RSS

Tag Archives: રદીફ

(595) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૨૫ (આંશિક ભાગ – ૧) હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હૈ બસ કિ હર એક ઉનકે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર  (શેર ૧ થી ૩)

 

 

પ્રસ્તાવના : 

ગ઼ાલિબની શ્રેષ્ઠતમ ગ઼ઝલો પૈકીની આ પણ એક ગ઼ઝલ હોવા છતાં તે વધુ વિખ્યાત તો તેના મક્તા શેરના કારણે બની છે. જો કે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના બધા જ મક્તા શેર કંઈક ને કંઈક વિશેષતા તો ધરાવતા જ હોય છે અને તેથી જ મેં અગાઉ નોધ્યું છે કે ગ઼ાલિબના કોઈક ચાહકે ગ઼ાલિબની બધીય ગ઼ઝલોના મક્તા શેરની એક નિસરણી બનાવવાની પરિકલ્પના કરીને કહ્યું છે કે એ નિસરણી ગ઼ાલિબના ચાહકોને સ્વર્ગ સુધી પહોંચાડી શકવા માટે સમર્થ પુરવાર થઈ શકે. જો કે આ ગ઼ઝલના અંત ભાગે એ મક્તા શેર તો આવશે જ અને તેની ચર્ચા પણ થશે જ, પરંતુ તેને અહીં આપી દેવાથી મારી જાતને નહિ રોકી શકું. તો ગ઼ઝલપ્રેમી મિત્રો, એ મક્તા શેર છે: “હૈં ઔર ભી દુનિયા મેં સુખ઼ન-વર બહુત અચ્છે, કહતે હૈં કિ ‘ગ઼ાલિબ’ કા હૈ અંદાજ઼-એ-બયાઁ ઔર”

ચાલો ત્યારે, હવે આપણે આ  ગ઼ઝલના અગિયારે અગિયાર  શેરને એક પછી એક ચર્ચાની એરણ ઉપર લેતા જઈએ.

* * *

તો હૈ બસ-કિ હર ઇક ઉન કે ઇશારે મેં નિશાઁ ઔર
કરતે હૈં મોહબ્બત ગુજ઼રતા હૈ ગુમાઁ ઔર (૧)

(નિશાઁ= નિશાની; ગુમાઁ= ગુમાન, ઘમંડ)

સામાન્ય રીતે ગ઼ઝલકારો વિષે એમ કહેવાય છે કે કોઈ નવીન ગ઼ઝલ જ્યારે તેમના દિલોદિમાગમાં સર્જાવા માટે ઉથલપાથલ મચાવતી હોય છે, ત્યારે સર્વપ્રથમ તેમના જેહન (બુદ્દિશક્તિ)માં મત્લાના બંને મિસરા માટેનો અને પછીના શેરના સાની મિસરાઓમાં આવ્યે જતો સામાન્ય એવો રદીફ મુકર્રર થઈ જતો હોય છે. આ રદીફ એ ગ઼ઝલના પ્રકટીકરણ કે અવતરણનું ઉદગમસ્થાન (Radix) ગણાય છે અને તે આખીય ગ઼ઝલની શોભા બની રહેવા ઉપરાંત ગ઼ઝલની ઓળખ (Identity) પણ બની રહે છે.

આપણા ગ઼ાલિબની આ ગ઼ઝલના મત્લા શેરમાંનો દ્વિઅર્થી રદીફ ‘ઔર’ છે અને ગ઼ાલિબ જેવા સિદ્ધહસ્ત   ગ઼ઝલકારો જ આવા દ્વિઅર્થી વિશિષ્ટ રદીફને સરસ રીતે રમાડી પણ શકે અને તેને ઉચિત ન્યાય પણ આપી શકે. ‘ઔર’નો એક અર્થ ‘વિશેષ (more)’ છે તો બીજો અર્થ ‘જુદું જ (Different)’ છે અને હવે આપણે એ જ જોવાનું રહે છે કે ગ઼ાલિબ અહીં ‘ઔર’ રદીફ સાથે કેવી રીતે કામ પાર પાડે છે.

અહીં શેરના પ્રથમ મિસરામાં શાયર કહે છે કે તેમની માશૂકાના પ્રત્યેક ચેનચાળા (Gesture) કે મૂક ઇશારાઓમાં એવા જુદાજુદા સંકેતો કે  નિશાનીઓ (Signals) દેખા દે છે કે તેઓ હેરાન રહી જાય છે કે એના કેવા ઇંગિત અર્થો સમજવા! શું તેમને એ ચાહે છે એમ સમજવું કે પછી  તેમની ઉપેક્ષા થઈ રહી છે એવો દુ:ખદ ભાવ અનુભવવો. વળી અહીં પ્રારંભે મુકાયેલા ‘બસ’ શબ્દને પણ સહેતુક સમજવાનો રહેશે. આપણી ગુજરાતી બોલચાલની ભાષામાં ‘બસ’ના અર્થો આપણે ‘પૂરતું (Enough)’ કે પછી  ‘માત્ર (Only)’ એમ લઈએ છીએ; તો વળી પ્રશ્નાર્થ સ્વરૂપે ‘બસ, આટલું જ  (That’s all)?’ એમ લેતા હોઈએ છીએ. પરંતુ અહીં આ મિસરામાં આગળ શું કહેવામાં આવનાર છે એના ક્રિયાવિશેષણ રૂપે ‘બસ-કિ’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે.

પરંતુ આ શેરનો ખરો આનંદ તો આપણને બીજા મિસરામાં માણવા મળશે. માશૂક કહે છે કે માશૂકા જ્યારે મોહબ્બત દર્શાવવાના મિજાજ (Mood)માં હોય ત્યારે તો વળી તેનું ગુમાન કંઈક જુદા જ પ્રકારનું હોય છે.  અહીં ‘ઔર’ના ઉપરોક્ત બંને અર્થોની સાથે સાથે આ મુજબની અર્થચ્છાયાઓ પણ સમજી શકાય છે. (૧) જ્યારે માશૂકા મહોબ્બત દર્શાવવાનો ભાવ વ્યક્ત કરે છે, ત્યારે માશૂકને જલ્દી વિશ્વાસ નથી બેસતો અને તેના ચિત્તમાં કંઈક જુદી જ શંકાઓ ઉદ્ભવે છે કે આ ઇશ્ક માત્ર દેખાડો તો નહિ હોય! (૨) માશૂકાની માશૂકને ચાહવા અંગેની વધુ પડતી ચેષ્ટાઓ વળી માશૂકને વધારે શંકાશીલ બનાવે છે અને તેનો અવિશ્વાસ વધુ દૃઢ થતો જાય છે કે એ પ્રેમ નહિ પણ દંભ માત્ર જ છે. (૩) વળી જ્યારે માશૂકા ખરે જ પોતાનો પ્રેમ દર્શાવે છે, ત્યારે પણ માશૂક તો કંઈક જુદું જ માનવા અને સમજવા પ્રેરાય છે. (૪) છેલ્લી અવધારણા મુજબ માશૂકા જ્યારે ખુલમખુલા પ્યારનો ઇઝહાર (જાહેરાત) કરે છે, ત્યારે તો માશૂકની અવિશ્વાસની શંકા વધુ ને વધુ દૃઢિભૂત થતી હોય છે.

આમ ગ઼ઝલનો આ મત્લા શેર માશૂકને અવઢવમાં એવા તો ગૂંચવી દે છે કે માશૂકની મન:સ્થિતિ પરત્વે આપણ ભાવુકને દયા આવે અને હસવું પણ આવે. વળી આ શેર સ્ત્રીના આંતરમનને સમજવામાં પુરુષ કેટલો કમજોર પડતો હોય છે એ સનાતન સત્યને ઉજાગર પણ કરે છે. મત્લાના આ બીજા મિસરાનો શાયરની પસંદગી પામેલો શબ્દ ‘ગુજ઼રતા’ પણ વિચારણા માગી લે છે. અહીં ‘હોતા’ મતલબ ધરાવતો કોઈ સરળ  શબ્દ પ્રયોજી શકાયો હોત; પણ ના આ તો ગ઼ાલિબ છે અને તેમની પસંદ સાવ એવી શુષ્ક તો ન જ હોય ને! ‘ગુજ઼રતા’માં જે લાલિત્ય અનુભવાય છે તેની તોલે બીજો કોઈ શબ્દ આવી શકે ખરો!

* * *

યા-રબ વો ન સમઝે હૈં ન સમઝેંગે મિરી બાત
દે ઔર દિલ ઉન કો જો ન દે મુઝ કો જ઼બાઁ ઔર (૨)

( – )

પહેલી નજરે આ શેર સીધો અને સરળ છે અને છતાંય એમાં ગૂઢાર્થ પણ છે. અહીં માશૂક રબ આગળ રાવ (ફરિયાદ) નાખતાં કહે છે કે તેમની વો એટલે કે માશૂકા કે જે ગર્વિષ્ટ કે મિજાજી હોઈ તેમના દિલની વાતને સમજી નથી અને કદાચ સમજી શકશે પણ નહિ. અહીં સ્વયં સ્પષ્ટ ઈશારો છે કે દિલની એ વાત શું હોઈ શકે વળી? ઇશ્ક, મહોબ્બત જ હોય ને! માશૂકના પોતાની તરફના ઇશ્કનો સામેથી પ્રતિભાવ ન મળતો હોઈ તેઓ માને છે કે માશૂકાને એ અંદાઝ આવ્યો નથી લાગતો કે પોતે તેને કેટલી બધી ચાહે છે.

શેરના બીજા મિસરામાં બંને દિલ વચ્ચે જે પરસ્પર પ્રેમની અનુભૂતિ થવી જોઈએ તે ન થતી હોઈ માશૂક પોતાની દુઆ (અરજ)માં રબને બે વિકલ્પ આપે છે; કાં તો તે માશૂકાને એક ઔર (બીજું) દિલ આપે કે જે તેમના ઇશ્કને સમજી શકે અને રબ જો માશૂકાને બીજું દિલ ન આપી શકે તો તેમને એટલે કે માશૂકને બીજી જીભ આપે. અહીં ગ઼ાલિબે પ્રયોજેલા બે શબ્દો  ‘દિલ’  અને ‘જીભ’ને સ્થૂળ અર્થમાં ન લેતાં એમને ગૂઢાર્થમાં એમ સમજવા પડે કે બીજું દિલ એટલે તેના દિલમાં એવું પરિવર્તન લાવવામાં આવે કે જેથી માશૂકના ઇશ્કને પોતે સમજી શકે. વળી એ જ રીતે બીજી જીભ એટલે એટલે કે તેમનો પ્યાર અભિવ્યક્ત કરવા માટેના બીજા કૌશલ્યયુક્ત એવા શબ્દો તેમની જીભને આપવામાં કે જે માશૂકાના દિલને સ્પર્શી શકે.

* * *

અબરૂ સે હૈ ક્યા ઉસ નિગાહ-એ-નાજ઼ કો પૈવંદ
હૈ તીર મુક઼ર્રર મગર ઉસ કી હૈ કમાં ઔર (૩)

[અબરૂ (ફા.)= ભવાં,ભૃકુટી; નિગહ-એ-નાજ઼= નખરાંબાજ  કે લટકાળી (શૃંગારિક ચેષ્ટાવાળી)  નજર; પૈવંદ (ફા.)= સાંધો, સંબંધ, અનુસંધાન ; મુક઼ર્રર=  તય, નક્કી; કમાઁ= ધનુષ]

આ શેરમાં ગ઼ાલિબ માશૂકાની લટકાળી (શૃંગારિક) નજર અને તેની ભૃકુટીના હલાવવાથી મળતા સંકેત વચ્ચેના અનુબંધ માટે ‘ક્યા’ પ્રશ્નથી એ પ્રસ્થાપિત કરવા માગે છે કે એ બેઉ વચ્ચે અનુસંધાન છે. મારા નમ્ર મત મુજબ બીજા એટલે કે સાની મિસરાના પ્રારંભિક ‘હૈ’ને ‘ક્યા’ સાથે જોડતાં મારો પ્રથમ એટલે કે ઉલા મિસરાનો મેં તારવેલો મતલબ સ્પષ્ટ સમજાશે. ગ઼ાલિબની અભિવ્યક્તિની આ જ તો ખૂબી છે કે તે પોતે કરવા માગતા વિધાનને સીધું રજૂ ન કરતાં સહૃદયી ભાવક સામે પ્રશ્ન મૂકીને તેની પાસે જ એ વાત અંકે કરાવે છે.

આ શેરના બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબ તેમની અન્ય ગ઼ઝલોના સાની મિસરામાંની યુક્તિ-પ્રયુક્તિઓની જેમ અહીં પણ એકદમ ભાવપલટો સાધતાં એમ જણાવે છે કે ચોક્કસપણે માશૂકાની નજર અને ભૃકુટી વચ્ચે અનુસંધાન તો છે જ; પરંતુ માશૂકાની નજરનું તીર ભલે તેના નિર્ધારિત લક્ષ્ય માટે મુકર્રર હોય, તેમ છતાંય તેનું ઉત્પત્તિસ્થાન (ઉગમસ્થાન) તો તેની ભૃકુટી રૂપી ધનુષ નહિ પણ ઔર (અન્ય કોઈ) ધનુષ જ છે. અહીં શાયરે એવો નાજુક ભાવ દર્શાવ્યો છે કે માશૂકના દિલને ઘાયલ કરવા માટ સમર્થ એ નજરનું તીર સ્થૂળ એવા ભ્રમર રૂપી ધનુષમાંથી નહિ, પણ સૂક્ષ્મ એવા બીજા જ કોઈ અજ્ઞાત ધનુષમાંથી છોડાય છે. આમ ગ઼ાલિબ માશૂકાની નજરના તીરને ક્ષુલ્લકતાના બદલે ભવ્યતા બક્ષે છે. અહીં અજ્ઞાત ધનુષને નિર્ધારિત કરવાની જહેમત ઉઠાવવી જરૂરી નથી લાગતી, કેમ કે અહીં આ શેરને માણી શકાય તેવા કૌશલ્યના હેતુસર શાયર એ ધનુષને અનિશ્ચિત રાખવા માગે છે, જેનો વ્યંજનાર્થ તો એ જ લેવાનો રહેશે કે નજરનું એ તીર સામાન્ય નહિ, પણ માશૂકના દિલને આરપાર વીંધી નાખનારું ઘાતક તીર છે અને તેથી જ તેઓ એ અન્ય ધનુષ માટે ‘ઔર’ શબ્દ પ્રયોજે છે.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)                                                                                                                                             (ક્રમશ:આંશિક ભાગ-૨)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 63)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

* * *

 

Tags: , , ,

(592) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન -૨૨ (આંશિક ભાગ – ૧) નુક્તા-ચીં હૈ ગ઼મ-એ-દિલ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

નુક્તા-ચીં હૈ ગ઼મ-એ-દિલ (શેર ૧ થી ૩)

નુક્તા-ચીં હૈ ગ઼મ-એ-દિલ ઉસ કો સુનાએ ન બને
ક્યા બને બાત જહાઁ બાત બતાએ (બનાયે) ન બને (૧)

(નુક્તા-ચીં = દરેક વાતમાં દોષ કાઢવાવાળો; બાત બનના= મનોકામના પૂરી થવી; બાત બનાના= સુફિયાણી વાત કરીને કોઈને છેતરવું, જૂઠું બોલવું, મીઠી મીઠી વાતો કરવી)

 

ગ઼ાલિબની ખૂબ જ વિખ્યાત ગ઼ઝલો પૈકીની આ ગ઼ઝલ ચલચિત્રો, ટી.વી. શ્રેણીઓ અને મહેફિલોમાં અચૂક સ્થાન પામી છે અને એકાધિક ગાયકોએ પોતાના મધુર કંઠે તેને ગાઈ છે. દર્શકો અને શ્રોતાઓની દાદ દ્વારા પોરસાયેલી આ ગ઼ઝલનો મત્લા શેર લાજવાબ છે. શેરના ઉલા (પ્રથમ) મિસરા ‘ઉસ’ને અનુલક્ષીને કહેવાયો છે, જે ‘માશૂકા’ માટે અભિપ્રેત છે. ઉર્દૂમાં ‘માશૂક’ શબ્દ પ્રિયતમ અને પ્રિયતમા બંને માટે સામાન્ય તરીકે પ્રયોજાય છે, આપણે બેઉ માટે અનુક્રમે માશૂક અને માશૂકા એમ જ રાખીશું. શાયરની માશૂકા દરેક વાતમાં દોષ કાઢવાવાળી અર્થાત્ આલોચક છે અને તેથી તે પોતાના દિલની ગમગીનીને તેની આગળ બયાન કરવાનું મુનાસિબ સમજતા નથી. આમ જ્યારે માશૂકા સાથે કોઈ વાત થતી જ ન હોય તો પછી પોતાના દિલના દર્દને હળવું કરવાની તેમની વાત કઈ રીતે બને, અર્થાત્ તેની મનોકામના કઈ રીતે સિદ્ધ થઈ શકે.

* * *

મૈં બુલાતા તો હૂઁ ઉસ કો મગર ઐ જજ઼્બા-એ-દિલ
ઉસ પે બન જાએ કુછ ઐસી કિ બિન આએ ન બને (૨)

(જજ઼બા-એ-દિલ= મનોભાવ, મનનો આવેશ)

‘ન બને’ રદીફ અને તેની પૂર્વેના કાફિયા – શબ્દાંતે ‘આએ’ પ્રાસ થકી ગ઼ઝલ સુમધુર અને મનનીય બની રહે છે.  ગ઼ઝલકારની રદીફ અને કાફિયાની યોગ્ય પસંદગી એ ગ઼ઝલની અર્ધી મંઝિલ સર કરી શકે છે. ગ઼ઝલના આ બીજા શેરમાં કમાલની વિભાવના પેશ થઈ છે. શાયર પોતાના મનોભાવને અભિવ્યક્ત કરવા માશૂકાને પોતાની પાસે બોલાવે તો છે, પણ તેણીના પક્ષે એવું કંઈક બની જાય છે કે તે આવતી નથી અને દૂરી જ નિભાવે છે. આમ શાયર અફસોસ કરે છે કે તેના આવ્યા વગર તેનો મનોભાવ તો કેવી રીતે પ્રગટ થઈ શકે. ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના શેરમાં આવા સૂક્ષ્માતીત સૂક્ષ્મ સંવેગો ગુંથાતા હોય છે કે આપણે આફરિન આફરિન પોકારી ઊઠીએ. ગ઼ાલિબ માનવીય વર્તણૂકો (Human behavior)ના એવા અભ્યાસુ છે કે આપણે ભાવુકો તેમને બિરદાવ્યા વગર રહી જ ન શકીએ.

* * *

ખેલ સમઝા હૈ કહીં છોડ઼ ન દે ભૂલ ન જાએ
કાશ યૂઁ ભી હો કિ બિન મેરે સતાએ ન બને (૩)

શેરના ઉલા મિસરામાં માશૂક  એવી ભીતિ મહસૂસ કરે છે કે માશૂકા ઇશ્કને ખેલ સમજીને તેનાથી દૂર ભાગી જાય કે તેને ભૂલી પણ જાય. પરંતુ તરત પાછા સાની મિસરામાં મન મનાવી લેતાં માશૂક કહે છે કે માશૂકા પક્ષે પોતાના તરફની અવહેલના ત્યારે જ શક્ય બને, જ્યારે કે તે તેને સતાવતા હોય કે પરેશાન કરતા હોય! ગ઼ાલિબની મોટા ભાગની ગ઼ઝલોમાં વિપ્રલંભ (વિયોગ) શૃંગાર રસ પ્રયોજાયેલો જોવા મળે છે અને તેથી જ તો તેમની ગ઼ઝલોમાંથી આપણે લુત્ફ લઈ શકીએ છીએ. આમેય કહેવાય પણ છે જ ને કે ‘જો મજા ઇંતઝારમેં હૈ, વો પાનેમેં નહીં’.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                             (ક્રમશ:)
(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૧૯૨)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા
(૫) Courtesy : https://rekhta.org (અંગ્રેજી વર્ઝન)

* * *

English Version :

I cannot pour my heart to her, for she does criticize
How can I get my goal when I, cant even verbalize (1)

I do call out to her, my feelings, but what can I say
Something happens and she cant help but stay away (2)

She should not forsake forget me, for it is no play
Without my teasing, if only, she found it hard to stay (3)

– Courtesy : https://rekhta.org

 

Tags: , , , , ,

 
aapnuaangnu.com/

ગુજરાતી સાહિત્ય-કલાને સમર્પિત બ્લોગ

હાસ્ય દરબાર

ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં રોજ નવી જોક અને હાસ્યનું હુલ્લડ

ગુગમ - કોયડા કોર્નર

વિશ્વભરના ગુજરાતીઓને ચરણે- કોયડાઓ

saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-21

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Tim Miller

Poetry, Religion, History and Art

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

એક જ ‘ઈ’ અને ‘ઉ’માં ‘રૅશનલ વાચનયાત્રા’

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે