RSS

(617) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૩ (આંશિક ભાગ – ૪) બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે(ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (શેર ૯ થી ૧૧)

ઈમાઁ મુઝે રોકે હૈ જો ખીંચે હૈ મુઝે કુફ઼્ર
કાબા મિરે પીછે હૈ કલીસા મિરે આગે (૯)

[ઈમાઁ= ઈમાન, આસ્થા, શ્રદ્ધા, ધર્મનિષ્ઠા; કુફ઼્ર= અજ્ઞાનતા, અનેકેશ્વરવાદની માન્યતા; કાબા= મુસ્લિમોનું મક્કાનું ધર્મસ્થાન; કલીસા= ખ્રિસ્તીઓનું ચર્ચ, (અહીં) પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિના અર્થમાં]

અર્થઘટન અને રસદર્શન : 

આ શેરનો પ્રત્યક્ષ અનુવાદ તો કંઈક આવો થાય કે ‘મારી ધર્મનિષ્ઠા મને આગળ વધતાં રોકી રાખે છે અને અજ્ઞાનતા મને આગળ ખેંચ્યે જાય છે. કાબા મારી પાછળ રહી જાય છે અને ચર્ચ આગળ રહે છે.’ પરંતુ આ તો માત્ર વાચ્યાર્થ થયો ગણાય. આ શેર પાછળનો વ્યંજનાર્થ તો વાચ્યાર્થથી ઘણો આગળ છે, જેને જાવિદ અખ્તરે આમ દર્શાવ્યો છે: “‘હું મારા ઈમાનથી ભટકી ગયો છું. કલીસાનો મતલબ ચર્ચ એટલે કે વેસ્ટર્ન કલ્ચર, જે મને પોતાની તરફ ખેંચી રહ્યું છે; અને કાબા મારી પાછળ છે, જે મારી જડો (મૂળ) છે અને તે પાછળ રહી ગઈ છે. આમ હું વચ્ચે જ અસમંજસમાં અટવાઈ ગયો છું.’ આજે આપણી સ્થિતિ પણ આવી જ છે, જે આપણે ગ઼ાલિબના આ શેરમાં મહસૂસ કરી શકીએ છીએ.”

કાબા અને કલીસા શબ્દો પ્રતીકાત્મક છે જે અનુક્રમે ધાર્મિક સદાચરણ અને દુન્યવી પ્રલોભનને સમજાવે છે. સામાન્ય રીતે પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ ભોગવાદમાં માને છે, જ્યારે પૌર્વાત્ય સંસ્કૃતિ આધ્યાત્મિકતાને પ્રાધાન્ય આપે છે. આજનો માનવી આ બંને સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે ફંગોળાય છે અને તે એવો અવઢવમાં જીવે છે કે તે નક્કી જ કરી શકતો નથી કે આદર્શ જીવન કોને સમજવું. ગ઼ાલિબ  ભારતમાંના અંગ્રેજ શાસનના સાક્ષી હતા. અંગ્રેજોની રહેણીકરણી મોટાં શહેરોને પ્રભાવિત કરી રહી હતી અને ગ઼ાલિબનો વસવાટ મોટાભાગે દિલ્હીમાં અને અલ્પાંશે કલકત્તામાં રહ્યો હતો. આમ પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિનો ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથેના ટકરાવનો એ પ્રારંભિક તબક્કો હોવા છતાં ગ઼ાલિબ આ શેરમાં પોતાની આર્ષદૃષ્ટિએ આપણા વર્તમાનને જુએ છે.

આ શેરને વ્યક્તિગત ધોરણે અને ચારિત્ર્ય ઘડતરને અનુલક્ષીને સમજીએ તો માનવી સાત્વિક જીવનરાહ અપનાવવા માગે તો ખરો; પણ દુન્યવી પ્રલોભનો તેના માટે અવરોધક બનતાં હોય છે. આમ આ શેરમાં ગ઼ાલિબનું તત્ત્વજ્ઞાનીય વ્યક્તિત્વ પ્રગટે છે.

* * *

આશિક઼ હૂઁ પ(ર) માશૂક઼-ફ઼રેબી હૈ મિરા કામ
મજનૂઁ કો બુરા કહતી હૈ લૈલા મિરે આગે (૧૦)

[આશિક઼= પ્રેમી; માશૂક઼-ફ઼રેબી= માશૂકની કાનભંભેરણી}

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

આ શેરનો પ્રથમદર્શી સીધો અનુવાદ મારા મતે માશૂકને અર્થાત્ શાયરને અન્યાય કરી બેસશે, તેમ છતાંય આપણે તેનો સીધો અનુવાદ પ્રથમ જાણી લઈએ. ત્યારબાદ આગળ જતાં આપણે એ અન્યાયને ન્યાયમાં પરિવર્તિત કરી લઈશું. 

અહીં માશૂક કહે છે કે ‘હું મારી પ્રિયતમાનો આશિક તો છું, છતાંય અન્ય પ્રેમીયુગલો પૈકીની ખાસ તો માશૂકાઓને ફરેબ આપવાનું એટલે કે તેમની કાનભંભેરણી કરવાનું અધમ કામ પણ હું કરું છું. આગળ બડાઈ હાંકતાં કહે છે કે મારી આ હરકતથી લૈલા જેવી લૈલા પણ મારી આગળ મજનૂને ખરાબ ચીતરે છે.’  

આ સીધા અનુવાદથી પ્રથમ તો આપણને હસવું આવે અને પછી ખેદ પણ થાય કે શાયર ગ઼ાલિબ અર્થાત્ ગ઼ઝલનાયક આવી સાવ હલકી અને નીચી પાયરીએ ઊતરી શકે ખરો? ના, હરગિજ નહિ; કેમ કે આપણો શાયર તો ખાનદાન છે અને પ્રેમીયુગલોમાં વિખવાદ જગાવવાનું ખલનાયકનું કામ તો તે કરે જ નહિ. શાયરના મારા આ બચાવનામા સામેની દલીલ એ છે કે આવું હિચકારું કૃત્ય કરનારા અન્ય જ હોય,પણ આમ કહેવાની એક લઢણ મુજબ શાયર પોતાની જાત ઉપર એ બાબત લઈને આપણને શેર સંભળાવે છે. આ ગ઼ઝલનો રદીફ ‘મિરે આગે’ છે અને તેથી તમામ શેરનાં કથન પહેલી નજરે શાયર અર્થાત્ માશૂકને જ લાગુ પડતાં દેખાવા છતાં સમગ્રતયા એમ જ માનવું પડશે કે એ સઘળું ત્રાહિતને અનુલક્ષીને કહેવાયું છે.  આ શેરમાંનો માશૂક સાચો આશિક છે અને અન્ય આશિકોને પોતાના જેવા જ સમજે તે સ્વાભાવિક છે. આમ પ્રેમભંગ થવાથી પોતાને જેવું દુ:ખ થાય તેવું અન્યોને પણ થઈ શકે તેવું માનનાર ‘માશૂક઼-ફ઼રેબી’નું કામ ન જ કરે.

તો પછી ખલનાયકીને અંજામ આપનારા એવા પણ નિમ્નસ્તરીય આશિકો હોઈ શકે જે એકતરફી પ્રેમના કારણે તેમની માશૂકાને પામવામાં નિષ્ફળ જતાં સાચાં પ્રેમીઓ પરત્વે તેમનો ઈર્ષાભાવ જાગે અને ‘પેટનો બળ્યો ગામ બાળે’ના ન્યાયે તેમના વચ્ચે દૂરી લાવવાનું દુરાચારણ આદરી બેસે. આવા હતાશાનો ભોગ બનેલા આશિકો અન્ય નિર્દોષોને સંતાપ આપીને પોતે ઉપલકિયો આત્મસંતોષ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય છે. આ શેરનો ખલનાયક એવી તો મોટી શેખી હાંકે છે કે તે લૈલાને પણ પોતાની તરફ આકર્ષી શકે છે અને તેના પ્રેમી મજનૂ વિષે પણ તેની પાસે એલફેલ બોલાવી શકે છે. આમ આ શેરમાં માનવ સ્વભાવના એક નકારાત્મક પાસાને ઉજાગર કરવામાં આવ્યું છે. ગ઼ાલિબ માનવ વર્તણૂકોના કેવા અભ્યાસુ છે તેનો એક વધુ સબળ પુરાવો આપણને આ શેરમાંથી મળે છે.

