Tag Archives: Soul


Click here to read in Gujarati
This is the negative state of mind. There is nothing new, in my opinion, as such may happen to me, to you or somebody else. The challenging problem of depression, now a days, is increasing in an alarming rate in the world. Today, life is not an easy thing. We cannot live through it without passing through such Psychological problems. I am not a Psychiatrist or a Psychologist; but with my experiences having come through some case studies of my family members (even myself), relatives and friends while counseling them particularly for their above  problem and especially at their Annual, Board or University Examinations; I have reached some findings of solution for the same. Depression may have to be faced  in other cases also such as business loss and alike financial crisis, family problems, mental torture or harassment , ailment, sensitive nature, social and political disturbances, natural and man-made disasters, beloved one’s passing away or migration elsewhere, home-sickness etc..

Minor depression lasts for several hours or days and without any efforts, the victim comes out of it; but the major one is dangerous and there are the possibilities of some unpleasant negative results. The victim feels insecurity and loses interest in living a life. Sometimes the extreme thinking excites the victim to make suicide or run away from home leaving the family behind. The victim gets angry and sometimes becomes aggressive and violent. In some cases, the victim keeps mum and does not share his problem with anybody. Sometimes, he or she weeps silently self pitying, tries to find a corner to hide own self and avoids to meet or associate with others. The victim passes sleepless nights, avoids having food and dislikes any type of entertainment. In brief to say, many abnormal and peculiar behaviors of the victim are observed.

While handling such cases, my general knowledge acquired by insight and reading of some books on Psychology and other social sciences have come forward to help me. I recall my memory to suggest my Readers if anybody is interested in to go through a book for further knowledge in this regard. I don’t remember the title (name) of the book as it was referred by me in long past year of 1969 or 1970. The book was on Psychology and was jointly written by some ‘Crow’ last named authors.

Introspective approach is one of its kinds to come out from depression. This method is just like the self-counseling. The victim himself or herself may try this approach.  I draw my Readers’ kind attention towards a picture of ‘Self made man’ in my previous Article “Soul – Its nourishment” just to think over to understand this”Self served method”.

Before I go further to make clear this introspective approach, let me show you some limitations of it.  Firstly, this practice can be tackled by intellectual persons very well, effectively and efficiently; even though any common person also may get result with some efforts. Secondly, this method is somewhat difficult due to its only reason that the victim has to play two rolls at a time; one, we may call it as patient or victim and other the expert or curer. At the first stage the victim itself becomes familiar with own behavioral changes and mental state. Following to it, he or she intends to be normal.  My good Readers, now you can understand what two rolls are to be performed at a time. This task is tough as it is not like those actors playing double or multiple rolls on a stage or in a movie. It is rather difficult to make water tight compartments of the mind. One part of the mind has to observe the problem and other part has to show remedies for the cure. Both the rolls are difficult to be played in the sense that there are the chances of amalgamation and/or contrasts and/or absence of either side of ideas. For example, if we try to watch darkness with light, the darkness will disappear. Same way, when one thinks of the remedies of the problem, the effect of the problem will disappear.

My Readers, you will excuse me for I have kept you engaged for a long time in my above text. But, the background of my aim of this article was necessary to be brought before you. Now onward, I’ll straightway lead you to the guideline for how one can come out of depression with one’s own efforts and self-support and also without any professional help.

Firstly, the victim should create strong desire within itself to recover from this mental state. This is rather difficult as I said previously because on one hand the victim is suffering from the problem and how this desire can be created in himself or herself with broken heart. Just for this very first stage, an external but practical technique may be useful and it is that one should look into the mirror with an own photograph of smiling face in hand and try to compare both the faces. If photograph is not available, one may simply see into the mirror and observe the face accurately. The mirror can’t tell a lie and as a result one will be ashamed of seeing own pale and orphan-like face. This technique will motivate the victim to enter the process. Now, the victim may start to think positively and command or instruct one’s inner soul with some arguments and hints. This practice may be verbal or merely by bringing thoughts into own mind.

Such questions, hints or commands as samples are as follows:

(1)You have to come out of darkness of despair any how. (2) You have not to give in, you have not to drown yourself into depression; but have to create strength to face the problem. (3) This situation is not to last any longer and it will pass away like in a dream. (4) The clouds of despair will pass away and your life will be as clear as the sky becomes. (5) This is simply your mental illness and you will be cured by yourself. (6) You have to throw away all your anxieties and come out of nervous breakdown.  (7) Your present situation is just like the darkness before dawn. (8) Don’t turn your back to light as seeing towards darkness only is the job of the foolish. (9) Come on, no any wise one has ever died in such circumstances. (10) You are not the only fellow in the universe who would have to pass through such situation. (11) Many others like you would have solved their such problems and why you can’t. (12) Your many factors are favorable to you rather than those like you and thank God for that. (13) You only are not the sole proprietor of your life as many others in your family and outsiders also possess the right on your life. (14) You have no right to leave them on their fate as they are not responsible for what it has happened to you. (15) Be brave and fight like a soldier in the battlefield.

