંડાંઓ, બીજો કયો હોઈ શકે; એ જ આપણા સૌની માતૃભાષા ગુજરાતી વિષેની બળતરા અંગેનો જ તો વળી ! ગુજરાતીના ભાવી વિષેની ચિંતારૂપી ચિતા ઉપર માંડ રાખ વળવા માંડે અને ક્યાંક વળી કોઈકેને કોઈક એવા ઝંઝાવાતી લેખો વાવા માંડે કે ઓલી રાખ ઊડી જઈને માંહ્યલા અગનને પ્રજ્વલિત કરી બેસે.

આ લેખકડો સૌને ગમે કે ન ગમે પણ આ લેખ માથેના મથાળે રોકડું પરખાવી દે છે કે આપણે બાવળનાં બી રોપી દઈએ છીએ અને આંબો ઊગવાની ગાંડપણભરી આશાઓ સેવતા હોઈએ છીએ. અહીં બી રોપવું એટલે કે કોઈ કામનો પ્રારંભ કરવો. અહીં આ લેખમાં ‘કોઈ કામ’ એટલે ગુજરાતી ભાષા શીખવા-શીખવવાની જ વાત અભિપ્રેત સમજવી, મારાં ભાઈબહેનો ! બાળકને માતૃભાષા શીખવનારાં ઘરની અંદરનાં ગુરુઓમાં સર્વપ્રથમ માતા અને પછી અન્ય કુટુંબીજનો આવે. બાળક મોટું થઈને ઘર બહાર રમવા જવા માંડે એટલે આડોશપાડોશનાં તેનાં સમવયસ્કો આવે અને એમ ક્રમિક આગળ વધતાં એ બાળકના શાળાજીવનમાં તેના શિક્ષકો અને સહાધ્યાયીઓ આવે.

હવે કારખાનાંઓમાં માલનું ઉત્પાદન કરનારા કામદારો જેમ અકુશળ, અર્ધકુશળ અને કુશળ હોય છે, તેમ બાળકને તેની માતૃભાષા શીખવનારાં ઉપર દર્શાવાએલાં ગુરુજનો પૈકી શિક્ષકો તો કુશળ જ હોવા ઘટે. શિક્ષકેતર ગુરુજનો કુશળ હોય તો well and good, અર્ધકુશળ હોય તો એ પણ ચાલે અને અકુશળ હોય તો તેમને ચલાવી પણ લેવા પડે; પરંતુ શિક્ષકોની ગુણવત્તા બાબતે કોઈપણ પ્રકારની બાંધછોડ કરી શકાય ખરી ? અહીં ‘શિક્ષકો’ ને વ્યાપક અર્થમાં બેબીસીટીંગથી માંડીને આંગણવાડી, બાલમંદિર, શાળા-મહાશાળા કે વિદ્યાલય-મહાવિદ્યાલય સુધી અધ્યાપન કરાવનારાં સૌ કોઈ આવે.

અહીં આપણે પાયાનાં શાળાકીય ગુરુજનો અંગેની જ વાત ચર્ચવા માગીએ છીએ, પણ એ પહેલાં આપણે સૌ વાચકોએ આપણા એ બાલ્યકાળ તરફ પાછા ફરવું પડશે. આપણે એ યાદ કરવું પડશે કે આપણા એ પાયાના ગુરુજનો વાસ્તવમાં પોતાના પવિત્ર એવા શિક્ષણના વ્યવસાયમાં ખરે જ ગંભીર હતા ખરા ? તેઓ પોતાના શિક્ષણકાર્ય માટે સજ્જ થઈને આવતા હતા ખરા ? તેઓશ્રીઓ કક્કો, બારાખડી, એકડી કે આંકથી માંડીને કાવ્ય કે પાઠના વાંચન અને લેખનમાં સ્વયં સ્પષ્ટ હતા ખરા ? ચાલો, આપણા ભૂતકાળની એ વાતો જવા દો અને વર્તમાનમાં આવી જઈને હાલની કોઈક શાળાની પાટલી ઉપર છેવાડા બેસી જઈને એ મહાનુભાવોને અવલોકીએ. મારું માનવું છે કે હવે આગળ ઉપર હું જે કંઈ કહેવા જઈ રહ્યો છું તે સંદર્ભે આપને કોઈ પરિવર્તન નહિ દેખાય. શિક્ષકો નિવૃત્ત થતા જશે અને તેમની જગ્યાએ નવીન આવતા જશે, પણ માતૃભાષા શીખવવાની પાયાની ભૂલો અને ક્ષતિયુક્ત પાયાની પુસ્તિકાઓ આજે પણ જોવા મળશે જ.

સર્વ પ્રથમ આપણે ગુજરાતી કક્કો યાને મૂળાક્ષર (Alphabet) કહેતાં વ્યંજનોની વાત કરીએ, તો આપણે તેની પુસ્તિકાઓમાં શુદ્ધ મૂળાક્ષરો (વ્યંજન) કદીય આપ્યા નથી. આપણે ક, ખ, ગ, ઘ વગેરે ‘અ’ સ્વર સાથે ભળેલા મૂળાક્ષરો જ આપ્યા છે; ક્, ખ્, ગ્, ઘ્, વગેરેની જેમ મૂળભૂત નહિ. અહીં ગુજરાતી ભાષા શીખતાં બાળકોને મૂળ ખ્યાલ (Concept) આપવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છીએ. એમને સમજાવવું જોઈએ કે જે તે મૂળાક્ષર (વ્યંજન) ઉચ્ચારતી વખતે તેને ઉચ્ચારવાનું શરૂ કરીને તરત જ છોડી દેવાનો છે, એટલે કે અડધો ઉચ્ચારવાનો છે. જ્યારે તેને લખવામાં આવે ત્યારે સ્વરરહિત એવા નીચેના ભાગે ‘માત્રા’ના આકારથી લખાતા ચિહ્ન સાથે યાને ‘ખોડો’ વ્યંજન તરીકે લખવાનો છે. હવે એ છોડી દેવાતા મૂળાક્ષર સાથે ‘અ’ સ્વર જોડાય, ત્યારે જ આપણે શીખતા આવ્યા હતા તે કે કદાચ હાલમાં પણ શીખવવામાં આવતા હશે તેવા આખા અક્ષરો બને છે અને એ મૂળાક્ષર તો નથી જ નથી.

હવે આપણે બારાખડી ઉપર આવીએ તો સમજાશે કે બારાખડી એ જે તે વ્યંજન સાથે સંજ્ઞાત્મક રીતે સ્વર ભળતાં બનેલા જે તે અક્ષરો છે. આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ઐ, ઓ, ઔ વગેરે સ્વતંત્ર રીતે લખી શકાતા સ્વરોને જ્યારે પેલા વ્યંજનો સાથે જોડવામાં આવે; ત્યારે તેના માટે મુકરર કરેલી સંજ્ઞાઓ આગળ-પાછળ, ઉપર-નીચે મૂકવામાં આવતી હોય છે. આ સંજ્ઞાઓને બોલવા માટેનાં નામો પણ આપવામાં આવ્યાં છે, જેવાં કે કાનો (કા), હૃસ્વ ઇ (કિ), દીર્ઘ ઈ (કી), હૃસ્વ ઉ (કુ), દીર્ઘ ઊ (કૂ) , એક માત્રા (કે), બે માત્રા (કૈ), કાનો માત્રા (કો), કાનો અને બે માત્રા (કૌ) વગેરે. હવે મજાની વાત અહીં આવે છે. ‘અ’ સ્વરને કોઈ સંકેત નથી, એટલે જ તો ઉપરોક્ત યાદી ‘આ’થી શરૂ થાય છે. મજાકમાં કહું તો ‘અ’ નિરાકાર છે, ઈશ્વરની જેમ જ તો ! તેને મન કે અક્કલથી સમજી શકાય, સાકાર સ્વરૂપે જોઈ ન શકાય. આ ‘અ’ નું કામ શું, તો તેનો જવાબ એ છે કે તે જે તે ખોડા વ્યંજન સાથે ભળે એટલે પેલો વ્યંજન ખોડો (લંગડાતો) મટી જાય. આમ એનો પોતાનો કોઈ સંકેત નથી, પણ ઊલટાનો પેલો વ્યંજનની નીચેનો ‘ખોડા’નો સંકેત ખાઈ જાય છે, હજમ કરી નાખે છે ! આપણા ગુરુજનો વિદ્યાર્થીઓને આ બારાખડીને સમૂહમાં બોલાવતી વખતે ‘ક’ ને ‘કંઈ નહિ’, ‘ક’ એમ બોલાવે છે. ઉપરની ચર્ચા ઉપરથી ફલિત થાય છે કે વાસ્તવિક રીતે આમ બોલવું ખોટું છે; ખરું તો એમ બોલાવું જોઈએ કે ‘ક્’ ને ‘અ’, ‘ક’.

હાલમાં આપણે લખવામાં કે બોલવામાં થતી ભાષાકીય કે ઉચ્ચારગત ભૂલો માટે જે કાગારોળ મચાવીએ છીએ, એના માટે બાળકોને ગળથૂથીમાં આપેલી આપણી આ ભૂલો જ જવાબદાર છે. ગામડાંમાં વિદ્યાર્થીઓ બિન્દાસ્તપણે કોનો, માતરા, રસવાવાડુ, દીર્ઘાવાડુ જેવા ખોટા ઉચ્ચારો થકી બારાખડી બોલતા હોય છે. એકડીના શબ્દો પણ પણ ખોટી રીતે ઉચ્ચારાય છે, જેમ કે ‘પાંચ’ના બદલે ‘પોંચ’. આંક (ઘડિયા કે પાડા) બોલાવતાં રાગ લાવવા ‘એકડ’, ‘બગડ’, ‘ત્રગડ’ કે ‘પચુ પચુ પચ્ચી (૫X૫=૨૫) જેવા વિકૃત ઉચ્ચારો થતા હોય છે. શિક્ષકો પોતાના ઘરમાં બોલાતી પોતીકી બોલીમાં જ સૂચનાઓ આપતા હોય છે.; ‘અલ્યા, આંઈ આય’, ‘ચ્યોં જ્યો’તો’ વગેરે. વર્ગનાં પાટિયાંમાં ખોટી જોડણીઓવાળાં લખાણો લખાતાં હોય છે, ઓરડાની દિવાલો ઉપર અશુદ્ધ શબ્દોમાં સુવિચારો લખાતા હોય છે, પાઠ્યપુસ્તકો ખામીઓથી ભરપુર હોય છે; આ બધાં વાવેલાં બાવળનાં બીને ગમે તેટલી માવજત આપવામાં આવે તો પણ બાવળ જ ઊગે, કંઈ આંબો ન ઊગે. એ ઝાડ મોટું થાય ત્યારે આપણને કાંટા જ મળે, કંઈ કેરીઓ તો ન જ મળે ને !

લેખસમાપને હું આવી ગયો છું અને મારા આ લેખને સમેટતાં હું એટલું જ કહેવા માગું છું જ્યાં સુધી પાયાનું શિક્ષણ સ્પષ્ટ ખ્યાલ (Concept) સાથે આપવામાં નહિ આવે, ત્યાં સુધી આપણને કાંટા ભોંકાવાના જ છે. કોઈ પૂર્વપ્રાથમિક વિદ્યાર્થી જ્યારે શરૂઆતમાં જ ૫૭૮૨ ને ૫૦૦૦૭૦૦૮૨ લખે, ત્યારે સમજવું રહ્યું કે તેને સંખ્યાના જે તે અંકના અંકસ્થાન પ્રમાણેના મુલ્યની સમજ આપવામાં આવી નથી. ‘ઘેટાબકરા ચરી રહ્યા હતા.’ એમ લખાય ત્યારે સ્વીકારવું પડશે કે જે તે લખનાર પોતે જ અનુસ્વારોને ચરી ગયો છે. જ્યારે ‘ગોંધીજી’, ગોંધીનગર’ બોલાય ત્યારે ‘એક અને એક બે’ ની જેમ માની જ લેવું પડશે કે એ બોલવાવાળાને શીખવવામાં આવ્યું જ નથી કે ‘આં’ અને ‘ઓં’ એ ભિન્ન બાબતો જ છે. કોઈક ડિટરજન્ટ પાઉડરની જાહેરાતમાં ‘ડાઘ’ વિષે એમ કહેવામાં આવ્યું છે કે ‘ઢૂંઢતે હી રહ જાઓગે !’; બસ, આપણે આપણી ગુજરાતી ભાષાના શુદ્ધ શબ્દો માટે પણ આવી જ કોઈ જાહેરાતો આપવી પડશે કે ‘ઢૂંઢતા જ રહી જશો, લ્યા !’. આજકાલ આપણી ગુજરાતી ભાષા એવી મંઝિલ તરફ ગતિ કરી રહી છે કે બિચારી કોઈ ગરીબ સ્ત્રીની સાડી જોઈને આપણે કહેવું પડે કે ‘સાડીમાં થીગડાં કે થીગડાંમાં સાડી !!!’.

લખ્યું-વંચાવ્યું માફ !

 

Tags: , , , ,