મારા અગાઉ અપાયેલા એ ખુલાસાને અહીં દોહરાવું છું કે ઉર્દૂ ભાષામાં માશૂક઼ શબ્દ પ્રિયતમ અને પ્રિયતમા  એમ બંનેને લાગુ પડતો હોય છે, પણ પૂર્વાપર સંબંધને અનુરૂપ માશૂક કે માશૂકા એમ સમજવાનું હોય છે. આપણા આ શેરના પ્રથમ મિસરામાં પ્રયોજાયેલા શબ્દઘટક ‘માશૂક઼-ફ઼રેબી’માંના ‘માશૂક’ને નારી જાતિમાં અર્થાત્ માશૂકાના અર્થમાં સમજવાનો છે, જેની પ્રતીતિ આપણને બીજા મિસરાથી થાય છે. પેલા ખલનાયકનું કામ માશૂકાને બહેકાવવાનું છે, નહિ કે માશૂકને. ખલનાયક ચાલાક છે અને તે સારી રીતે જાણે છે કે પુરુષ કરતાં સ્ત્રીને છેતરવી સહેલી છે અને તેથી જ તો તેની આપવડાઈ હેઠળ તે લૈલાને છેતરી હોવાનો દંભ કરે છે. જો કે લૈલા-મજનૂની પ્રેમકહાની તો ભૂતકાલીન છે અને છતાંય તેને વર્તમાનમાં લાવીને ખલનાયક તેની અતિશયોક્તિની પરાકાષ્ઠાનું પ્રદર્શન કરે છે.    

* * *

ખ઼ુશ હોતે હૈં પર વસ્લ મેં યૂઁ મર નહીં જાતે
આઈ શબ-એ-હિજ્રાઁ કી તમન્ના મિરે આગે (૧૧)

[વસ્લ= મિલન; શબ-એ-હિજ્રાઁ= જુદાઈની રાત; તમન્ના= ખ્વાહિશ]

આ શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂકના મનોભાવનું ઉત્કૃષ્ટ સમતોલન (equilibrium) જોવા મળે છે. આપણને લાગે છે કે માશૂકે માશૂકા પરત્વેના ઈશ્ક સબબે કંઈક ગંભીરતા ધારણ કરી છે. તે કહે છે કે માશૂકાના મિલનટાણે તેમને ખુશી તો અવશ્ય થાય છે, પણ એ ખુશી ઉશ્કેરાટમાં તબદિલ થયા વગર સંયમિત રહે છે; અને તેથી જ તો તેઓ મિલનની ખુશીના અતિરેકમાં મરી જતા નથી, પણ જીવિત જ રહે છે. આમ માશૂકે જીવતા રહેવું જરૂરી છે, એટલા માટે કે આ મિલન તો હવે પછીના આનંદમય સહજીવન માટેનું પહેલું સોપાન છે. જો જીવન જ રહેવા ન પામે તો એ મિલન વ્યર્થ બની રહે. હવે આપણે એ સમજવાનું રહે છે કે માશૂકને માશૂકાના મિલનની ખુશી ઉપર નિયંત્રણ રાખવાનું અને તે થકી જીવિત રહેવાનું બળ ક્યાંથી મળ્યું, તો તેનો જવાબ આપણને બીજા મિસરામાંથી મળે છે.

માશૂક કહે છે કે માશૂકાના મિલનની ખુશીમાં મરી જતાં મને અટકાવનાર, મારી આગળ વહારે આવનાર જો કોઈ હોય તો તે છે મારી આગામી (ભવિષ્યની) જુદાઈની દુ:ખમય વેળાને પામવાની મારી ખ્વાહિશ. આ મિસરામાં ખૂબ નાજૂક ભાવ સમાયેલો છે, જેને ઉવેખતાં આપણને સમજાશે કે મૂલ્યવાન જિંદગીને આમ મિલનના આનંદમાં મરી જઈને વેડફવાની નથી, પણ જીવિત રહીને માણવાની છે. પછી તો એક સમય એવો આવવાનો જ છે કે જ્યારે માશૂકાથી છૂટા પડવાનું બનશે અને ત્યારે આ બચાવેલી જિંદગી તે ટાણે ન્યોછાવર કરી શકાશે અને મૃત્યુ સાર્થક બનશે. આમ માશૂકાથી જુદાઈની દુ:ખમય વેળા જોવાની ખ્વાહિશના કારણે જ મિલનવેળાનું  સંભવિત એ મૃત્યુ પાછળ હડસેલાઈ ગયું. અહીં ‘શબ-એ-હિજ્રાઁ’ માંના શબ્દ ‘શબ’ને  રાતના અર્થમાં નહિ, પણ ‘દુ:ખ’ના પ્રતીક તરીકે સમજવાનો છે. 

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ ( ગ઼ઝલકાર)                                                                            (ક્રમશ: ભાગ-૫)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 209)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org  

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: , , , ,

(616) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૪૨ (આંશિક ભાગ – ૩) બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે(ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (શેર ૬ થી ૮)

સચ કહતે હો ખ઼ુદ-બીન ઓ ખ઼ુદ-આરા હૂઁ ન ક્યૂઁ હૂઁ
બૈઠા હૈ બુત-એ-આઇના-સીમા મિરે આગે (૬)

[ખ઼ુદ-બીન= મિથ્યાભિમાની, અહંકારી; ખ઼ુદ-આરા= આત્મશ્લાઘી, બડાઈખોર, વરણાગિયો, છેલબટાઉ; બુત-એ-આઇના સીમા= ચાંદીના ઢોળવાળા અરીસાની મૂર્તિ (પ્રતિમા)]

આ શેરના સીધા વાંચનથી તેનો સાર સાફ રીતે સમજી તો શકાશે, પણ આપણે તેનો મર્મ તો ભેદવો જ પડશે. ગ઼ાલિબ કંઈ એવો સર્વસામાન્ય શાયર નથી કે જેનાં સર્જનો આમ એક જ વાંચનથી સમજાઈ જાય! જો કે શેરની આ સરળતા (Simplicity) એક રીતે તો ક્ષુધોદ્દીપક (Appetizer)નું કામ કરે છે અને તે શેરના  ગૂઢાર્થને પામવાની આપણી ભૂખને જગાડે છે.         

પ્રથમ મિસરામાં માશૂક આપણને સંબોધીને કહે છે કે તમે સાચું કહો છો કે હું મિથ્યાભિમાની અને બડાઈખોર માણસ છું. વળી મિસરાના ઉત્તરાર્ધને સ્પષ્ટ સમજવા માટે પ્રથમ ‘હૂઁ’ પછી અલ્પવિરામ ચિહ્ન મૂકવું પડશે. આમ માશૂક પોતાના ચરિત્ર વિષે થયેલી નકારાત્મક ટિપ્પણીનો સ્વીકારમાત્ર જ ન કરતાં વિશેષમાં કહે છે કે હું એવો આત્મશ્લાઘી અને મિથ્યાભિમાની કેમ ન હોઉં! આવા અહંકારી જેવા લાગતા માશૂકના ‘ન ક્યૂઁ હૂઁ’ ઉદગારનું બચાવનામું શેરના બીજા મિસરામાં આવશે. 

બીજા સાની મિસરામાં માશૂક પોતાની માશૂકાને દેવ (Deity)ની ઊંચી પાયરીએ લઈ જતાં તેને બુત (મૂર્તિ)નું સ્વરૂપ આપી દે છે. વળી માશૂક માશૂકાના કલ્પિત બુતના ચહેરાનું વર્ણન પણ લાઘવ્યમાં છતાંય મનમોહક એવા શબ્દવૈભવે એવી રીતે આપે છે કે તેનો રજતસમ શ્વેત અને ચમકદાર ચહેરો અરીસાની જેમ તેના નૂર કે કાંતિને પરાવર્તિત કરે છે. આમ જ્યારે માશૂકા પૂર્ણ સૌંદર્ય ધરાવતા બુતની જેમ તેમની આગળ બેઠેલી હોય ત્યારે તેને પ્રભાવિત કરવા તેમણે આવા વરણાગિયાવેડા કરવા જ પડે ને! બસ, આ જ છે માશૂકનું બચાવનામું! માશૂકની આ પ્રકારની હરકતનું મનોવૈજ્ઞાનિક તારણ એ છે કે સામાન્ય રીતે પ્રણયઘેલાં ઇસમો  તેમનાં પ્રિય પાત્ર આગળ આવી જ વર્તણૂકોનું પ્રદર્શન કરતાં હોય છે.