Over and above the struggle with self as stated above, some more tips are suggested to divert mind and de-link the chain of thoughts as follows and they are like : – (1) To go for a walk into the nature or visit a garden. (2) To associate with children (3) To pass time with tame animals (4) To make gardening (5) To visit a hospital. (6) To meditate or visit own religious place. (7) To share the problem with spouse or friends (8) To re-arrange own cupboard, working table or household furniture (9) To weep or laugh loudly alone (not publicly !) (10) To entertain mind through any favorite mean (11) To read newspapers, magazines or visit a library (12) To take deep breath or do exercise

Before summing up my Article, I would like to make it clear that in excessive serious cases, the victim or care-takers should not hesitate to take any professional help and that also in time in order to avoid any unpleasant outcomes. We should remember that tomorrow is yet another day. Depression should be taken as the part of the mood and the mood is simply a state of mind. Supportive approach with self is surely a result oriented process provided that it is practiced efficiently.

I conclude my Article here with a quotation of Socrates in this regard. He quotes, “Remember that there is nothing stable in human affairs; therefore avoid undue elation in prosperity or undue depression in adversity”.

That’s all, my friends

With regards,
– Valibhai Musa
10th October, 2007

1 Comment

Posted by on October 11, 2007 in Article, MB


Tags: , , , , , , , , ,

Soul – Its nourishment

Click here to read in Gujarati
Previously in my Blog “Soul – A brief study”, we had discussed that human life is composed of body and soul. Soul is a creation of God without any matter and that also by His command or as His work. I apologize from my Readers to make the repetition of the above findings as you may perhaps think them sounding like a broken record; but it is necessary to link the same with our further discussion in the subject here.

God has created souls for some objectives which are expected to be attained by the human being. Here, we will have to leave these objectives aside as it is the independent subject and the same is not related here. Now, we should bear in our mind that soul has been provided a body in which it can dwell and attain its objectives. An efficient horse-riding is only possible when both the horse and its rider are efficient. The efficiency of any single cannot bring the expected results. Same way, the soul is a rider and body the horse. Conclusion is that both soul and body must remain healthy. It is said, “Prevention is better than cure.” Now, we have to find out the root cause which makes both body and soul unhealthy or sick.

Body and soul need nutrition and hygienic care. Biological sciences and spiritual philosophies have found out a conclusive finding of the same in the words ‘balance’ and ‘imbalance’. The root cause of sicknesses of both body and soul come under this theory and to say in a single word resulting from ‘imbalance’. The slightest imbalance makes the body as well as soul sick. We take an example of an athlete walking on a horizontally hanging rope. While walking on the rope, he maintains his balance. If he fails to do so, he immediately falls down. Similarly, the same thing happens in the cases of both body and soul, an unfair state of sickness resulting from any imbalance.

Before going further into the discussion of the titled subject in detail, we will have to drop here also the discussion of body aside as the researchers have provided us a lot of knowledge in this regard. Now, we will concentrate ourselves towards ‘soul’ only in this brief essay regarding its sickness, nutrition, care and cure.

Spiritual nourishment is the food of the soul. The principal sources of this nourishment are ‘faith in God’ and ‘moral disciplines’. When the soul becomes the victim of spiritual sickness coming from psychological disturbances and complexes, the above two main remedies come forward to help us to maintain the balance of our soul.

Above two remedies, faith in God and moral disciplines cannot be found out from any outward sources. They can be created from within ourselves. Moreover, their only creation is not sufficient, but we will have to make them strong by various means which have been shown in every religion on the earth. For physical fitness, the exercises are necessary. Likewise, the exercises of soul for its fitness are common in all religions. They are such as faith, morality, prayers or meditations, adoration, overcoming desires, contemplation over life and its objectives, utilizing the precious gift of reason favored by God etc.. To make our physique sound and healthy, some months or years are enough for result orientation; but to reach towards the spiritual perfection of the soul, the entire life may be insufficient. The life long efforts may bring the satisfactory results. Any imbalance of a second may make everything ruinous.

My attempt to discuss the above subject, which is very profound and delicate also, is like a drop in the ocean; but, I am sure, it may prove to be a “Light House” to some Readers who have not yet given any thought to such philosophical issues due to their busy occupancies in their worldly affairs. Human is a thinking being. Descartes has rightly said, “I think; therefore, I exist.” Every individual’s belief should be as the natural outcome of free thinking. Human differs from the rest creatures of the earth on the ground of its reason (intelligence) which is gifted by God. The logic of the reason alone is the guide to the right path of human life. After the creation by the God, the human has been left free to do whatever it likes. It is at liberty whether to uplift its own soul upwards or throw it downwards.soul.jpg

In brief, it can be said that human is empowered with capability of being a self made super human. Human is the sculptor of its own life. My Readers will understand very well what I mean to say with the picture of a sculpture presented here. The sculpture is titled as ‘Self made Man’; but the profound message behind it is to carve own self in a spiritual form, but not the least in a physical form. Our physique is already carved (created) by the God and the making of our own body is not in our hands. What we have to do is to carve (develop) our souls ourselves.

We should try to reach the summits of spirituality so that we can know the God and get His nearness. This is the only objective of human life and to achieve the same, the human should contemplate over to understand the mysteries of the Creator and His creations. A Hadith preaches the Believers in these words: “One hour’s contemplation is better than seventy years of adoration.”

May God guide us all to the truth and lead us to His divinity by purifying our souls with His mercy.

With regards,

– Valibhai Musa
Dtd. : 25th August, 2007


Posted by on August 26, 2007 in લેખ, MB


Tags: , , , , , , , , , , ,

Soul – A brief study

Click here to read in Gujarati
Some of my Readers, having gone through my previous blog ,
Inspired Knowledge’ contacted me by various means and requested that I may write some more Articles like that of appealing to spirituality or philosophy. Prof. Vinayak Raval, a friend of mine, was once of the same opinion after his review of this particular story. ‘Inspired Knowledge’ is written in a typical style as the debate of some philosophical issues; but, today, I am going to represent my study about ‘soul’ in the form of an essay in brief; rather it is like to fill an ocean into a very small earthen pot.

The supreme aim of human life is to know the God. Rabindranath Tagore has quoted, “The ultimate end of man is to find the One (God) which is in him, which is his truth, which is his soul, the key with which he opens the gate of the spiritual life, the heavenly kingdom.” Ali Ibn Abu Talib (AS) also said, “Whoever knew his soul, knew his Lord.” The man has acquired knowledge in various sciences, but the profound philosophy of truth regarding God, soul, universe, life, death etc. has not yet ended with any concrete conclusions unanimously. Out of various topics mentioned here, the knowing of God is rather difficult due to the certain limitations of the human mind. Somebody has said, “In knowing Thee, O Wonder of the Cosmos, the mind is weakened all the while; Whenever my reason comes a span closer to Thee, it surely flees a mile.” A Gujarati poet has also said, “Man has overcome steam and electricity; but he could not overcome his mind. He reached the planets, but could not reach his inner soul.” Khalil Gibran’s quotation in this regard is also significant: “Say not, ‘I have found the truth’; but rather, ‘I have found a truth’.”

My preamble is over here and, now, I start to step further into my subject of soul, today. The very first basic belief about soul, in view of many scholars and also religions, is that it is a creation. Creation is always dependent of the Creator. Here, I put an example thought out myself to go further into the subject. The example is of a wooden chair, a creation; and the carpenter, its creator – better to say ‘maker’ of the chair. The chair came into existence (formation) with the workmanship of the carpenter. He designed it and gave the shape or mode of the chair using wood. This is simply an example and, by no way, the carpenter can take the place of the Creator and also the chair of the soul. All the four are quite different with their respective pairs.

Let us go further some deep into the illustration. The chair is dependent of the carpenter. It came into existence from the wood and the work of the carpenter. The Creator is eternally in existence and the rest other than Him came into existence from non-existence as His work. Thus, the Almighty God is on one part and all the rest visible or invisible in the universe are on the other part on our thinking platform. They are known as the Creator and the creations respectively. Soul is also the part and parcel of His creations. Everything including soul is from Him. The carpenter made the chair from the matter (wood); but soul is created by the Creator without any matter (object).

Further, we divide our hypothesis into two possibilities how the God has created soul. (1) Soul might have been created by his order, commandment or authority. Here it is not to be meant as any utterance of any words as we do, but His will is sufficient for anything He wishes to do. (2) Creation of soul would have been His work or task. Here also any workmanship or labor is not to be understood, but simply to say that soul is His work, a created thing and not at all self-existent.

Here, I would like to clarify that the opinions regarding the subject in discussion may vary wildly according to some religions and philosophies and also extremely contradictory.  Some consider the soul as immaterial, while others consider the soul possibly having a material component. Dr. MacDougall has scientifically tried to establish that the soul has the weight of some ¾ of an ounce or 21.3 grams through his experiments on dying persons. The theory of the soul having material form and also weight has been discarded not only by religions bent people but also the scientists. Whatever the difference of opinion may be in this regard, but it is interesting that human has been trying to know the mystery of these philosophical issues for the numerous centuries or perhaps millenniums.

Now, we come to our track of the subject. Previously in my preface of ‘Inspired Knowledge’ I had put an equation to explain existence of Human with combination of body and soul. Here below, we will try to know about the functions of both body and soul specifically.

Let us take first body in debate. The properties (characteristics) of the body are mainly growth and decay. Body requires food and it is kept securely in stomach. Its next functions are digestion and removal of the waste through urine, stool, perspiration and air etc.. Food turns into blood which circulates in the body through veins. Thus the body exists living until death comes. Body is the house of the soul and when it falls down, the soul leaves it at once. Somebody has said in a poetic style, “Soul made intention of leaving. I said, ‘Do not leave’. It said, ‘What can I do? The house is falling apart’.” Now, where the soul goes is not our subject here and if God wishes we may perhaps discuss it separately later on.

Our discussion about body still continues. We tried to understand in general the internal system of body with functions of internal organs. Now, we shall see in brief the function of one more internal organ which is called brain in Anatomy. In terminology of spirituality it is called mind. Our brain (mind) is the assistant of our soul and the master of the body. This assistant may play a roll of either an angel (friend) or a devil (enemy) of our soul. Further to clarify, it can be said that the brain has five employees under it that can be named as eyes, ears, nose, tongue and finger tips. These are the media of sensations respectively; sight, hearing, smelling, taste and touch. When the brain experiences all these sensations, it can be said that the brain is in a state of animation or living; otherwise it is called as dead brain. Thus, the properties of the functions of brain are love and hate. My intelligent Readers can understand how our feelings of love and hatred lead us towards good or evil deeds.

Thinking, memory and knowledge are the vital functions of the brain. Immediately after these abilities of the brain, the two functions of soul start; and they are forbearance and dignity. These two positive virtues of soul work as the initial driving force to still superior advancement of spirituality which may be known as Divinity of the soul. It is named also the Tranquil soul and it is the highest stage of its perfection. This perfection can be acquired with good deeds. King Solomon has said, “Your own soul is nourished when you are kind, and it is destroyed when you are cruel.” Saint Tulsidas has also said in a verse,’ “Kindness is the root of Dharma (Religion).”

Let us go further. The soul of Divinity is now capable to have powers such as (1) To be immortal in morality (2) To get bliss in adversity (3) To find honor in disgrace (4) To be poor in riches; and (5) To have patience in woes. With these virtues, the soul achieves the most valuable state of faith as to accept the will of God and submit to His commands. This Tranquil soul conquers not only its worldly desires but also the desire of the paradise too. It becomes apart from temptation of Heaven and fear of Hell. In view of this Tranquil soul, the Heaven and Hell are also creations and its supreme goal is the Creator – to get His nearness and to have His mercy.

The theories invented by human minds regarding soul are many. Religions are many, but they all are unanimous in differentiating good deeds and evil deeds. The fundamental principles of all religions are the same. These common principles may make a new school of thought and behavior. This ideology may be named as ‘Humanity’. The motto of this ‘Humanity’ may be laid out as ‘Live and let live.’ The true followers of any religion are of the opinion of ‘self reform’. After the self reformation of own, they propagate for good and forbid to evil. Prophet Mohammad (PBUH) has said in a tradition, “To overcome evil with good is good; to resist evil by evil is evil.” The uplifting of soul depends on uplifting of the character. We are now approaching a global economy, a global culture. Now let us globalize this mission of ‘Humanity’ to establish Universal Peace. Souls of individuals make the soul of a nation; and souls of the nations make the soul of the universe. To make the universe glorious, the individuals will have to promote their souls towards advancement and perfection.

Summing up, this Article is the collective work of my own ideas, a little bit my inspired knowledge, memory of my reading in past in the subject and also the support of recently referred book ‘Journey to the unseen world’.

May God unite all humans in their various complexions, nationalities, races and lineages.

-Valibhai Musa
3rd August, 2007

1 Comment

Posted by on August 8, 2007 in લેખ, Humanity, MB


Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Inspired Knowledge (Intuition)(સહજ જ્ઞાન)

Click here to read Preamble in Gujarati
A very simple, but profound equation, common in the most of the religions of the world is “Human = Soul + Body”. Both soul and body in co-existence make a life of a human. Soul is sole and solely sole. It is the master of the body, and the body its servant. In other words, we may name the body as the tool of the soul with which the soul can attain the objectives of the life.

Soul and body require nourishment. Faith and moral disciplines are the necessities of the soul. Same way, the body needs food, water, air, health care etc. to survive. Good health of the soul and the body are the must. Human should be conscious of not falling sick both by soul and body. Any imbalance in the living life invites the downfall of the soul and the body from their moderate states of health. Diseases related to soul and bodies are different. Psychological disturbances and mental complexes make the soul sick. Similarly, food habits and ignorance of health care make the body sick. But, the soul and the body must remain strong and sound to uplift the ‘self’ to the higher and higher summits of spirituality. Human life is superior to the lives of the rest creatures. Human is special and is entrusted with more responsibilities to be fulfilled with good deeds and devotions.

Human life is meaningful in the view of the God. It is not just to live until death as the other creatures do. Human is empowered with intellect. Human is supposed to understand the meaning and objects of the life. Spiritual advancement is the prime goal of human life. Spirituality consists of knowing the Creator and acquiring His nearness. But, the first step of the ladder to climb up to reach the nearness of the God is to know ‘self’.

Now, I would like to concentrate you, my readers, to the words – to know ‘self’ first and then the Super Power, the God. A short story of mine – perhaps you may classify it into a light essay – is going to be submitted below in Gujarati. The style of this ‘Inspired Knowledge’ may look funny, but it will silently lead you to an unexpected climax of its theme and aim. Within your reading, you will feel that you also are in a spiritual world along with the un-named character of this article.

Bye, please go further and enjoy…..

સહજ જ્ઞાન

ચહેરા ! માનવીઓના ચહેરા ! સાફસુથરા અને ખરડાયેલા ચહેરા ! નિખાલસ અને દંભી, નિર્દોષ અને ખૂની ચહેરા ! ત્યાગી અને ભોગી ચહેરા ! કરૂણાસભર અને લાગણીશૂન્ય ચહેરા ! સ્વમાની અને અભિમાની ચહેરા, વિવેકી અને ખુશામતિયા ચહેરા ! લટકતા ચહેરા, ટટ્ટાર ચહેરા ! લાલચુ અને દરિયાવદિલ ચહેરા ! વૃદ્ધ, યુવાન અને બાળકોના ચહેરા ! સ્ત્રીપુરુષના ચહેરા ! કાળા-ગોરા, રૂપાળા-કદરૂપા ચહેરા ! નેતાઓના ચહેરા, પ્રજાઓના ચહેરા ! ખેડૂત અને ખેતમજૂર, શેઠ અને ગુમાસ્તાઓના ચહેરા ! અભિનેતા-અભિનેત્રીઓના ચહેરા ! શીતળાના ડાઘવાળા ચહેરા ! ચીબાં કે ચપટાં નાકવાળા ચહેરા ! વિવિધરંગી આંખની કીકીઓ ધરાવતા ચહેરા ! અંધ ચહેરા ! પાતળા કે જાડા હોઠવાળા ચહેરા ! દાઢીધારી અને ક્લિનશેવ ચહેરા ! મૂછાળા ચહેરા ! પફપાવડરયુક્ત ચહેરા ! પરસેવાથી રેબઝેબ ચહેરા ! ચશ્માંધારી ચહેરા ! નાકકાન વીંધેલા ચહેરા ! અલંકૃત અને કુદરતી ચહેરા ! કપાળે રંગબેરંગી ચાંદલા અને કોરાં કપાળવાળા ચહેરા ! માતાઓ, પુત્રીઓ, ભગિનીઓ અને વનિતાઓના ચહેરા ! વિધવાઓના ચહેરા, વિધુરોના ચહેરા ! પિતા, પુત્ર, ભાઈ અને ભરથારોના ચહેરા ! સૌમ્ય અને રૂક્ષ ચહેરા ! હસતા-હસાવતા, રડતા-રડાવતા ચહેરા ! ગભરુ અને ડરપોક ચહેરા ! નીડર અને મક્કમ ચહેરા ! ચહેરા જ ચહેરા ! ચોતરફ, બસ ચહેરા જ ચહેરા ! ચહેરાઓનાં જંગલ, ચહેરાઓના મેળા, ચહેરાઓનાં પ્રદર્શન, ચહેરાઓનાં બજાર, ચહેરાઓનાં ખેતર, ચહેરાઓના પહાડ, ચહેરાઓના દરિયા, ચહેરાઓનું આકાશ ! અરે, ચહેરાઓનું બ્રહ્માંડ !

ચહેરાઓની ભીડમાં ભીંસાતો, લપાતો, ગુંગળાતો, ખીલતો, કરમાતો, બહુરૂપી-બહુરંગી મારો ચહેરો લઈને હું પણ ચહેરાઓની ભીડનો એક અંશ બનીને ભમી રહ્યો છું. મારી નજરે આવી ચઢતા એ ચહેરાઓને અવલોકું છું, વર્ગીકૃત કરું છું, પસંદ કરું છું, તિરસ્કૃત કરું છું, વારંવાર જોઉં છું, બીજી વખત જોવાથી ડરું છું !

હું દૃષ્ટા છું, ચહેરાઓ દૃશ્ય છે, મારાં ચક્ષુમાં દૃષ્ટિ છે. આસપાસના સઘળા ચહેરા મારાં ચક્ષુમાં ઝીલાય છે, છતાંય તેમની એક મર્યાદા છે ! મારાં ચક્ષુ મારા ચહેરાને જોઈ શકતાં નથી ! પરંતુ મારે મારો ચહેરો જોવો છે, મારે જાણવું છે કે કેવોક છે મારો ચહેરો ! મારે મારા ચહેરા વિષેનો અભિપ્રાય મેળવવો છે ! પણ સાચો અભિપ્રાય હું આપી શકીશ ? તાટસ્થ્ય જળવાશે ખરું ? હરગિજ નહિ ! તો પછી કોને પૂછું ? આયનાને પૂછું ? ના, કેમ કે તે પ્રતિબિંબ આપશે, અભિપ્રાય નહિ ! અભિપ્રાય તો મારે જ આપવાનો રહેશે. વળી એ પણ નિર્વિવાદ છે કે મારો અભિપ્રાય મને ભાવતો, મને ગમતો જ હશે ! મારે તો તટસ્થ અભિપ્રાય જોઈએ, સાચો અભિપ્રાય જોઈએ ! હું જાણવા માગું છું કે હું જે ચહેરો લઈને ફરું છું તે અસલી છે કે નકલી ? મારા મૂળભૂત ચહેરા ઉપર બીજા ચહેરાનું મહોરું પહેરીને તો હું નથી ફરી રહ્યો ! મૂળ ચહેરા ઉપર એક જ નવીન ચહેરો કે પછી એક ઉપર બીજો, ત્રીજો કે સંખ્યાબંધ ચહેરા છે ?

હું નીકળી પડું છું, મારા ચહેરા વિષેની પૂછતાછ કરવા ! સામે જે કોઈ આવે તેને પૂછતો જાઉં છું, નિ:સંકોચ પૂછી બેસું છું; મારી ડાગળી ચસકી ગયાની શંકા લોકો કરશે કે કેમ તેની પણ પરવા કર્યા સિવાય હું પૂછતો જાઉં છું.

પ્રારંભે હું મળ્યો, મારા ફેમિલી કેશકર્તકને ! જવાબ મળ્યો, મારી શૉપમાં આપ પ્રવેશો છો ત્યારે વધી ગએલી દાઢીના આવરણમાં આપનો ચહેરો મને સંપૂર્ણ દેખાતો નથી ! ત્યાર પછી તો વળી સાબુના ફીણમાં બધું જ ઢંકાઈ જાય છે ! અસ્ત્રાના બે હાથ ફરી ગયા પછી પણ મને આપનો ચહેરો દેખાતો નથી. મને તો માત્ર છૂટાછવાયા રહી ગયેલા વાળ માત્ર દેખાય છે ! મારું લક્ષ હોય છે – બસ; વાળ, વાળ અને વાળ ! માટે સાહેબ, આપના ચહેરા વિષે હું કશું જ કહી શકું નહિ ! સોરી ! તેણે ચાલાકીપૂર્વક મને હાથતાળી આપી દીધી ! પણ વળી છૂટા પડતાં તેણે મારા ઘરનું સરનામું બતાવી દેતાં મારા કાનમાં ફૂંક મારી, ‘સાહેબ, આડાઅવળા ભટકવા કરતાં ઘરવાળાંને પૂછી લો તો વધારે સારું, કારણ કે તમારે તેમનો સહવાસ વધારે !’

હું ઝડપથી ઘર તરફ રવાના થયો અને પ્રથમ ઘરવાળી અને પછી ઘરવાળાંને પૂછ્યું. બધાંએ જાણે કે સર્વાનુમતે ઠરાવ પસાર કરી દીધો હોય તેમ જવાબ વાળી દીધો, ‘તમારો ચહેરો ? સુંદર, અતિ સુંદર !’ મને તેમના અભિપ્રાયમાં નર્યા પક્ષપાતની ગંધ આવી.

તાબડતોબ હું ઘરેથી નીકળ્યો. મિત્રો પાસે ફરી વળ્યો. વિવિધ અભિપ્રાયો મળ્યા : ‘વેદિયો, ચિબાવલો, ચીકણો, રૂપાળો, એરંડિયું પીધેલો, છેલબટાઉ, વરણાગિયો, રમતિયાળ, ગંભીર, ચોખલિયો, ઉતાવળિયો, બળતરિયો, લોભિયો, ધૂતારો, સત્યવાદી, શેતાની, ગધેડા-પાડા-કાગડા જેવો, ભોળિયો, ડફોળ, માયકાંગલો, આખાબોલો, ખુશામતિયો, બોચો, સુંવાળો, ખંતીલો, એદી, હરામી, ડંફાસિયો !’ મિત્રોએ મને ગૂંચવી નાખ્યો, મને હતાશ કર્યો. દુશ્મનોને પૂછી લેવાનું વિચાર્યું, પણ તેમની કરડી આંખો નજર સમક્ષ આવી જતાં મુલતવી રાખ્યું, અનામત રાખ્યું ! નાછૂટકે છેલ્લે પૂછવાનું રાખી હું આગળ વધ્યો.

પહાડોને પૂછ્યું, ‘મારો ચહેરો કેવોક છે ?’ જવાબમાં મારા પ્રશ્નના પડઘા મળ્યા. નદીને પૂછ્યું : કલકલ અવાજમાં મારા પ્રશ્નને તેણે હસી કાઢ્યો. દરિયાને પૂછ્યું : તેના ઘૂઘવાટમાં મારો પ્રશ્ન ડૂબી ગયો. વૃક્ષોને પૂછ્યું : ડાળીઓ હલાવીને ‘જવાબ નથી’નો સંકેત આપ્યો. કૂતરાની ટપકતી લાળને, મતલોલૂપ ચૂંટણીના ઉમેદવારોની આંખોને, રેલપાટાની ફિશપ્લેટોને, ટિક ટ્વેન્ટીની શીશીને, મદિરાને, ગેસના બાટલાઓને, રેશનીંગ કાર્ડને, કચરાના ડબ્બાને, બીડીઓનાં ઠૂંઠાંઓને, તમાકુ ઘસેલા રખડતા પોલિથીન ટુકડાઓને, ઘોડાઓના હણહણાટને, આકાશને, હૉટલના એંઠવાડને, રેલવે પ્લેટફોર્મની ગંદકીને, ડૉક્ટરોના સ્ટેથોસ્કૉપને, ઉકરડાઓને, ગટરનાં ઢાંકણાંઓને, બાગબગીચાઓને, રંગબેરંગી ફૂલોને, ફુવારાઓને, ભિખારીઓની આજીજીને; જે સામે આવ્યું તેમને પૂછતો જ ગયો. મારો એક જ પ્રશ્ન હતો, ‘મારો ચહેરો કેવો છે ?’ બધાંએ કાં તો જવાબ આપવાનું ટાળ્યું અથવા ગમે તેવાં વિશેષણોથી મારા ચહેરાને કાં તો નવાજ્યો અથવા વખોડ્યો. હું પૃથ્વી ફરી વળ્યો. જડ અને ચેતનને પૂછી લીધું. મને ક્યાંયથી મારા ચહેરા વિષેનો વ્યવસ્થિત જવાબ ન મળ્યો.

હું હાર્યો, થાક્યો, કંટાળ્યો. પથારીમાં આડો પડ્યો. મેં આંખો બંધ કરીને અંતરના ઊંડાણમાં ડોકિયું કર્યું, પછી અંતરમાં ઊતર્યો, ઊંડો ને ઊંડો ઊતરતો ગયો. બાહ્ય જગત દેખાતું બંધ થયું, આંતરજગત ખૂલ્લું થતું ગયું. દૂરદૂર સુધી મને દિવ્ય આકાશ દેખાવા માંડ્યું. પછી તો મને પાંખો ફૂટી. હું ઊડવા માંડ્યો. ચહુદિશ મારું ઉડ્ડયન થતું રહ્યું. મને કોઈ દિવ્ય આનંદની અનુભૂતિ થઈ રહી હતી. મને સ્વૈરવિહાર કરવાની ખૂબ મજા પડી. મજાની વાત તો એ હતી કે મને પાંખો હલાવતાં જરાય પરિશ્રમ પડતો ન હતો. સહેજ પાંખો હલાવું અને સ્થિર કરું તેટલામાં તો અસંખ્ય જોજનોનું અંતર કપાતું હતું. અકલ્પ્ય અને અનંત આનંદ લૂટતાં કેટલાય સમય સુધી મારો સ્વૈરવિહાર ચાલુ રહ્યો.

ત્યાં તો દૂર-સુદૂર મેં એક વિરાટ વૃક્ષ જોયું – દિવ્ય વૃક્ષ જોયું ! દિવ્ય પ્રકાશથી ઝળહળતું અદભુત વૃક્ષ ! જોજનો સુધી ફેલાયેલી પ્રકાશમય ડાળીઓ ! તેના ઉપર તેજોમય પર્ણ અને ફૂલ ! હું લલચાયો. થાક્યો ન હતો, વિસામાની જરૂર ન હતી; છતાંય આનંદ લૂંટવા એક ડાળીએ બેઠો. હું મંદગતિએ ડાળીએ ઝૂલવા માંડ્યો. કોઈ પક્ષીનું પીછું ખરે, તેમ મારામાંથી કંઈક ખરતું – કંઈક છૂટું પડતું હું અનુભવવા માંડ્યો. સાપ કાંચળી ઊતારે તેમ મારા દેહમાંથી બીજો દેહ વિખૂટો પડવા માંડ્યો. મારી જ પ્રતિકૃતિ સમી એ આકૃતિ દિવ્ય તેજ ધરાવતી હતી. તેણે વિરાટ ધવલ વૃક્ષની પ્રદક્ષિણા કરીને મારી સામેની ડાળીએ આસન જમાવ્યું. હું રોમાંચ અનુભવવા માંડ્યો. દિવ્ય જ્યોતિસ્વરૂપ તેના ચહેરા ઉપર દિવ્ય સ્મિત, આંખોમાં દિવ્ય પ્રકાશ, ધવલ દાંત, ઘેરા ધવલ હોઠ, તેજસ્વી કપોલ પ્રદેશ ! અદભુત કૃતિ ! અદભુત આકૃતિ ! અદભુત મારી પ્રતિકૃતિ ! અમારી વચ્ચે વાર્તાલાપ શરૂ થયો :

મેં પૂછ્યું, ‘તું કોણ છે ?’

‘પૂછવાની જરૂર ખરી !’ જવાબ મળ્યો.

‘તોયે !’

‘હું તારું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ અને તું છે મારા ઉપરનું આવરણ ! તું નાશવંત, હું અમર ! છતાંય પરમ જ્યોતિરૂપ ઈશ્વરમાં વિલીન થઈ જવાની શક્યતા ખરી ! મારો નાશ તો નહિ જ ! માત્ર ભળી જવું ! તેને મોક્ષ, મુક્તિ, ઉદ્ધાર, સિદ્ધિ ગમે તે નામ આપ !’

‘મતલબ કે ‘તું’ એ ‘હું’ જ છું ! તો મારા ‘હું’ને કેવી રીતે છૂટો પાડી શકાય ?’

‘વળી પાછી ભૂલ ! એમ કહે કે ‘સૂક્ષ્મ ‘હું’થી સ્થૂળ ‘હું’ કઈ રીતે છૂટો પડે ? સહેલો સિદ્ધાંત બતાવું ?’


‘એ છે શેષ સિદ્ધાંત, બાદબાકીનો સિદ્ધાંત, છેદ સિદ્ધાંત !’

‘એ વળી શું ?’

‘તારા નાશવંત શરીરના એક એક અંગને બાદ કરતો જા, તારાથી દૂર કરતો જા ! એટલે સુધી કે તારા બાહ્ય શરીરને સંપૂર્ણપણે ફેંકી દે ! છેલ્લે વધે તે ‘હું’ કે જે હાલ તારી સામે મોજૂદ છે !’

‘મેં મારા જગતના તમામ ધર્મોના સર્વસારરૂપ એક વાત જાણી છે કે આપણો ઈશ્વર દિવ્ય પ્રકાશરૂપ છે, જેને કોઈ જ્યોતિરૂપે કે નૂરસ્વરૂપે ઓળખાવે છે ! મને ‘તું’માં દેખાતા ‘હું’માં ઈશ્વરીય દિવ્ય પ્રકાશની પ્રતીતિ થાય છે, તો પછી ‘હું’ ઈશ્વર તો નથી ?’

‘ના હરગિજ નહિ, કેમ કે તારા જેવાં અનંત જડ અને ચેતન પોતપોતાનાં આવાં સૂક્ષ્મ સ્વરૂપો ધરાવે છે ! પછી તો ઘણા ઈશ્વર થઈ જાય ! પણ, ઈશ્વર તો એક જ છે. તે નિરંજન છે, નિરાકાર છે ! આમ તું તો ઈશ્વરનો અંશમાત્ર છે. તે અખંડ છે, તું ખંડ છે; ખંડ કદીય સમગ્રની બરાબર થઈ શકે નહિ ! તારા દુન્યવી ભૂમિતિશાસ્ત્રમાં પણ આ સિદ્ધાંત વડે કેટલીક આકૃતિઓના પ્રમેયો સિદ્ધ કરવામાં આવે છે. તારું અસ્તિત્વ નહિવત્ છે; વિરાટ સમદરના ટીપા સમાન, વિરાટ વૃક્ષના પર્ણ સમાન કે પછી દિવ્ય પ્રકાશના એક કિરણ સમાન તું છે. ખાબોચિયું સમુદ્રતોલે ન આવી શકે. પાણીનું બંધારણ સમાન હોવા છતાં ‘બિંદુ’ એ બિંદુ છે અને ‘સિંધુ’ એ સિંધુ છે.’

‘અમારી વચ્ચે બીજો કોઈ ફરક ખરો ?’

‘હા, તું અનંત સર્જનો પૈકીનું એક સર્જન, જ્યારે તે એટલે કે ‘ઈશ્વર’ સર્જક !’

‘એક વધુ પ્રશ્ન પૂછું કે તે જો બધું જ સર્જી શકે તો પછી પોતાના જેવો સર્વશક્તિમાન બીજો ઈશ્વર સર્જી શકે ખરો ?’


‘તો પછી મારે કોને ભજવો ?’

‘સર્જકને જ તો વળી ! ખેર, રહેવા દે. આ બધી ગહન વાતો છે. તું તારા ચહેરાના પ્રશ્ન ઉપર આવી જા. મારા ચહેરા સામે તેં જોયું ? આ જ તારો અસલી ચહેરો છે, તારા સૂક્ષ્મ સ્વરૂપનો ચહેરો ! તારા સ્થૂળ દેહના ચહેરા ઉપર તું અનેક મહોરાં બદલતો જાય છે, બદલી શકે છે; કારણ કે તું સત્યથી દૂર ભાગ્યો છે !’

“તારો ‘સત્ય’ શબ્દ સાંભળીને મને એક વળી બીજો પ્રશ્ન યાદ આવે છે. ધર્મશાસ્ત્રોમાં, સત્ય એ જ ઈશ્વર છે તે મને કઈ રીતે સમજાવીશ ?”

“અહીં તારી ભૂલ થાય છે. ‘સત્ય’ એ તો અનેક ગુણો કે વિશેષણો પૈકીનો એક શબ્દ છે. ‘સત્ય’ને ઈશ્વર તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવા કરતાં એમ કહેવું વધુ ઇષ્ટ રહેશે કે ઈશ્વર સત્ય છે; માત્ર ‘સત્ય’ જ નહિ, ‘પરમ સત્ય’ છે. આમ છતાંય સાવ સહેલી રીતે એ બંનેની એકરૂપતા તને સમજાવું. ઈશ્વર એક જ છે અને કોઈપણ પ્રશ્નનો સત્ય ઉત્તર એક જ હોય છે, અસત્ય ઉત્તરો અનેક હોઈ શકે. ‘તારા બંને હાથનાં આંગળાં કેટલાં’નો સત્ય જવાબ એક જ છે; પણ તેના અસત્ય જવાબો ‘દસ’ સિવાયની અગણિત સંખ્યાઓ હોઈ શકે. આમ ઈશ્વરને અને સત્યને એકત્વનો ગુણ લાગુ પડે છે, માટે આ ગુણથી ઉભય એકરૂપ છે.”

‘તારી પાસેથી દિવ્ય જ્ઞાન લાધ્યું !’

“એ તારી ભ્રમણા છે. આપણા વચ્ચેની આટલી વાતચીતમાં દિવ્ય જ્ઞાનનો સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ અંશ પણ નથી. એને તું ‘સહજ જ્ઞાન’ કહી શકે ! ખેર, આપણી વચ્ચે ભવિષ્યે પણ ઘણીબધી વાતો થતી રહેશે. જ્યારેજ્યારે તું આંતરદર્શન કરશે, ત્યારેત્યારે તારી સમક્ષ હાજર થતો રહીશ. એક જ મુલાકાતે સઘળું જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થઈ શકે ! હવે, મૂળ વાત તારા ચહેરા વિષેની ! તેં તારો અસલી ચહેરો હોઈ લીધો, જાણી લીધો ? એ ભૂલીશ નહિ કે તું દિવ્ય ચહેરો ધરાવે છે ! આ ચહેરાનું પ્રતિબિંબ તને તારા અંતરના અરીસામાં જોવા મળશે ! જે ‘હું’ને જાણી શકે, તેના માટે જ પરમ સત્યરૂપ ઈશ્વરને જાણવા માટેનાં દ્વાર ખુલી શકે ! છેલ્લે એક વાત અન્યના ચહેરાઓ વિષે કે જે તને ચિત્રવિચિત્ર લાગતા હતા, હવે તને બદલાયેલા લાગશે. કેવા લાગશે તે હું નહિ કહું ! એની અનુભૂતિ તું જાતે જ કરી લેજે.’

મારામાંથી છૂટો પડેલો ‘હું’ ફરી મારામાં પ્રવેશવા માંડ્યો. હું બેમાંથી એક થઈને જાગ્યો. ઊઠ્યો. શું એ દિવાસ્વપ્ન હતું કે પછી તંદ્રાવસ્થા યા સહજ જ્ઞાન ! અરીસામાં જોયું. મારા દિવ્ય ચહેરાનાં મને દર્શન થયાં. હું મારી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં ગોઠવાયો. સામે આવતાજતા અન્ય ચહેરાઓ પણ મને દિવ્ય લાગવા માંડ્યા. મને દિવ્ય દૃષ્ટિની જડીબુટ્ટી હાથ લાગી ગઈ હતી. મને સઘળું દિવ્ય, સુંદર, અતિ સુંદર દેખાવા માંડ્યું ! અંતરમાં એક સૂત્ર સ્ફૂર્યું ! પણ ના, એને સૂત્ર કહીશ તો તે શુષ્ક લાગશે ! એને મંત્ર જ કહીશ ! હા, તે જ ઉચિત ગણાશે. તો એ મંત્ર છે : ‘દિવ્ય જો દૃષ્ટિ, તો દિવ્ય સૃષ્ટિ !’

– વલીભાઈ મુસા



Tags: , , , , , , , , , , ,