છેલ્લે આ શેરને ઇશ્કે હકીકી ઠરાવવા માટે વિચક્ષણ બુદ્ધિએ થોડીક મથામણ કરીએ તો કંઈક આવું તથ્ય મળે. માશૂક ઈશ્વરની પ્રતિમા સામે બેસીને જાણે કે પોતાની જાતને અનુલક્ષીને ઉદ્ધતાઈભર્યા આ કલામ ઉચ્ચારી રહ્યા છે. ઈશ્વર સાક્ષાત્ હોય તો શાયર આવી ચેષ્ટા કરે નહિ, પણ તે જડ મૂર્તિરૂપે તેમની સામે હોઈ તે એવું બોલવાની હિંમત કરી રહ્યા છે. વળી બીજો નાજુક અર્થ એ પણ સંભવિત છે કે માશૂક જે કંઈ વર્તન આચરી રહ્યો છે, તેના મૂક સાક્ષી તરીકે ઈશ્વર જડ મૂર્તિ સ્વરૂપે સામે જ વિદ્યમાન હોવા છતાં તે નિર્લેપ રહે છે. આમ માશૂકના મતે ચારિત્ર્યદોષ કર્તા અને દૃષ્ટા (સાક્ષી) ઉભયને સરખો જ લાગુ પડે છે. આ બાબત એ રીતે સાચી ઠરે છે કોઈ કર્તા કુકૃત્ય આચરતો હોય, ત્યારે કેટલાક સજ્જનો ચૂપકીદી ધારણ કરતા હોય છે. આમ તેમનું મૌન પરોક્ષ રીતે તો પેલા કુકૃત્ય અને તેના કર્તાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આમ તો કહેવાય છે કે ‘સંપૂર્ણ કેવલો હરિ’’, પણ અહીં શાયર સુફીભાવે ઈશ્વરને પણ રોકડું પરખાવી દેતાં કહે છે કે હું તો મારા આપવડાઈ અને હુંપણાના દોષોના કારણે અપૂર્ણ તો છું જ, પરંતુ મારા દોષો પરત્વેની તારી નિર્લેપતાના કારણે  તું પણ મારા જેટલો જ દોષિત છે અને તેથી તું પણ અપૂર્ણ છે!

* * *                  

ફિર દેખિએ અંદાજ઼-એ-ગુલ-અફ઼્શાની-એ-ગુફ઼્તાર
રખ દે કોઈ પૈમાના-એ-સહબા મિરે આગે (૭)

[અંદાજ઼-એ-ગુલ-અફ઼્શાની-એ-ગુફ઼્તાર = અલંકૃત ભાષાશૈલીમાં વાર્તાલાપ કરવાની રીત; પૈમાના-એ-સહબા = શરાબનો પ્યાલો]

આપણે જાણીએ છીએ કે શાયરીમાં શરાબ અને સુંદરીનો જિક્ર (ચર્ચા) સવિશેષ હોય છે. વળી મોટા ભાગના શાયરો શરાબસેવનથી પોતાની જાતને બચાવી શકતા પણ નથી હોતા. આપણા ગ઼ાલિબ મુસ્લિમ હોવા છતાં શરાબી હતા અને તેમની નિખાલસતા તો એવી કે તેમણે પોતાની આ એબને કદીય છુપાવી નથી. તેમના એક ખ્યાતનામ શેરને અત્રે  યાદ કરીએ : “યે મસાઈલ-એ-તસવ્વુફ઼ યે તિરા બયાન ‘ગ઼ાલિબ’ / તુઝે હમ વલી સમઝતે જો ન બાદા-ખ઼્વાર હોતા” (બાદા-ખ઼્વાર= શરાબી)

શરાબ એ શાયર માટે શાયરીના સર્જનના ઉદ્દીપક તરીકે કામ કરે છે. ગ્રીક લોકો તો શરાબના દેવ તરીકે બેક્સ (Bacchus) ને ગણતા હતા અને તેમનું માનવું હતું કે કોઈપણ સર્જનાત્મક કલા મદ્યદેવતાની કૃપા વગર સંભવી શકે નહિ અને એના કૃપાપાત્ર થવા માટે સર્જકે મદિરાપાન કરવું જ રહ્યું. ગ઼ાલિબના આ શેરને આસાનીથી સમજવા માટે તેના બંને મિસરાઓને આગળ પાછળ કરીને પઠન કરવું જોઈએ. બીજા મિસરામાં શાયર કહે છે કે કોઈ મારા આગળ શરાબના પ્યાલાને મૂકી દે, તો તેની મારા સર્જનકાર્ય ઉપર કેવી અસર થાય તે જુઓ. શરાબના પ્યાલામાંથી પાન કરવાની વાત તો પછી, પણ ફક્ત એ પ્યાલો સામે મુકાતાં જ મારામાં એવો જોશ પ્રગટે છે કે હું મારા અનોખા અંદાઝમાં અને અલંકૃત ભાષાશૈલીમાં મારી શાયરીના કલામને પેશ કરી શકું છું. ગ઼ાલિબના જીવનને જાણનારાઓને ખબર છે જ કે તેઓ આર્થિક રીતે પાયમાલ સ્થિતિમાં જીવતા હતા અને કર્જદાર પણ હતા. બહાદુરશા ઝફરના દરબારીજન તરીકે તેમને મળતું પેન્શન અંગ્રેજ હકૂમતે બંધ કરી દીધું હતું. આમ તેમની ઉપરોક્ત આદતના મૂળમાં તેમની મુફલિસી અને નિ:સંતાનપણું હતાં.

* * *

નફ઼રત કા ગુમાઁ ગુજ઼રે હૈ મૈં રશ્ક સે ગુજ઼રા
ક્યૂઁકર કહૂઁ લો નામ ન ઉન કા મિરે આગે (૮)


[નફ઼રત= સૂગ. ચીડ; ગુમાઁ= ગુમાન, ઘમંડ; રશ્ક= ઈર્ષા]

આ શેરના અર્થઘટનમાં શક્યતાઓ તો એકાધિક હોવા છતાં મોટા ભાગના સમાલોચકો જે નિષ્કર્ષ ઉપર આવ્યા છે તેને જ ધ્યાનમાં લઈને આપણે આ શેરને ચર્ચાની એરણ ઉપર લઈશું. પ્રથમ મિસરામાં પ્રયોજાયેલો પહેલો જ શબ્દ નફરત કોને લાગુ પડે છે, તે સમજવા આપણે બીજા મિસરામાંના ‘ઉન’ શબ્દ ઉપર જવું પડશે. આ ‘ઉન’ એટલે બીજું કોઈ નહિ, પણ માશૂકા જ હોય ને! માશૂકાએ માશૂક તરફથી કોઈ કારણસર મોં ફેરવી દીધું હતું અને તેથી માશૂકને માશૂકા પરત્વે નફરત થઈ હતી. પરંતુ એ તો એ વખતની માશૂકના દિલને થયેલી તાજી અસર હતી, જ્યારે હાલ તો તે કહે છે મારી નફરતના ગુમાનનું શમન થઈ ચૂક્યું છે. શરૂ શરૂમાં તો કોઈ એ માશૂકાનું નામ પોતાના આગળ લેતું તો નફરતના કારણે માશૂકને અદેખાઈ થઈ આવતી, પરંતુ હવે તો પોતે એ અદેખાઈ કે ઈર્ષાથી મુકત થઈ ગયા છે. માશૂકે માશૂકા પરત્વેની નફરત અને ઈર્ષાને ઓગાળી દીધી છે. માશૂકની વર્તણૂકમાં અચાનક આવી ગયેલા આ પરિવર્તન માટે એવી ધારણા બાંધી શકાય કે માશૂક હજુ પણ ઊંડે ઊંડે માશૂકાને ચાહે જ છે અને તેથી જેના પ્રત્યે પ્રેમ હોય તેને નફરત તો કેમ કરી શકાય એવું માનસિક સમાધાન માશૂકે ધારણ કરી લીધું લાગે છે. વળી પોતાના ભૂતકાલીન પ્રિયજન સાથે તો ‘માફ કરો અને ભૂલી જાઓ’ની નીતિ અખત્યાર કરી લેવી એમાં જ સજ્જનતા છે તેવું પણ માશૂકે માની લીધું હોય! જે હોય તે, પણ માશૂકે હવે નફરત અને ઈર્ષાની આગને ઠારી દીધી છે અને તેથી તેઓ સાવ હળવા થઈ ગયા છે.

બીજા મિસરામાં માશૂક લોકોને સંબોધતાં કહે છે હવે તમને શા માટે હું એમ કહું કે તેનું (માશૂકાનું) નામ મારા આગળ લેશો નહિ. અહીં મનોવૈજ્ઞાનિક એ વાતને આપણે સમજવી પડશે કે સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યક્તિ કોઈને નફરત કરતી હોય, ત્યારે તેનું નામ સુદ્ધાં લેવા કે સાંભળવાની તેની તૈયારી હોતી નથી. પરંતુ આપણા આ શેરના માશૂક તો દરિયાવદિલી અને ખેલદિલી સાથે માશૂકાને તેની હરકત બદલ માફ કરવાની તૈયારી બતાવે છે અને તેથી જ તો તે ત્રાહિતોને અભયદાન આપતાં કહે છે કે આપ સૌ વિના સંકોચે મારી આગળ તેનું નામ ઉચ્ચારી શકો છો અથવા તો તેના વિષેનો જિક્ર પણ કરી શકો છો. આમ સમાધાનકારી વલણથી માશૂક પરોક્ષ રીતે માશૂકાને કંઈક એવો સંદેશો પહોંચાડવા માગતા લાગે છે કે જેથી માશૂકાનું હૃદયપરિવર્તન થાય અને તેમની વચ્ચેની દૂરી નિકટતામાં પરિણમે.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                             (ક્રમશ: ભાગ-૪)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 209)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org  

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: , , ,

(615) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૪૧ (આંશિક ભાગ – ૨)બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે(ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (શેર ૩ થી ૫)

જુજ઼ નામ નહીં સૂરત-એ-આલમ મુઝે મંજ઼ૂર
જુજ઼ વહમ નહીં હસ્તી-એ-અશિયા મિરે આગે (૩)

[જુજ઼= સિવાય; સૂરત-એ-આલમ= દુનિયાનું અસ્તિત્વ; વહમ= ભ્રમ, વહેમ, શંકા; હસ્તી-એ-અશિયા= વસ્તુઓ-પદાર્થોનું આયુષ્ય-અસ્તિત્વ-હયાતી]

આ ગ઼ઝલના મત્લા શેરના રસદર્શનમાં અગાઉ જણાવ્યા મુજબ આ શેરના આ ઉલા મિસરામાં પણ ગ઼ાલિબ દુનિયા વિષેની પોતાની બેફિકરાઈને તેના પર્યાયવાચક શબ્દ ‘આલમ’ દ્વારા એ જ ખુમારીથી અભિવ્યક્ત કરે છે કે આ દુનિયાનું અસ્તિત્વ મારા માટે તેના નામમાત્રથી વિશેષ કંઈપણ હોવાનું મને મંજૂર નથી. ગ઼ાલિબના આ વિધાનને વિશદ અર્થમાં સમજવા માટે આપણે આધ્યાત્મિક ચિંતનમાં પ્રચલિત એવા ‘ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या’ સૂત્ર સાથે તેને સાંકળવું પડશે. ગ઼ાલિબ માને છે કે ખલ્કત નાશવંત છે અને ખાલિક જ શાશ્વત છે, તો પછી મારે શા માટે આ દુનિયાને વધારે મહત્ત્વ આપવું જોઈએ. જો માણસે ખોફ રાખવો જ હોય તો ખાલિકનો જ રાખવો જોઈએ, નહિ કે દુનિયાનો! દુનિયાથી જે કોઈ ઈસમ જેટલો વધુ ડરે છે, તેને એ જ દુનિયા વધારેમાં વધારે સંતાપ કે ત્રાસ આપે છે. એટલે જ તો કોઈક ફિલ્મી ગીતમાં કહેવાયું પણ છે કે ‘કિસ કામ કી યે દુનિયા, જો જિંદગી સે ખેલે’.

તો વળી બીજા સાની મિસરામાં ગ઼ાલિબ પોતાની દુનિયા વિષેની માન્યતાના દૃઢિકરણ માટે દુનિયાના સઘળા પદાર્થો કે વસ્તુઓને પણ ભ્રામક (Illusive) ગણે છે. એ બધાં પણ મારા આગળ એક ભ્રમણાથી વિશેષ કશું જ નથી. આમ જે વાસ્તવિકતાથી જોજનો દૂર છે એવી ભ્રામક બાબતોને પોતાના જેહન (સમજશક્તિ)માંથી નિકાળી દેવામાં આવે તો જ બ્રહ્મજ્ઞાનના માર્ગ તરફ ગમન કરી શકાય. ગ઼ાલિબ સ્પષ્ટપણે માને છે કે બ્રહ્માંડનાં આ સઘળાં દૃશ્ય કે અદૃશ્ય ભ્રામક તત્ત્વો મનુષ્યના ચિત્તને એવું તો દિશાહીન  બનાવી દે છે કે તે બ્રહ્મપ્રાપ્તિના સીધા માર્ગ ઉપરથી ભટકી જાય છે. આમ ગ઼ાલિબ અહીં ગંભીર સુફીચિંતન રજૂ કરે છે અને તેથી તે માત્ર ઈશ્કના આલાપ ગાતો શાયરમાત્ર જ રહી ન જતાં પોતે એક તત્ત્વજ્ઞાની હોવાની પોતાની છાપ પણ આપણા ઉપર છોડે છે.

* * *

હોતા હૈ નિહાઁ ગર્દ મેં સહરા મિરે હોતે
ઘિસતા હૈ જબીં ખ઼ાક પે દરિયા મિરે આગે (૪)

[નિહાઁ= ગાયબ, છૂપું; ગર્દ= ધૂળ; સહરા= રણ, રેગિસ્તાન; જબીં= કપાળ,માથું; દરિયા= નદી]

દુનિયા વિષેના પોતાના નિર્મોહી મનોભાવને વ્યકત કરતા આ ગ઼ઝલના આ પ્રકારના ચોથા અને આખરી શેરમાં પણ ગ઼ાલિબ પોતાના એ જ બેફિકરાઈના મિજાજમાં દર્શાવે છે કે વિશાળ પટમાં દૂરદૂર સુધી વિસ્તરેલા રેગિસ્તાન (રણ)ની ભયાનકતા કે ભવ્યતાની મારા ચિત્ત ઉપર કોઈ અસર થતી નથી. રેગિસ્તાન ધૂળના ઢગલે ઢગલા   થકી જ પોતાના અસ્તિત્વને સાકાર કરે છે અને એ જ રેગિસ્તાન વંટોળે ચઢેલી ધૂળના આવરણમાં આપણી નજરથી ઓઝલ પણ થઈ જાય છે, અર્થાત્ ગાયબ પણ થઈ જાય છે. ગ઼ાલિબની મોજુદગીમાં જ રેગિસ્તાનની બદલાઈ જતી આ તાસીર તેમનામાં એવી તો ખુમારી જન્માવે છે કે તે રેગિસ્તાનને ક્ષુલ્લક ગણે છે.

બીજા મિસરામાં પણ ગ઼ાલિબ દરિયાના અન્ય રૂપક દ્વારા પોતાના અલ્લડ મિજાજને પ્રદર્શિત કરતાં કહે છે દરિયા જેવો દરિયો પણ મારી નજર આગળ તેના મસ્તકને કિનારાની ખાકમાં રગડે છે. અહીં ખૂબ જ પ્રભાવક સજીવારોપણ અલંકાર પ્રયોજાયો છે. આમ ગ઼ાલિબને રણની જેમ આ દરિયો પણ તુચ્છ જ લાગે છે.  દરિયા શબ્દને સમુદ્રના અર્થમાં લઈને આપણે આ અર્થઘટન કર્યું છે, પણ દરિયાનો અર્થ નદી પણ થાય છે; અને આમ છતાંય અર્થઘટન તો યથાવત્ જ રહેશે.    

હાલ સુધી આપણે બંને મિસરાઓમાંના વાચ્યાર્થને ધ્યાનમાં લીધો છે, પણ રણ અને દરિયાનાં રૂપકો દ્વારા ગ઼ાલિબ દુનિયામાંના એ પ્રકારનાં લક્ષણો ધરાવતા મનુષ્યોની વાત કહી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે. દરિયા જેવા અહંકારી (Arrogant) કે રેગિસ્તાન જેવા કઠોર લોકોને ગ઼ાલિબ કોઈ લેખા કે ગણનામાં લેતા નથી. આમ આખા શેરમાંથી એ વાત ફલિત થાય છે કે માનસન્માન મેળવવાં કે અવમાનના પામવી, શાસક હોવું કે શાસિત હોવું એ સઘળું ભ્રામક છે. આમ ગ઼ાલિબ સત્તા, પ્રતિષ્ઠા અને વૈભવની પ્રાપ્તિને જ પ્રાધાન્ય આપનારા લોકોને ટપારે છે કે તેમના માટે ભલે એ બધું સ્વીકાર્ય  હોય, પણ પોતે તો એ સઘળી ભ્રામક વાતોથી સાવ નિસ્પૃહ છે.                       

* * *

મત પૂછ કિ ક્યા હાલ હૈ મેરા તિરે પીછે
તૂ દેખ કિ ક્યા રંગ હૈ તેરા મિરે આગે (૫)

[ – ]

આ ગ઼ઝલના અગાઉના ચારેય શેર ભપકાદાર ભાષાશૈલીમાં લખાયેલા છે, જેમની સરખામણીમાં આ શેર સરળ શબ્દો ધરાવે  છે. અંગ્રેજીમાં કહેવાય છે કે ‘Slow waters run deep’ અર્થાત ‘શાંત જળ ઊંડાં હોય છે.’ બસ, એમ જ સીધોસાદો લાગતો આ શેર તેના અર્થઘટન માટે પડકારજનક છે, કેમ કે તેના ઊંડાણમાં રહેલાં એકાધિક એવાં પડને ભેદતા જતાં તેમાં રહેલા સૂક્ષ્મ ભાવો ઊઘડતા જશે. આ શેરની નોંધપાત્ર બીજી બાબત એ છે કે પહેલા મિસરામાં પ્રયોજાયેલા શબ્દ ‘પીછે’ અને બીજા મિસરામાંનો રદીફ શબ્દ ‘આગે’ એમ બેઉ પરસ્પર વિરોધી હોવા છતાં તેમની વચ્ચેનો અનુબંધ શાયરે સાર્થક રીતે જાળવી રાખ્યો છે.

પહેલા મિસરામાં માશૂક પોતાની માશૂકાને સંબોધીને કહે છે કે તારી પાછળ મારા કેવા હાલહવાલ થયા છે તે અંગે તો તું પૂછીશ જ નહિ. અહીં ‘પીછે (પાછળ)’ શબ્દપ્રયોગનો પરોક્ષ અર્થ એ છે કે માશૂકા માશૂકના દિલને તોડીને અને તેમને તરછોડીને ચાલી નીકળી છે અને તેથી તેની આ કઠોર હરકતથી માશૂક વર્ણનાતીત વ્યથા અનુભવી રહ્યા છે. હવે અહીં એ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે કે માશૂકા પ્રત્યક્ષ તો છે જ નહિ, તો પછી આ ગુફ્તગૂ કોની સાથે થઈ રહી છે. આ પ્રશ્નનો સરળ ઉત્તર એ છે કે આ માશૂકની સ્વગતોક્તિ છે અને તે પણ માત્ર આત્મસાંત્વના માટે દાંભિક ભાવે ઉચ્ચારાઈ છે. ભલા, જે માશૂકા માશૂકને સાવ અવગણીને નિષ્ઠુરતાપૂર્વક ચાલી જ નીકળી હોય, તેની પાસે કેવી રીતે અપેક્ષા રાખી શકાય કે તે માશૂકના દિલના હાલ પૂછે! 

બીજા મિસરામાંનો ‘રંગ’ શબ્દ બહુરૂપી અર્થચ્છાયાઓ ધરાવે છે. પહેલા અનુમાન પ્રમાણે માશૂક કદાચ એમ કહેવા માગે છે કે ભલે તું મારા દિલની હાલત વિષે પૂછે નહિ, પણ ઓછામાં ઓછું તું મારા સામે જોઈ તો શકે જ છે કે જેથી તને ખ્યાલ આવે કે તારી બેવફાઈના અસલી રંગની છાપ મારા ચહેરા ઉપર કેવીક તો ઉપસી છે! બીજા અનુમાન પ્રમાણે માશૂકાને તેની બેવફાઈ પછી કદાચ પશ્ચાત્તાપ થયો હોય અને તે શરમિંદગી અનુભવતી હોય તો તેના કારણે તેના ચહેરા ઉપરના શરમના શેરડાના રંગની માશૂકના ચહેરા ઉપર થયેલી અસરને જોવાનું માશૂકાને કહેવામાં આવ્યું હોય! ત્રીજા અને છેલ્લા અનુમાન પ્રમાણે માશૂકાનો ચહેરાનો રંગ ઊડી ગયેલો કલ્પી શકાય એ પરિકલ્પના થકી કે પોતાના સૌંદર્ય ઉપર મુસ્તાક રહેનારી એ માશૂકાને ખબર નથી કે યૌવન અને તેના સાથે સંલગ્ન એવું સૌંદર્ય ક્ષણભંગુર છે અને એક સમય એવો પણ આવે કે તે સૌંદર્ય ફિક્કું પડી જાય અને ચહેરા ઉપરનો રંગ ઊડી જાય. આમ માશૂક ભાવીની ચેતવણી આપતાં માશૂકાને કહે છે કે તું તારા સૌંદર્યનું મિથ્યાભિમાન ધરાવીને ભલે મને હાલ તરછોડીને ચાલી ગઈ હોય; પણ હું તો તારા કરમાયેલા અને લચી પડેલા એવા મ્લાન ચહેરાને મારાં કલ્પનાચક્ષુએ અવલોકી રહ્યો છું. આ રીતે બીજા મિસરામાં માશૂક માશૂકાને પડકાર ફેંકતાં કહે છે કે તે પોતાના તરફની તેણીની અવહેલનાને જરાય ગણકારતા નથી અને આગળ ટોણો મારતાં જાણે કે એમ કહી રહ્યા છે કે તું મારા હાલ (સ્થિતિ)ની પૂછપરછ કરવાના બદલે તું તારા ભાગ્યનો જ વિચાર કર.

છેલ્લે ગ઼ાલિબના આ શેરને ઇશ્કે હકીકી સ્વરૂપે સમજીએ તો અહીં માશૂકા પાર્થિવ ન રહેતાં પારલૌકિક એવા સર્વશક્તિમાન ઈશ્વરરૂપ બની રહેશે. સુફીઓ તો ઈશ્વરને માશૂકા સ્વરૂપે જ ભજતા હોય છે અને તેથી જ અહીં એમ સમજી શકાય કે માશૂક ઈશ્વરને જાણે માર્મિક ટોણો મારતાં કહે છે કે ‘ભલે તું મારા કલ્યાણ માટેની કાળજી ન લેતો હોય, પરંતુ મને એ વાતનો રંજ તો રહ્યા જ કરશે કે તું મારી આગળ કેવો નિષ્ઠુર (Unmoving) અને અન્યાયી (Ungodly) દેખાઈ રહ્યો છે!’ સુફીઓ ઈશ્વરના સાચા ભક્તો હોય છે અને તેથી જ તો તેઓ ઈશ્વર આગળ પોતાની શિકાયતો યથેચ્છાએ રજૂ કરી શકતા હોય છે. સુફી એ સાફ દિલવાળો હોય છે અને તેથી જ તો તેનાં માર્મિક કે કટુ વચનોને ઈશ્વર કદીય ગંભીરતાથી લેતો નથી હોતો, ઊલ્ટાનો તો તે તેમના  ઉપર પોતાનો કૃપાભાવ વરસાવતો જ રહેતો હોય છે.

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                            (ક્રમશ: ભાગ-૩)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 209)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org  

(૬) Courtesy –  urduwallahs.wordpress.com

(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in

 

Tags: , , ,

(614) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૪૦ (આંશિક ભાગ – ૧) બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે (શેર ૧ થી ૨)

બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ હૈ દુનિયા મિરે આગે
હોતા હૈ શબ-ઓ-રોજ઼ તમાશા મિરે આગે (૧)

[બાજ઼ીચા-એ-અતફ઼ાલ = બાળકોનું રમવાનું મેદાન; શબ-ઓ-રોજ઼= રાતદિવસ; તમાશા= ખેલ]

ગ઼ાલિબની સરળ, પ્રવાહી અને સહજ શૈલીમાં લખાયેલી કેટલીક ગ઼ઝલો પૈકીની આ ગ઼ઝલ છે, જેનો પહેલો જ આ મક્તા શેર માનવમનના બદલાતા જતા મિજાજો પૈકીના કયા મિજાજમાં લખાયો હશે તે નિશ્ચિતપણે કળવું કઠિન હોવા છતાં મહદ અંશે એમ લાગે છે કે અહીં ગ઼ાલિબનો બેફિકરાઈ કે અલ્લડપણાનો મિજાજ પરખાય છે. સામાન્ય રીતે માનવમાત્રને અને ખાસ કરીને પ્રેમીઓને દુનિયા પરત્વે ઘણી શિકાયતો રહેતી હોય છે અને તેથી દુનિયા પરત્વે તેમનામાં નફરત ભારોભાર ભરેલી હોય છે. પરંતુ અહીં ગ઼ાલિબ તો દુનિયાને એવી તો તુચ્છ સમજે છે કે તેની સાથે પનારો પાડવો તેને ખૂબ જ આસાન લાગે છે અને તેથી જ તો પહેલા મિસરામાં બિન્દાસપણે તે કહે છે કે મારા માટે આ દુનિયા તો બાળકોના રમતના મેદાન જેવી છે.  બાળકોને કોઈ ફિકરચિંતા હોતી નથી અને તેથી તેઓ તેમનાં ભેરુડાંઓ સાથે મોકળા મને જેમ રમતાં હોય છે, તેમ હું પણ દુનિયા સાથે રમી લઉં છું.

બીજા મિસરામાં દુનિયા પરત્વેની પોતાની બેફિકરાઈને વળી ગ઼ાલિબ અન્ય એક ઉદાહરણ દ્વારા એ રીતે ઉજાગર કરે છે, જાણે કે આ દુનિયા એક સરકસ છે અને રાતદિવસ તેની સામે અવનવા તમાશા (ખેલ) થતા રહે છે જેમને તેઓ મન ભરીને માણી લેતા હોય છે. અહીં શબ-ઓ-રોજ઼  (રાતદિવસ) એ સામાસિક શબ્દ છે અને તેનો અભિપ્રેત અર્થ ‘હર સમયે’ એમ જ લેવો પડે, તેમ છતાંય ગ઼ાલિબની શબ્દરમત રમવાની ખાસિયતને પકડતાં ‘રાતદિવસ’ને જ તમાશા (ખેલ) તરીકે ગણી શકીએ. આમ અહીં એવું અર્થઘટન થઈ શકે કે મારા આગળ રાત અને દિવસના તમાશા થતા જ રહે છે, જેમને હું તટસ્થભાવે જોયા કરું છું અને તેમનાથી હું જરાય વિચલિત થતો નથી. રાતને દુ:ખ અને દિવસને સુખ એવાં રૂપકો તરીકે તેમને સમજીએ તો ગ઼ાલિબ એમ કહેવા માગે છે કે જીવનમાં સુખ અને દુ:ખ એ તો માત્ર એક ખેલ સમાન છે અને તેથી તેમને દુનિયા પરત્વે કોઈ ગિલા-શિકવા છે જ નહિ.

ગ઼ઝલના આ શેર પછી હવે આવનારા બીજા ત્રણ શેરમાં પણ આપણને શાયરનો આ જ મિજાજ અનુભવવા મળશે કે તેઓ દુનિયાને દુ:ખદાયક સમજતા નથી, પણ તેઓ તો તેને એક મેળા (Carnival) સમાન જ ગણે છે કે જ્યાં મદ્યપાન અને રંગબેરંગી જયાફતોનો આનંદ જ માણવાનો છે.

* * *


ઇક ખેલ હૈ ઔરંગ-એ-સુલૈમાઁ મિરે નજ઼દીક
ઇક બાત હૈ એજાજ઼-એ-મસીહા મિરે આગે (૨)

[ઔરંગ-એ-સુલૈમાઁ= સુલયમાનનું તખ્ત (સિંહાસન); એજાજ઼-એ-મસીહા= મસીહાના ચમત્કાર]

શાયરો ઘણીવાર તેમના શેરમાં તલ્મીહ (આડકતરા ઉલ્લેખયુક્ત) શબ્દો પ્રયોજતા હોય છે, જે કોઈ ઐતિહાસિક કે પૌરાણિક ઘટનાઓને અનુલક્ષીને હોય છે. હવે જો એ ઘટના કે તેના પાત્ર વિષે આપણે સાવ અજ્ઞાત હોઈએ તો આપણા માટે એ શેરને સમજવો મુશ્કેલ થઈ પડે. આમ જ્યારે શેર સમજાય જ નહિ તો આપણે તેનો લુત્ફ (આનંદ) માણી શકીએ નહિ.      

આ શેરને સમજવા માટે આપણે સુલેમાન અને મસીહા જેવા તેમાંના તલ્મીહ શબ્દો અર્થાત્ નામો વિષેની સંક્ષિપ્ત હકીકત સમજી લઈએ. સુલેમાન (Solomon) એ હિબ્રૂ બાઈબલ, ઓલ્ડ ટેસ્ટમેન્ટ, કુરાને શરીફ અને હદીસોમાં ઉલ્લેખાતા યુનાઈટેડ કિંગડમ ઓફ ઈઝરાયેલના બાદશાહનું નામ છે. તેઓ ડેવિડના ઉત્તરાધિકારી હતા, જેમને મુસ્લિમો હજરત દાઉદ પયગંબર નામે અને સોલોમનને હજરત સુલયમાન પયગંબર તરીકે ઓળખે છે. સુલયમાનનું તખ્ત ભવ્ય અને મોટા કદનું  હતું, જે સુવર્ણનું બનેલું હોવા ઉપરાંત અદ્ભુત કલાકારીગરી અને મનહર કોતરણીકામ ધરાવતું હતું. વળી સુલયમાન એ તખ્ત ઉપર બેસીને ઉડ્ડયન કરીને ઇચ્છિત જગ્યાએ જઈ શકતા હતા. આ બધી નયામતો અલ્લાહ દ્વારા તેમને અપાઈ હતી અને તે બદલ તેઓ તેનો શુક્રિયા અદા કરતા હતા. બીજા મિસરામાંનું મસીહા નામ તો સુપરિચિત છે, જે ખ્રિસ્તી ધર્મના સ્થાપક ઈસા મસીહ (Jesus Christ) માટે છે કે જેમને એ સંક્ષિપ્ત સંબોધને અહીં સંબોધવામાં આવ્યા છે. આ ઈસા મસીહને પણ મુસ્લિમો હજરત ઈસા પયગંબર તરીકે ઓળખે છે. મસીહા એવી દૈવી શક્તિ ધરાવતા હતા કે તેઓ સ્પર્શમાત્રથી લોકોનાં રક્તપિત્ત અને  કોઢને મટાડવા ઉપરાંત અંધત્વને નાબૂદ કરી શકતા હતા અને મૃત્યુ પામેલાને સજીવન પણ કરતા હતા. આ શેરમાં તેમના આ ચમત્કારો (Miracles)નો ઉલ્લેખ થયો છે.

હવે આપણે શેરના અર્થઘટન ઉપર આવીએ તો પ્રથમ મિસરામાં શાયર કહે છે કે સુલેમાનનું તખ્ત એ તો મારી નજરે એક ખેલ સમાન છે અને તેને હું કોઈ મહત્ત્વ આપતો નથી. અહીં ‘ખેલ’ શબ્દપ્રયોગથી ગ઼ાલિબ એમ સમજાવવા માગે છે કે સુલેમાન જાણે કે એ તખ્ત ઉપર બેસીને કોઈ નાટકીય ખેલ જ ખેલતા હતા અને વળી એ તખ્ત વિશેષ બીજું કંઈ નહિ, જાણે કે તે પણ રંગભૂમિ કે નાટ્યપ્રયોગ માટેનું એક ઉપકરણ (Stage Prop)  માત્ર જ હતું! આમ સુલેમાનનું એ તખ્ત અને તખ્તનશીન સુલેમાન મને પ્રભાવિત કરી શકે તેમ નથી. બંને મિસરાઓમાં ગ઼ાલિબનાં આવાં ઉદ્દંડ વિધાનો આપણા મનમાં કદાચ એવી ગેરસમજ જન્માવે કે આ તો અભિમાન કહેવાય અને પયંગબરોની શાનને ઝાંખી પાડવાનો તે અક્ષમ્ય અપરાધ કહેવાય. પરંતુ એવું નથી કેમ કે અભિમાન અને ગર્વ વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા હોય છે. પહેલા શેરના વિવરણના આરંભે મેં જણાવી દીધું છે કે અહીં ગ઼ાલિબનો બેફિકરાઈ કે અલ્લડપણાનો મિજાજ પરખાય છે.

બીજા મિસરા ઉપર આવીએ તો પહેલા મિસરાની જેમ અહીં પણ શાયર મસીહાના એ ચમત્કારોને ‘ઇક બાત’ અર્થાત્ તેમને ‘એક કહાની’ માત્ર તરીકે જ સમજે છે. અહીં પણ ઈસા મસીહના ચમત્કારો વિષે ગ઼ાલિબના મનમાંનો એ ભાવ સમજી શકાય છે કે ઈસા મસીહને માત્ર ચમત્કારોથી જ ઈશ્વરના પયગંબર સમજવા એ તો સામાન્ય કક્ષાના માનવીઓને લાગુ પડતી વાત છે, જ્યારે પોતે તો વગર ચમત્કારોએ પણ તેમને ઈસા મસીહ તરીકે માનવાની શ્રદ્ધા ધરાવે છે.

આ શેરને આપણે સંપૂર્ણતયા સમજી તો લીધો જ છે અને તેના ન્યાયી નિષ્કર્ષ ઉપર આપણે આવી પણ ગયા છીએ, એટલે વિશેષ પિષ્ટપેષણને હવે કોઈ સ્થાન રહેતું નથી. છતાંય એક આડવાત તરીકે આ શેરના પહેલા મિસરામાંના ‘મિરે નજ઼દીક’ શબ્દને મહત્ત્વ આપીને કોઈક તફસીરકારે કપોલકલ્પિત એવી અવધારણા દર્શાવી છે કે ગ઼ાલિબ એ છેલ્લા મોગલ બાદશાહ બહાદુરશાહ ઝફરના દરબારમાં તેમના તખ્તની નજદીક બેઠેલા હોવા જોઈએ અને તેમની ખુશામત કરતા આ મિસરાનો કલામ તેમણે રજૂ કર્યો હોવો જોઈએ. પરંતુ આ કલ્પનાનો છેદ એ રીતે ઊડી જાય છે કે અહીં બંને શાયરો (ઝફર પણ શાયર જ હતા ને!) મુસ્લીમ હોવાના કારણે હજરત સુલેમાન અને હજરત ઈસાને પોતાના ઈમાનના ભાગરૂપ પયગંબરો તરીકે માનતા જ હોય ત્યારે તેમની શાનમાં શાયર કદીય ગુસ્તાખી કરી શકે નહિ અને આમ તેમની નજદીકના ઝફરના તખ્તને હજરત સુલેમાનના તખ્તથી ચઢિયાતું બતાવે પણ નહિ.   

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                           (ક્રમશ: ભાગ-૨)

– વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 209)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

 

Tags: , , , ,

(613) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૯ (આંશિક ભાગ – ૩) હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (શેર ૭ થી ૯)

 

હુઈ જિન સે તવક઼્ક઼ો’ ખ઼સ્તગી કી દાદ પાને કી
વો હમ સે ભી જ઼િયાદા ખ઼સ્તા-એ-તેગ઼-એ-સિતમ નિકલે (૭)

[તવક઼્ક઼ો’= આશા, અપેક્ષા; ખ઼સ્તગી= ઘાયલ સ્થિતિ; દાદ= ફરિયાદ, પ્રશંસા, (અહીં) દિલાસો, સંવેદના; ખ઼સ્તા-એ-તેગ઼-એ-સિતમ= જુલ્મની તલવાર સામે કમજોર હોવું]

ગ઼ાલિબ પોતાના શેરમાં અવનવી એવી કલ્પનાઓ લાવે છે કે આપણે સ્વીકારવું જ પડે કે તે માનવીય સંવેદનાઓ અને વર્તણૂકોનો પ્રખર અભ્યાસુ છે. વળી તેના કેટલાક શેર તો એવા હોય છે કે તે એકાધિકને લાગુ પડતા હોય. આ શેરમાંના જ પહેલા મિસરામાંના ‘જિનસે’ શબ્દનો અર્થ ‘જે જે લોકો’ એમ જ લેવો પડે અને તેમ લેતાં તે કોઈ એક જ ખાસ વ્યક્તિને જ લાગુ પડે છે તેમ ન માની શકાય. આમ ‘’જિનસે’ એ અનિશ્ચિત (Non specific) શબ્દ છે. અહીં માશૂક (શાયર) કહે છે અમે અમારા ઘાયલ દિલની વેદના અભિવ્યક્ત કરવા અને સહાનુભૂતિ મેળવવા જેમની જેમની પાસે ગયા એ લોકો તો અમારાથી પણ વધારે કમજોર નીકળ્યા. અહીં આપણે એ કલ્પના કરી શકીએ કે ગ઼ાલિબ આ વાત આપણી સમક્ષ રજૂ કરીને આપણી પાસેથી એવો હોંકારો (સમર્થન) મેળવવા માગે છે કે એવા લોકો પાસેથી દિલાસા કે આશ્વાસનની કઈ રીતે અપેક્ષા રાખી શકાય કે જે પોતે જ જુલ્મની વીંઝાતી તલવાર સામે સાવ માયકાંગલા સાબિત થતા હોય. માશૂક તેમની માશૂકાની તેમના તરફની ઘોર અવગણનાને એક જુલ્મ તરીકે સમજે છે અને તેથી તેઓ ભગ્નહૃદયી (Broken hearted) થયા હોઈ જે કોઈ મિત્રો કે સ્નેહીજનો પાસે સાંત્વના મેળવવા જાય છે ત્યાં જાણવા મળે છે કે તે લોકો તો તેમના કરતાં પણ વધારે દુ:ખી છે, અર્થાત્ તેઓ પણ તેમની માશૂકાઓથી દાઝેલા છે. અહીં ‘જિનસે’માં આપણે મિત્રો કે સ્નેહીજનોને સમજી લીધા, પણ કેટલાક મીમાંસકો ‘જિનસે’માં ખુદ માશૂકા જ હોવાનું સ્વીકારે છે. તેમના મતે માશૂકના ઘાયલ દિલની વેદના તેમની માશૂકા જ સમજી શકતી નથી અને તેથી તેઓ તેની પાસેથી કોઈ હૈયાધારણ મેળવી શકતા નથી. આમ તેમના મતે માશૂકા તેના પૂર્વપ્રેમીની બેરહમીના કારણે એકવાર એવી કમજોર સાબિત થયેલી છે કે હવે આ નવીન પ્રેમીને કોઈપણ  પ્રકારનું આશ્વાસન આપવા સામે પોતાની જાતને અસમર્થ માને છે. અહીં ‘બેરહમી’થી અભિપ્રેત એ છે કે  અગાઉના માશૂકે માશૂકાની મહોબ્બ્તને એવી તો અવગણી છે કે તેનું ઘવાયેલું દિલ હજુ શાતા પામી શક્યું નથી.

પરંતુ આ રસદર્શનકાર પેલા મીમાંસકોના મત સાથે સંમત થતા નથી, એટલા માટે કે માશૂકાનો કોઈ પૂર્વપ્રેમી હોવો અને તે પોતે જ તેના દ્વારા તરછોડાઈ હોવાના કારણે આપણી ગ઼ઝલના માશૂક કરતાં વધારે વ્યથિત છે એમ માની લેવું અવાસ્તવિક લાગે છે.

* * *

મોહબ્બત મેં નહીં હૈ ફ઼ર્ક઼ જીને ઔર મરને કા
ઉસી કો દેખ કર જીતે હૈં જિસ કાફ઼િર પે દમ નિકલે (૮)

[કાફ઼િર= નાસ્તિક (Infidel), (અહીં) નિષ્ઠુર]

શેરના પ્રથમ મિસરામાં ગ઼ાલિબ પ્રેમીયુગલોના જુનૂન (ઘેલછાપણું)ને ઉજાગર કરે છે. એ પ્રેમદીવાનાંને પ્રેમપંથે જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચે કોઈ ફરક દેખાતો નથી હોતો. મહોબ્બતમાં કામયાબી મળી અને સહજીવન માણવા મળ્યું, તો પણ બહેતર; અને મહોબ્બતમાં નિષ્ફળતા મળતાં મરી જવાનું બન્યું, તો પણ બહેતર! આથી જ જીવનસાથી ન બની શકવાના કારણે હતાશ પ્રેમીયુગલો આત્મહત્યા કરી લેતાં હોય છે, એની પાછળ પણ પ્રેમીઓની ઉપરોક્ત વિચારધારા હોવાની સંભાવના રહેલી જણાય છે. આપણા આ શેરનો માશૂક પણ બેફિકરાઈપૂર્વક જાહેર કરે છે કે હું મહોબ્બતમાં જીવવા અને મરવા વચ્ચે કોઈ ફરક સમજતો નથી, મારા માટે એ બેઉ સરખાં છે. અહીં આ મિસરામાં માશૂકની જિંદગી અને મોત વિષેની વિભાવના જે નાજુક અર્થમાં સમજાવાઈ છે તે બીજા મિસરામાં આપણી સામે સ્પષ્ટ થઈને બહાર આવે છે.

બીજા મિસરામાંના આપણે ‘કાફ઼િર’ શબ્દનો મૂળભૂત અર્થ અહીં લેવાનો નથી, પણ તેને માશૂકાને કરવામાં આવતા સંબોધન તરીકે સમજવાનો છે. અહીં વળી ‘કાફ઼િર’ સંબોધનમાં તુચ્છકાર નહિ, પણ પ્રેમ સમાયેલો છે. પ્રેમીયુગલોનાં એકબીજાને થતાં ‘લુચ્ચા’ કે ‘લુચ્ચી’નાં સંબોધનોને જે હળવાશથી લઈએ છીએ, તેવું જ અહીં સમજવાનું છે. વળી આ મિસરામાં વિપ્રલંભ (વિરહ કે વિયોગ) શૃંગારરસ રહેલો છે. હજુ માશૂકને  માશૂકા પ્રાપ્ત થઈ નથી, તે આપણને તેના શબ્દો ‘ઉસી કો દેખ કર જીતે હૈ’ ઉપરથી જણાઈ આવે છે. વળી ‘દમ નિકલે’નો સીધો અર્થ ‘મરી જવું’ એમ ન લેતાં ‘મરી જવાની ઇચ્છા થાય તેવી (માશૂકા)’ લેવો પડશે. આમ માશૂક કહે છે કે જેને જોતાં જોતાં જ મૃત્યુ પામવાની ઇચ્છા થઈ આવે તેવી પ્રિય એ માશૂકાને દૂરથી જ જોતા રહીને અમે જીવી રહ્યા છીએ.

* * *

કહાઁ મય-ખ઼ાને કા દરવાજ઼ા ગ઼ાલિબઔર કહાઁ વાઇજ઼
પર ઇતના જાનતે હૈં કલ વો જાતા થા કિ હમ નિકલે (૯)

[મય-ખ઼ાના= દારૂનું પીઠું; વાઇ’જ઼= ધર્મોપદેશક, મોલવી]

મક્તા શેરના આ પ્રથમ મિસરામાં બે બાબતો વચ્ચે એવી તુલના કરવામાં આવી છે કે જેમની વચ્ચે ખૂબ જ મોટો વિરોધાભાસ છે. આ વાતને અન્ય શબ્દોમાં કહી શકાય કે એ બંને બાબતો એકબીજાથી દૂર એવી સામસામેના છેડાઓ ઉપર છે કે જેમનો કદીય યોગ થઈ શકે નહિ, એટલે કે બંને વચ્ચે કોઈ મેળ જામી શકે નહિ. ગ઼ાલિબ દારૂના પીઠાના પ્રવેશદ્વાર અને ધર્મોપદેશક વચ્ચેની વિસંગતતાને હસીમજાકના અંદાઝમાં એવી રીતે રજૂ કરે છે કે ક્યાં અધોગતિની ઊંડી ગર્તામાં ધકેલી દેનાર એ મયખાનાનો દરવાજો અને ક્યાં માનવીને ચારિત્ર્યનું જીવનપાથેય બાંધી આપનાર અને હંમેશાં સન્માર્ગ દેખાડનાર એ ધર્મોપદેશક એટલે કે મોલવી! અહીં મોલવીના ધર્મોપદેશના અનેક મુદાઓ પૈકી માત્ર મદ્યપાનથી દૂર રહેવાની તેની શિખામણને જ સમજવાની રહેશે અને તો જ એ વિરોધાભાસ સાર્થક ગણાશે. વિરોધાભાસ એ કે એક સ્થાન કે જે મદિરાપાન માટે શાયરને  નિમંત્રણ આપે છે અને સામેની બીજી વ્યક્તિ કે જે મદિરાપાન માટે તેને નિષેધ ફરમાવે છે.

આ શેરનો બીજો મિસરો એવો સંદિગ્ધ છે કે જેને પાઠકે પોતાની રીતે જ સમજી લેવો પડશે, કેમ કે તેમાં બે શક્યતાઓ સમાયેલી છે. ગ઼ાલિબ અનોખા અંદાઝમાં પેલા મોલવીનો ઉધડો લેતાં કહે છે કે ‘પરંતુ અમે એટલું તો જાણીએ જ છીએ કે આગલા દિવસે અમે જ્યારે પીઠામાંથી બહાર નીકળતા હતા, ત્યારે એ મોલવી સાહેબ મયખાનામાં દાખલ થઈ રહ્યા હતા!’. કેટલાક લોકોની કહેણી અને કરણીમાં ફરક હોય છે તેમ શરાબના સેવનથી દૂર રહેવાની પોતાની મજલિસોમાં હિદાયત ફરમાવનાર એ મોલવી પોતે જ અહીં મયખાનાના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ખેંચાઈ રહ્યા હતા, એ જ સમયે જ્યારે કે શાયર પોતે શરાબ પીને ત્યાંથી બહાર નીકળી રહ્યા હતા. અહીં શાયર પોતે શરાબી તો છે જ અને પોતાની આ ખરાબ લતની સામે પોકળ આશ્વાસન મેળવવા માટે શરાબની તરફેણ કરતાં એવું કહેવા માગે છે કે આ લુચ્ચી શરાબ એવી તો બલવત્તર છે કે મોલવીઓ જેવા ભલભલા ધુરંધરોને પણ લલચાવી શકે છે. આમ શરાબની આણ સર્વત્ર એવી ફેલાયેલી છે કે ભાગ્યે જ કોઈ એનાથી બચી શકે. આ અર્થઘટનને ત્યારે જ વાજબી ઠરાવી શકાય, જ્યારે કે ‘વો જાતા થા’નો અર્થ ‘તે દરવાજામાં દાખલ થતા હતા’ એમ લેવામાં આવે.

હવે બીજા અર્થઘટન પ્રમાણે ‘જાતા થા’નો અર્થ ‘ત્યાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા’ એમ લેવામાં આવે તો મોલવી સાહેબની પવિત્રતાને થોડોક શકનો લાભ આપી શકાય, પણ સંપૂર્ણતયા દોષમુક્તિ (Clean chit) તો  ન જ આપી શકાય, કેમ કે એ પણ સંભાવના સ્વીકારવી પડે કે શાયર કે જે પરિચિત છે, તેમનાથી પોતે પકડાઈ ન જાય માટે સીધા રસ્તે ચાલ્યા ગયા હોય! વળી તેમને ખરે જ પવિત્ર (Pious) સમજવા જ હોય તો તેમનું મયખાના આગળથી પસાર થવાનું કારણ એ પણ માની શકાય કે તેમનો પોતાના નિવાસસ્થાને જવા માટેનો એકમાત્ર રસ્તો આ મયખાના આગળથી જ પસાર થતો હોય!

મારા સુજ્ઞ વાચકો મારા આ શેરના અર્થઘટનના અતિવિસ્તારને સ્વીકાર્ય ગણશે જ, કેમ કે હાલ સુધીમાં આપવામાં આવેલી દલીલો ભ્રામક નહિ, પણ સંગીન છે. વળી હજુ પણ આશ્ચર્ય ન પામતા, કેમ કે છેલ્લો આ રસદર્શનકારનો મત તો હવે રજૂ થાય છે કે જેને સ્વીકાર્ય ગણવાની કોઈ ફરજ પાડવામાં આવતી નથી. મારા નમ્ર મતે બીજા મિસરામાં શાયર મયખાનામાંથી બહાર નીકળતી વખતે પોતાનો અપરાધભાવ અનુભવતાં એમ કહેવા માગે છે કે પેલા બિચારા મોલવી સાહેબની શરાબથી દૂર રહેવાની તેમની હિદાયત છતાં તેની કોઈ અસર પોતાના ઉપર થઈ નહિ અને તેઓ બરાબર એ જ સમયે મયખાનાના દરવાજાથી બહાર નીકળતાં એ રસ્તેથી પસાર થતા મોલાનાની નજરોથી રંગેહાથ ઝડપાઈ ગયા.

અગાઉના મારા અપાયેલા ખુલાસા મુજબ આ શેરને વાચક પોતાની રીતે સમજી શકે છે અથવા ઉપરોક્ત ભિન્ન મતોની શક્યતાઓને સ્વીકાર્ય ગણીને મારી જેમ આ શેરના લુત્ફ (આનંદ)ને માણી અને વાગોળી શકે છે.

* * *

ગ઼ઝલની અગત્યની જાણવાજોગ નોંધ :- 

ગ઼ાલિબના મૂળ દીવાનમાં અને તેમાંથી અલી સરદાર જાફરી જેવા વિદ્વાનોએ ઉતારો કરેલી આ ગ઼ઝલમાં ઉપર મુજબના નવ જ શેર છે અને તેમાં શંકાને કોઈ સ્થાન રહેતું નથી. કેટલાક સંકલનકારોએ નીચેના જેવા કેટલાક શેરને ગ઼ાલિબની આ જ ગ઼ઝલના ભાગરૂપ ગણાવ્યા છે, પરંતુ ઉર્દૂના વિદ્વાનોએ એ વાતને સમર્થન આપ્યું નથી. આ માટેનું કારણ સાવ સીધું અને સરળ છે કે આ અને આવા બાર શેરની બહાદુર શાહ જ઼ફરની સ્વરચિત ગ઼ઝલ છે.

ખુદા કે વાસ્તે ઝાહિદ ઊઠા પર્દા ના કાબે કા
કહીં ઐસા ના હો યહાં ભી વહી કાફિર-સનમ નિકલે (બહાદુર શાહ જ઼ફર)

ગ઼ાલિબ અને જ઼ફર સમકાલીન હતા અને તેમની બેઉની ગ઼ઝલો ‘લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા’ (હઝજ) સમાન ઉર્દૂ છંદોવિધાનમાં લખાયેલી હોવા ઉપરાંત બંનેના રદીફ અને કાફિયા સમાન છે, જેનો લાભ લઈને કોઈ ટીખળખોરોએ આવી ગુસ્તાખી કરી છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                                     (સંપૂર્ણ)

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 220)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૭) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

 

Tags: , , , ,

 
aapnuaangnu.com/

ગુજરાતી સાહિત્ય-કલાને સમર્પિત બ્લોગ

હાસ્ય દરબાર

ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં રોજ નવી જોક અને હાસ્યનું હુલ્લડ

ગુગમ - કોયડા કોર્નર

વિશ્વભરના ગુજરાતીઓને ચરણે- કોયડાઓ

saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-21

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Tim Miller

Poetry, Religion, History and Art

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

એક જ ‘ઈ’ અને ‘ઉ’માં ‘રૅશનલ વાચનયાત્રા’

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે