RSS

(586) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૧૬ : તસ્કીં કો હમ ન રોએઁ…(આંશિક ભાગ – ૧)

તસ્કીં કો હમ ન રોએઁ…

(આંશિક ભાગ – ૧)

તસ્કીં કો હમ ન રોએઁ જો જ઼ૌક-એ-નજ઼ર મિલે
હુરાં-એ-ખુલ્દ મેં તેરી સૂરત મગર મિલે               (૧)

(તસ્કીં= સાંત્વના, સંતોષ; જ઼ૌક-એ-નજ઼ર= દૃષ્ટિની અભિરુચિ (માશૂકાની સૂરત કે જેનાથી પોતાની દૃષ્ટિની અભિરુચિ પૂરી થાય); હુરાં-એ-ખુલ્દ= સ્વર્ગ-જન્નતની હુર-અપ્સરા)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ટૂંકી બહેર (છંદ)ની આ ગ઼ઝલ છે. તે સ્વરબદ્ધ લયમાં ઝુમાવતી અને હળવા મને શ્રાવ્યનો આનંદ આપતી ગ઼ઝલોમાંની એક છે. તેને ઘણી જગ્યાએ મનોરંજક રીતે સંગીતબદ્ધ પણ કરવામાં આવેલી છે. મુશાયરાઓની રોનકમાં વધારો કરી શકવા સમર્થ એવો ગ઼ઝલનો આ પહેલો શેર છે. આ થોડોક સંકુલ હોવા છતાં જ્યારે તે સમજવામાં સ્પષ્ટ બનશે ત્યારે આપણને ખચિત આનંદ આપશે જ. પહેલો મિસરા સરળ રીતે એમ સમજાવે છે કે તમે કેવી રીતે એવી આશા સેવી શકો કે હું રાહત કે શાંતિ મેળવવા માટે મારા રૂદનને અટકાવી દઉં, જ્યાં સુધી કે હું પ્રત્યક્ષ રીતે મારી માશૂકાના ચહેરાના દૃશ્યની ઝલક પામવાનો સંતોષ ન મેળવી લઉં! અહીં શાયર કંઈક એવો ખિજવાટ કે ચીઢિયાપણાનો પોતાનો ભાવ દર્શાવતાં આ ઉદ્ગારો કાઢે છે, કારણ કે પોતે એક તરફ ઇશ્કરોગ (પ્રેમરોગ)ની વ્યથા અનુભવે છે અને તેના કારણે તેના થતા રહેતા રૂદનને અટકાવી દેવાનું સ્નેહીજનો આગ્રહપૂર્વક જણાવે છે. શાયર માને છે કે માશૂકાના ચહેરાનાં દીદાર (દર્શન) થયેથી માશૂક સંતુષ્ટ થઈ જશે અને પછી આપોઆપ તે રૂદન અટકી જશે અને આમ જબરજસ્તીથી તેને વિલાપ કરતો અટકાવી દેવાય તે તેને ત્રાસદાયક લાગે છે.

બીજા મિસરામાં માશૂક મૃત્યુ પામીને જન્નતે સિધાવ્યા હોવાની કલ્પના કરતાં કહે છે કે જન્નતમાં ગયા પછી ચારે તરફ હુરો (અપ્સરાઓ)ના વૃંદ વચ્ચે પણ પોતે તો જ્યાંસુધી પોતાની આ લોકની જિગરજાન એવી માશૂકાનો ચહેરો નહિ જુએ ત્યાંસુધી તેમને કોઈ ચેન પડશે નહિ. ઈસ્લામિક માન્યતા મુજબ આ લોકમાં પવિત્ર જીવન ગુજારનારને પરલોકમાં એવી હુરોની નવાજિશ કરવામાં આવશે કે તેઓ કુમારિકા (Virgin) હશે અને રૂપરૂપના અંબાર સમી તેઓ એ જન્નતી જીવોને હર પ્રકારનું મનોરંજન પૂરું પાડતી હશે. પરંતુ આપણો માશૂક તો એ જ વાતનું રટણ કર્યા કરે છે કે તેને માશૂકાની સૂરત જોયા વગર એ બધીય હુરો તેના માટે સાવ નકામી જ પુરવાર થશે, તેને તો ત્યાં પણ માશૂકાના ચહેરાની જ તલાશ રહેશે.

અહીં ઇશ્કે હકીકીની રૂએ એ અર્થઘટન પામી શકાય કે માશૂકારૂપ એવા એ ઈશ્વરના દર્શન આગળ જન્નતની હુરો પણ તુચ્છ જ હશે. સુફીઓ માને છે કે ઈશ્વરની પ્રાપ્તિ સામે આકર્ષક અને લોભામણી એવી કોઈ પણ સુવિધાઓ કે સુખોની કોઈ વિસાત નથી. ઈશ્વર રૂપી માશૂકાની ઈબાદત (ભક્તિ) એવી નિ:સ્વાર્થી હોય કે જ્યાં જન્નતની લાલચ પણ ન હોય અને જહન્નમનો ડર પણ ન હોય. તેમની માન્યતા એવી છે કે સૃષ્ટિઓનો સર્જનહાર એ ખાલિક (સર્જનહાર) છે, જ્યારે અન્ય સઘળું જન્નત કે જહન્નમ સમેત તેની ખલકત (સર્જન) છે.

कोई सूफी संतने बताया है कि गर जो खुदा मिलता है तो जन्नतको जला दो या जहन्नमकी आगको बूझा दो; कोई फर्क नहीं पडता ।

સુફીને ખાલિકમાં રસ હોય છે, નહિ કે એની ખલકતમાં. હુરો પણ ખલકતમાં આવી જાય અને તેથી જ તે તેમની વચ્ચે પણ પોતાની માશૂકા એવા ઈશ્વરના ચહેરાને જ શોધતો રહેતો હશે. આમ અહીં ખૂબ જ ઊંચા પ્રકારની ઈશ્વરની આરાધનાને સ્વીકારવામાં આવી છે અને ઈશ્વર રૂપી માશૂકાના ચહેરા સામે એ સઘળી હુરોના ચહેરા સાવ નિસ્તેજ અને ફિક્કા ગણવામાં આવ્યા છે.

આમ અહીં તો શેરની એક વિભાવનાની શક્યતા તપાસવામાં આવી છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તો દુન્યવી એવી એ પોતાની માશૂકાની જ અહીં વાત કરવામાં આવી છે, કારણ કે આ શેર અને આખીય ગ઼ઝલ ઇશ્કે મિજાજીની તરફેણમાં જ જાય છે. અહીં માશૂકાની ખૂબસૂરતીની પરાકાષ્ઠા અભિવ્યક્ત થઈ છે.

* * *

અપની ગલી મેં મુઝ કો ન કર દફ્ન બાદ-એ-ક઼ત્લ
મેરે પતે સે ખ઼લ્ક કો ક્યોં તેરા ઘર મિલે                   (૨)

(બાદ-એ-ક઼ત્લ= કત્લ પછી; ખ઼લ્ક= સંસારના લોકો, જનસાધારણ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

સરળ છતાં ખૂબ જ આકર્ષક એવો આ શેર છે, જે મુશાયરામાં સૌને એકી અવાજે આફરીન… આફરીન બોલાવી શકે તેવો એ છે. અહીં માશૂક માશૂકાને ઉદ્દેશીને કહે છે કે રખે ને કદાચ તું મને ક્ત્લ કરી પણ દે, તોય તારી ગલીમાં અર્થાત્ તારા નિવાસસ્થાનની નજીકમાં મને દફન કરીશ નહિ.

અહીં શેરમાં ચાહકની વિચારણા માગી લે તેવો મુદ્દો એ છે કે માશૂકા સાવ નાજુક દિલની હોઈ એ માશૂકને એકતરફા ઇશ્કથી ત્રસ્ત બનીને ગુસ્સાના આવેશમાં કત્લ કરી દે એ થોડુંક અસંભવ લાગે છે. ભલા, કોમળ હૃદયી એવી માશૂકા તેના કોમળ હાથો વડે તેના માશૂકની નિર્મમ હત્યા તો કેવી રીતે કરી શકે? આમ છતાંય શેરનો પ્રથમ મિસરા એ દર્શાવે તો છે જ કે કત્લ તો થાય જ છે! તો પછી આનો સંભવિત મતલબ એ પણ લઈ શકાય માશૂકને કત્લ કરવામાં ન આવે, પણ પોતે જ કત્લ થઈ જાય. અહીં પણ આપણને એ શંકા થાય કે માશૂક પોતે સામે ચાલીને કત્લનો ભોગ તો ન જ બને ને! પરંતુ મારા મતે આ શક્યતા પણ સિદ્ધ થઈ શકે છે એ અર્થમાં કે માશૂકાની નજરના તીરથી પોતે ઘાયલ થઈને કત્લ થવા પામે. આમ અહીં કત્લ કરવામાં આવે કે માશૂક પોતે કત્લ થઈ જાય, પણ એના જનાજાને માશૂકા કબ્રસ્તાનના બદલે પોતાની ગલીમાં તો ન જ દફન કરે, કેમ કે….!.

આ ‘કેમ કે’નો જવાબ શેરના બીજા મિસરામાં એ રીતે મળે છે કે માશૂક પોતે જ તેની ગલીમાં લાશને સગેવગે કરવાના હેતુસર એટલા માટે દફન થવા દેવા નથી માગતા કે જેથી તેમનો કોઈ ચાહક તેમની કબર સુધી આવી જાય અને તેને માશૂકાના રહેઠાણનો પત્તો (સરનામું) ન મળી જાય! અહીં માશૂકનો એવો ઈર્ષાનો ભાવ પ્રદર્શિત થાય છે કે તેમના કત્લ થયા પછી પણ અન્ય કોઈ માશૂકાની એ ગલીમાં પહોંચી જઈને એનાં દીદાર (દર્શન) ન કરી શકવો જોઈએ. અહીં માશૂકની દીવાનગી એવી ઉત્કૃષ્ટ છે કે પોતે માશૂકા થકી કત્લ થયા પછી પણ તે પોતાની જ રહે, અન્ય કોઈની તેના ઉપર નજર સુદ્ધાં પણ ન પડે!

કોઈ તફસીરકાર (વિશ્લેષક) બીજી એ રીતે પણ વિચારે છે કે માશૂક નથી ઇચ્છતા કે તેઓ માશૂકાની ગલીમાં જ દફન થવાના કારણે તે તેમના ખૂનના ઇલ્જામનો ભોગ બને અને કોઈ કાનૂની કાર્યવાહીમાં સજા પામી જાય! આમ પોતે તેમના ઇશ્કમાં એવા સમર્પિત છે અને તેની એવી દરકાર રાખે છે કે ભવિષ્યે માશૂકા ખૂનના આરોપની વબાલમાં પણ ન ફસાઈ જાય! જો કે આ સંભાવના બહુ ઓછી સ્વીકાર્ય બને છે અને તેથી જ માશૂકાના રહેઠાણની અન્યોને જાણ ન થઈ જાય તે જ સંભાવના વધુ બલવત્તર લાગે છે.

* * *

સાક઼ી ગરી કી શર્મ કરો આજ વરના હમ 
હર શબ પિયા હી કરતે હૈં મૈય જિસ ક઼દર મિલે                   (૩)

(સાક઼ી ગરી કી શર્મ કરો= સાકી થવા માટેની લાજ રાખો; શબ= રાત; મૈય= મદિરા)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

‘સાકી’નો શબ્દકોશીય અર્થ છે, કલાલ કે મદ્યપાન કરાવનાર. ગ઼ઝલોમાં ‘સાકી’ શબ્દ માશૂકા (પ્રિયતમા) માટે પ્રયોજાય છે. શરાબની મહેફિલોમાં કે કસુંબાપાણીના ડાયરામાં એક શિષ્ટાચાર હોય છે. કસુંબાપાણીના ડાયરામાં ઘોળેલા અફીણનું પાન કરાવનાર ઈસમ પોતાની હથેળીમાં એ પ્રવાહી લઈને સામેવાળાના હોઠ તરફ ધરે છે. સામેવાળો એ હથેળીમાંથી અમલપાન કર્યા પછી પોતાના ખભા ઉપરના ખેસ વડે હળવેથી પેલાની હથેળીને સાફ કરે છે. આ પરંપરાથી ચાલ્યો આવતો વણલખ્યો શિષ્ટાચાર છે. મદ્યપાનમાં પણ કેટલાક શિષ્ટાચાર હોય છે, જેવા કે એ મદિરા પીનારનાં કપડાં કે ભોંય ઉપર ઢોળાય નહિ. આંખોમાં લાગણીનો ભાવ રાખીને મદિરા પ્યાલાઓમાં આપવામાં આવે, પીનારાઓ પોતપોતાના પ્યાલાઓ એકબીજા સાથે સહેજ અથડાવીને ચિયર્સ કરે વગેરે.

આપણી ગ઼ઝલના આ શેરમાં માશૂક માશૂકાને ‘સાકી’ તરીકે સંબોધતાં કહે છે કે મદ્યપાન કરાવતી વખતે તહજીબ (શિષ્ટાચાર) સાચવો અને મહેફિલની અદબ પણ જાળવો. સાકીએ એવી કોઈ હરકત ન કરવી જોઈએ કે જેથી સામેવાળા શરાબીની લાગણી ઘવાય! અહીં ‘આજ’ શબ્દને ધ્યાનથી તપાસવો પડશે. ‘આજ’ શબ્દ ઉપરનો ભાર એ દર્શાવે છે કે તમે માશૂકાએ આજ પહેલાં મહેફિલનો શિષ્ટાચાર ભલે ન જાળવ્યો હોય પણ આજે તો શરાબ પીરસતી વખતે ખાસ કાળજી રાખીને સાકીગીરીની લાજ રાખજો. અહીં એ વ્યંજનાર્થ સંભવિત છે કે આજની શરાબની એ મહેફિલ માશૂક માટે ખાસ હોવી જોઈએ. અહીં આપણે કલ્પનાના ઘોડાઓ દોડાવીને એ ‘ખાસપણા’ને જુદી જુદી રીતે કલ્પી શકીએ, જેમ કે માશૂક માટે પોતાની કોઈક ખુશીનો ખાસ પ્રસંગ હોય અને તેની ઉજવણી નિમિત્તે શરાબની એ મહેફિલ પ્રયોજાઈ હોય! હવે શેરના આ જ મિસરાના ઉત્તરાર્ધમાં ‘આજ વરના હમ’ દ્વારા ‘જો’ અને ‘તો’ની શરત રૂપે કહેવાયું છે કે જો તમે સાકી તરીકેની શર્મ અદા કરો તો સારી વાત છે, નહિ તો… અને આ ‘નહિ તો’ પછીની વાત શેરના બીજા મિસરામાં પૂરી થાય છે.

શેરના બીજા મિસ્રામાં માશૂક કહે છે કે અમે તો દરેક રાત્રિએ અમને ગમે તે રીતે શરાબ આપવામાં આવે તો પણ અમે તો તે પીતા જ રહીએ છીએ. અહીં માશૂકાને પહેલા મિસરામાં સલાહરૂપે મદિરા પીરસવા, સર્વ કરવા માટેની સામાન્ય આચારસંહિતાઓ જાળવવાની શિખામણ આપ્યા પછી પોતાના વિષે તો બેફિકરાઈથી એવી વાત કરે છે કે અમે તો મદિરાના બંધાણી હોઈ અમને કોઈપણ રીતે મદિરા આપવામાં આવશે તો પણ અમને તો કોઈ ફરક પડશે નહિ. આમ પહેલા મિસરામાં અપેક્ષા અને બીજા મિસરામાં સંતોષનો ભાવ પ્રદર્શિત થાય છે. વળી અહીં બીજો વ્યંજનાર્થ એ રીતે રજૂ થયેલો જણાશે કે અમારે તો શરાબ પીવાથી મતલબ છે, એ કેવી રીતે સુરાઈમાંથી અમારા પ્યાલામાં રેડવામાં આવે છે તેનાથી અમને કોઈ મતલબ નથી, કોઈ શિષ્ટાચાર નિભાવવામાં આવે છે કે નહિ તેનાથી પણ અમારે કોઈ લેવાદેવા નથી.

આ આખોય શેર આપણને જુદી દિશામાં વિચારતા પણ કરી શકે છે. શરાબના રૂપક દ્વારા માશૂક માશૂકાના ઇશ્કને પ્રાપ્ત કરવા માગે છે, તેની આંખોમાંથી ઝરતા પ્રેમભાવનું પોતે પાન કરવા માગે છે. એ પ્રેમભાવ ગમે તે રીતે દર્શાવવામાં આવે તો પણ માશૂક તો પ્રેમભાવના તરસ્યા હોઈ તેમને કોઈ ફરક પડશે નહિ. પહેલા મિસરા પ્રમાણે જો એવો શિષ્ટાચાર નિભાવાય તો તે ઇચ્છનીય છે, વરના અમને તો અમારા ઇશ્કભાવનો પ્રતિભાવ વળતા ઇશ્કથી જ ગમે તે રીતે મળે તો પણ અમે તો સંતુષ્ટ જ રહીશું.

ઋણસ્વીકાર :
(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વિકીપીડિયા

Advertisements
 

Tags: , , , , , , ,

(585) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન–૧૫ : જૌર સે બાજ઼ આયે પર બાજ઼ આએં ક્યા (શેર ૫ થી ૭)– મિર્ઝા ગ઼ાલિબવલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

જૌર સે બાજ઼ આયે પર બાજ઼ આએં ક્યા (શેર ૫ થી ૭)

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૧ ના અનુસંધાને ચાલુ)

મૌજ-એ-ખ઼ૂઁ સર સે ગુજ઼ર હી ક્યૂઁ ન જાએ
આસ્તાન-એ-યાર સે ઉઠ જાએઁ ક્યા (૫)

(મૌજ-એ-ખ઼ૂઁ= ખૂનની લહેર; આસ્તાન-એ-યાર= દોસ્ત-માશૂક-માશૂકાની ચૌખટ-ઉંબરો)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ઝલની વિશિષ્ઠ રજૂઆતમાં ઘણીવાર માશૂકને એવો ચિત્રાંકિત કરવામાં આવતો હોય છે કે તે એટલો બધો પ્રેમાતુર થઈ જાય અને જાણે કે તે માશૂકાના ઘરના ઉંબરે એ બોસા (ચુંબન) કરી લેતો હોય અને આમ તેને ‘ચૌખટ ચુંબનકાર’ તરીકેનું બિરૂદ આપી દેવાનું મન થઈ જાય. આ શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂકની એવી તીવ્રતમ દીવાનગી બતાવવામાં આવી છે કે તે માશૂકાના નિવાસસ્થાનના ઉંબરે માથું પટકી પટકીને તેના કપોલને લોહીલુહાણ કરી નાખે તેટલી હદ સુધી જવાની તેની તૈયારી છે. હવે જ્યારે આટલી હદ સુધીની માશૂકની ચાહના હોય ત્યારે શેરના બીજા મિસરામાં તે બિન્દાસપણે અને મક્કમ ઈરાદે જાહેર કરે છે કે શું હું એટલી આસાનીથી માશૂકાના ઉંબરેથી ઊઠી જઈશ ખરો! આ ગ઼ઝલના ભોક્તાને યાદ રહે કે અહીં શાયર અને ભાવક વચ્ચે માશૂકા સબબે સંવાદ થતો રહે છે. આ કથન ટાણે માશૂકા તો પર્દા પાછળ એટલે કે પોતાના નિવાસસ્થાનના અંદરના ભાગે રહેલ છે. કલ્પના તો કરી જુઓ કે આ શબ્દચિત્ર કેવી આબાદ રીતે આપણાં ચક્ષુઓ સામે ખડું થઈ જાય છે! આ શેરમાં એવો દમ છે કે ઘડીભર આપણે ભાવુકો પણ માશૂકના તલસાટને દયાભરી રીતે જોતા થઈ જઈએ અને આપણા દિલમાં માશૂક પરત્વે અનુકંપા જાગી ઊઠે. અહીં આપણે નિરંજન ભગતના એક કાવ્યના શીર્ષક ‘પથ્થર થર થર ધ્રૂજે’ને યાદ કરીને માશૂકાના ઉંબરાને પણ માશૂકની સંવેદનાથી ધ્રૂજતો કલ્પી શકીએ. પથ્થર કે લાકડાનો જડ એવા ઉંબરો પણ જ્યારે માશૂકના આત્મસમર્પણને જોઈને કંપી ઊઠે ત્યારે માનવું રહ્યું જ કે માશૂક પ્રિયતમાની મહોબ્બતને પામવા માટે પોતાના પ્રાણની કુરબાની દેતાં પણ અચકાશે નહિ. આ શેરને ઇશ્કે હકીકીની રીતે સમજીએ તો માશૂકાને ઈશ્વર ગણીને તેને પામવા માટે ભક્તજને પોતાના પ્રાણ ન્યોછાવાર કરવા સુધીની તત્પરતા બતાવવી પડે. ભકત કવિ પ્રીતમદાસના ‘હરિનો મારગ’ કાવ્યની કંડિકા ‘હરિનો મારગ છે શૂરાનો, નહિ કાયરનું કામ જો ને; પરથમ પહેલું મસ્તક મૂકી, વળતા લેવું નામ જો ને’માં પણ આ જ વાત કહેવાઈ છે. સુફી માર્ગની એક ભક્તિ કંડિકા ‘જીવ હો દેતાં, રબકુ રે પાહીએ; તો સહેલા મન જાણો, જી સુણ ભાઈ’ પણ એ જ બતાવે છે કે ભક્ત પોતાના જીવ સાટે પણ ઈશ્વરને જો પામી શકે તો તેને ઈશ્વર સહેલાઈથી મળી ગયા તેમ માનવું પડે. પરંતુ આખી ગ઼ઝલના શેરના પૂર્વાપાર સંબંધને જોતાં તે ઇશ્કે હકીકી નહિ, પણ ઇશ્કે મિજાજી (દુન્યવી ઇશ્ક) હોવાનું જણાય છે.

* * *

ઉમ્ર ભર દેખા કિયા મરને કી રાહ
મર ગએ પર દેખિએ દિખલાએઁ ક્યા (૬)

(- – -)

અર્થઘટન અને રસદર્શન

આ શેરમાં માત્ર મૃત્યુ અંગેની વિવેચના નથી, તેના કેન્દ્રસ્થાને પેલી માશૂકા તો છે જ. જો કે શેરના પ્રથમ મિસરામાં મૃત્યુની ફિલસુફી તો ખરી જ. માશૂક કહે છે કે તેણે જીવનભર મૃત્યુની રાહ જોઈ છે. અહીં ‘રાહ જોવી’નો મતલબ મૃત્યુના આવવાના રસ્તા ઉપર નજર મંડાયેલી રાખવી. સ્થુળ અર્થમાં આ રસ્તાને સમજવાનો નથી, કેમ કે મૃત્યુ અને તેની રાહ તો અદૃશ્ય હોય છે. આને રૂઢિપ્રયોગના અર્થમાં સમજવાનું રહેશે, પણ રાહ જોવાનો મતલબ તો ઇંતજાર જ લેવો પડશે. જીવમાત્રને તેના જીવનની અવધિ પૂરી થયેથી મરવાનું છે જ, કેમ કે મૃત્યુ અનિવાર્ય છે. ગુજરાતી કવિ કરસનદાસ માણેક પોતાના આ વિષયના એક કાવ્યના પ્રારંભે જ જીવન અને મૃત્યુ અંગેના બે પ્રશ્નો અને તેના જવાબ મૂકે છે, આ શબ્દોએ કે ‘જીવન શું? મરતાં લગી જીવવું; મરણ શું? જીવતાં લગી કલ્પવું.’ જો કે અહીં શાયરને માત્ર મૃત્યુનો ઇંતજાર જ નથી, આ ઇંતજારની સાથે માશુકાના મિલનનો ઇંતજાર પણ શામિલ છે. શેરનો બીજો મિસરો તો અગાઉની જેમ સામેની ત્રાહિત વ્યક્તિને સંબોધીને જ કહેવાય છે, પણ કહેવાય તો છે માશૂકાને અનુલક્ષીને જ. ગ઼ાલિબ કહે છે કે જુઓ અમે માશૂકાના મિલનની તડપમાં મરી તો બતાવ્યું અને એનાથી વિશેષ તો શું બતાવીએ? મૃત્યુ એ જીવનની આખરી મંઝિલ છે. આ મંઝિલને વટાવી દીધી એટલે બધું જ ખતમ થઈ જાય છે. દુનિયાદારીનાં સુખદુ:ખ હોય કે માશૂકાના મિલનનો ઇંતજાર હોય એ સઘળાનો છેવટે અંત આવી જાય છે. આ છઠ્ઠા શેરનું અનુસંધાન પાંચમા શેર સાથે સાધીએ તો માશૂકાના ઉંબરે માથું પટકીને મરી જવા ઇચ્છતા એ શાયર અહીં વાસ્તવમાં મૃત્યુ પામતા જણાય છે. કોઈ ક્ષુલ્લક પ્રશ્ન એ ઉઠાવે કે મૃત્ય પામેલો માશૂક આમ બોલી શકે ખરો કે? આનો જવાબ તો એમ જ સમજવો પડે કે શાયરની કલ્પનાને કોઈ લગામ હોતી નથી, તે મડદાને પણ બેઠું કરી શકે છે અને તેની પાસે તે ઇચ્છે તેવું બોલાવી પણ શકે છે. આ તો એક વાત થાય છે. આ શેરને ઇશ્કે હકીકી તરીકે પણ સમજી શકાય તેવો માત્ર ઈશારો કરીને આ શેરના રસદર્શનના અતિવિસ્તારને હું આટલેથી જ ખાળું છું. હવે આગળ આપણે ગ઼ઝલના સાતમા અને આખરી શેર ઉપર આવીશું જેને ગ઼ઝલની પરિભાષામાં ‘મક્તા’ કહે છે.

* * *

પૂછતે હૈં વો કિ ‘ગ઼ાલિબ‘ કૌન હૈ
કોઈ બતલાઓ કિ હમ બતલાએઁ ક્યા (૭)

(- – -)

અર્થઘટન અને રસદર્શન

ગ઼ઝલનો આ મક્તા શેર છે. આ મક્તા તેજસ્વી છે. ગ઼ાલિબના કોઈક ચાહકે આ મક્તા અને ગ઼ાલિબની બધીય ગ઼ઝલોના મક્તાઓની એક નિસરણી બનાવવાની પરિકલ્પના કરીને કહ્યું છે કે એ નિસરણી ગ઼ાલિબના ચાહકોને સ્વર્ગ સુધી પહોંચાડી શકવા માટે સમર્થ પુરવાર થઈ શકે. આ કથનનો ફલિતાર્થ તો એ જ નીકળે કે ભાવક ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના મક્તાઓ માત્રથી પણ સ્વર્ગીય આનંદની અનુભૂતિ કરી શકે. આ રસદર્શનકારે પણ સ્વીકારવું પડશે જ કે ખરે જ ગ઼ઝલનો આ મક્તા શેર અદ્ભુત છે અને આ શેરના અર્થગ્રહણ અને રસદર્શનને વિવિધ પાસાંઓ વડે ચર્ચાની એરણે ચઢાવતાં કદાચ ને અતિવિસ્તાર થશે તો વાચકોની આગોતરી માફી માગીને પણ તે તેને થવા દેશે.

શેરના શબ્દો ગદ્યાર્થગ્રહણ માટે સાવ સરળ લાગતા હોવા છતાં તેમાથી એકાધિક અર્થચ્છાયાઓ મળી રહે છે. શેરની પ્રથમ પંક્તિમાંનું ત્રીજા પુરુષનું સંબોધન ‘વો’ જ્યારે થતું હોય છે, ત્યારે શાયરનો એક હાથ માશૂકા તરફની દિશાને ચીંધતો હોય અને તેમની નજર આપણ શ્રોતાઓ તરફ મંડાયેલી હોય એવું શબ્દચિત્ર આપણી સામે ખડું થાય છે. ગ઼ાલિબ આપણને સંબોધીને જાણે કે કહે છે કે એ માશૂકા એ પૂછે છે કે આ ગ઼ાલિબ વળી કોણ છે? આ પ્રશ્નને મીમાંસકોએ બે રીતે ચર્ચ્યો છે. પહેલી રીત પ્રમાણે ‘ગ઼ાલિબ કોણ છે’ એવો પ્રશ્ન માશૂકા ગ઼ાલિબને પોતે જાણતી હોવા છતાં અજાણી હોવાનો ડોળ કરીને પૂછતી હોય એવું પણ આપણને લાગી શકે. વળી એ જ પ્રશ્ન ખરેખર માશૂકા માશૂકને ઓળખતી ન હોય અને ખરે જ તેની ઓળખાણ મેળવવા માટે પૂછતી હોય. ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોમાં ઠેર ઠેર આપણને ‘દૂરી’ જ દેખાય છે, વિસાલ (મિલન) દેખા દેતું નથી. માશૂકાને માશૂક કદીય પ્રત્યક્ષ ન મળ્યા હોઈ માશૂકા તરફથી પુછાતો પ્રશ્ન સ્વાભાવિક હોઈ શકે અને તેથી બીજી રીત પ્રમાણેની શક્યતાનું પલ્લું વધારે નમે છે અને તેથી આપણે માની લેવું પડે અને માશૂક પોતે પણ એ વાતને સ્વીકારતા હોય અને તેથી જ શેરના બીજા મિસરામાં મજાકમાં જાણે કે પેલા પ્રેક્ષકોને કહેતા હોય કે, ‘લ્યો, કરો વાત. જોયું, માશૂકા હું કોણ છું, તે પૂછે છે!’

પંક્તિના પહેલા અર્થઘટનમાં એ પ્રશ્ન પાછળ માશૂકાનો વ્યંગ અને દિલ્લગી (મશ્કરી) છુપાયેલાં છે, તો વળી બીજા અર્થઘટનમાં તેની જિજ્ઞાસા રહેલી છે. અર્થઘટનો જે હોય તે પણ આપણે જાણી લેવું પડે કે પ્રશ્નની પહેલાં કોઈક ઘટના ઘટી હોવી જોઈએ કે જેના અનુસંધાને માશૂકાએ આ પ્રશ્ન પૂછવો પડ્યો હોય. શેરના પાઠકો સ્વતંત્ર છે પોતાને ઠીક લાગે તેવી ઘટના અંગેની કલ્પનાઓ કરવા, પણ કોઈક વિવેચકે એવું અનુમાન કર્યું છે કે કદાચ માશૂકે માશૂકાને કોઈ પ્રેમપત્ર લખ્યો હોય અને પત્ર નીચેના ‘ગ઼ાલિબ’ એવા હસ્તાક્ષરના અનુસંધાને એ પ્રશ્ન પુછાયો હોય! એ વિવેચકનું અનુમાન એ માત્ર તુક્કો નથી, પણ તે હકીકત હોવા અંગેનું આ રસદર્શનકાર પણ પ્રમાણપત્ર આપે છે. કોઈક વ્યંગમાં પૂછી પણ શકે કે પ્રશ્ન પહેલાંની ઘટના ‘પ્રેમપત્રનું પાઠવવું’ જ હોવાની કોઈ ખાત્રી ખરી? તો આની સાબિતી ‘હાથ કંગનકો આરસી ક્યા’ પ્રમાણે આપણે આ જ ગ઼ઝલના ચોથા શેર ઉપર ફરી એકવાર નજર નાખવી પડશે.

હવે આપણી રસપ્રદ ચર્ચા તો શેરના બીજા મિસરામાં જામશે. ગ઼ાલિબ ઘટનાના સાક્ષી એવા સામેના પ્રેક્ષકવૃંદને સંબોધતાં તેમને એવો અનુપ્રશ્ન પૂછે છે કે ‘કોઈ’ માશૂકાએ તેમની ઓળખ માટેનો જે પ્રશ્ન પૂછ્યો છે તેનો જવાબ આપશે કે તેમને પોતાને જ એ જવાબ આપવો પડશે. અહીંની સીધીસાદી વાતમાં પણ કેટકેટલા ભાવ છુપાયેલા છે તે તો આપણે તેમાં જેટલા વધારે ઊંડા ઊતરીએ તેટલું વધારે જાણવા મળે. કોઈ ચર્ચાપત્રીને તો શેરના આ બીજા મિસરામાં માશૂકની ભોંઠપ દેખાય છે. કોણ જાણે કેટલાય સમયથી જે માશૂકાને પોતે પ્યાર કરે છે તે જ્યારે ‘ગ઼ાલિબ કોણ?’ એવું પૂછે ત્યારે તે શરમિંદગી અનુભવે અને તેથી પોતાની ભોંઠપને હળવી બનાવવા તે પેલા પ્રેક્ષકવૃંદ તરફ ફરીને માશૂકાના એ પ્રશ્નનો જવાબ ‘કોઈ’ આપે તેવો હવાલો આપી દઈને વળી પાછા પોતે જ મન મનાવી લેતાં એવું બોલી નાખે છે કે ‘તો પછી મારી ઓળખ મારે પોતાને જ આપવી પડશે કે શું?’ કોઈને માશૂકની ભોંઠપ દેખાય તો વળી કોઈ માશૂકના એ ભાવને સાવ નકારી કાઢીને પોતે પોતાનું એવું અનુમાન દર્શાવે કે માશૂકે માશૂકાના પ્રશ્નને સાવ હળવેથી લીધો છે અને પોતે રમૂજી મિજાજે જ પેલા પ્રેક્ષકવૃંદને પૂછે છે કે કોઈ તેમની ઓળખ આપે, નહિ તો પછી તેમને જ પોતાની ઓળખ આપવી પડશે!

કોઈ જાદુગર કે મદારી પોતાના કોઈક ખેલમાં દાબડીમાંથી દાબડી કાઢતો જાય તેમ અહીં કોઈકે ‘ગ઼ાલિબ’ તખલ્લુસને સામાન્ય શબ્દ તરીકે સમજવાની કલ્પના કરીને એવું તારણ કાઢવાની વ્યર્થ કહી શકાય તેવી ભેજાકવાયત કરી છે કે ‘ગ઼ાલિબ’ શબ્દનો અર્થ ‘વિજેતા (Victorious)’ લેતાં માશૂકા એ પૂછે છે કે “મને સાચા દિલથી ચાહીને મને જીતી જનાર એ ‘વિજેતા’ કોણ છે?”. જો કે આપણે આ વાતને શેખચલ્લીના તુક્કા તરીકે જ ગણી લઈશું. આનું કારણ એ છે કે મક્તાના નિયમ અનુસાર ‘ગ઼ાલિબ’ એ તખલ્લુસ (ઉપનામ) જ છે અને તેથી તેને સામાન્ય શબ્દ તરીકે અહીં ન જ લઈ શકાય.

છેલ્લે આ શેરના રસદર્શનના અંતભાગે અને આખી ગ઼ઝલના ઉપસંહારમાં એટલું જ કહીશ કે ઉર્દૂ ગ઼ઝલોના શહેનશાહ ગણાતા એવા અને આવનારી સદીઓ સુધી કદીય નહિ ભુલાય તેવા આ મહાન શાયરે આપણને ઘણું આપ્યું, પણ પોતે દરિદ્ર હાલતમાં જીવ્યા એના અફસોસમાત્રથી વિશેષ આપણે સૌ ચાહકો શું કરી શકીએ?

* * *

ઋણસ્વીકાર :
(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) Courtesy : mavjibhai.com, ‘પીર મશાયખ વાચા’
(૫) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વિકીપીડિયા

 

Tags: , ,

(584) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૧૪ (આંશિક ભાગ – ૧) જૌર સે બાજ઼ આયે પર બાજ઼ આએં ક્યા… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

જૌર સે બાજ઼ આયે પર બાજ઼ આએં ક્યા (શેર ૧ થી ૪)

જૌર સે બાજ઼ આએ પર બાજ઼ આએઁ ક્યા
કહતે હૈં હમ તુઝ કો મુઁહ દિખલાએઁ ક્યા (૧)

(જૌર= જુલ્મ, અત્યાચાર, અન્યાય; બાજ઼ આના= કોઈ કામથી હાથ ખેંચી લેવો, અટકી જવું, ત્યાગવું)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

માશૂકા એકરાર કરતાં માશૂકને કહી તો દે છે કે હું જુલ્મ (અન્યાય)થી દૂર થઈ જવા માગું છું, પરંતુ માશૂકને પ્રશ્ન થાય છે કે હકીકતમાં તેનાથી થયેલા જુલ્મથી વાસ્તવમાં તે મોઢું ફેરવી દેશે ખરી કે? અહીં જુલ્મ કે અન્યાયનો ઇંગિત અર્થ એ સમજવાનો છે કે તેણે માશૂકની તેના પરત્વેની મહોબ્બતની અત્યાર સુધી અવગણના કરી છે, મહોબ્બતનો ઇઝહાર (કબૂલવું) કર્યો નથી અને તે રીતે તેણે માશૂક ઉપર એક જાતનો માનસિક જુલ્મ આચર્યો છે. માશૂકના પ્રશ્નનો માશૂકા તરફનો જવાબ શેરના બીજા મિસરામાં એ રીતે મળી જાય છે કે જુલ્મ કરી બેઠેલી એ માશૂકા ખરેખર તો માશૂકથી દૂર ચાલી જવા નથી જ માગતી કેમ કે તેનાથી થઈ ગયેલી ખતા (ભૂલ)થી એ એવી શરમિંદગી અનુભવે છે કે તે પોતાનું મોઢું નહિ જ બતાવી શકે. અહીં ‘ક્યા’ શબ્દ દ્વિઅર્થી બને છે. એક અર્થ પ્રમાણે એમ થાય કે ‘હું શું મોઢું બતાવું?’, એટલે કે તે મોઢું બતાવવાને લાયક નથી. ‘ક્યા’નો બીજો સંભવિત અર્થ એ પણ થાય કે ‘હું મારું મોઢું બતાવું કે?’. પાછળનો માશૂકાનો ‘ક્યા’નો અર્થ માશૂકને આશાવાદી બનાવે છે કે હજુ તો એ માશૂકા તેમનાથી સાવ દૂર થઈ ગઈ નથી જ, જેમ કે તે હજુ તો પૂછે છે કે ‘શું તમારાથી હું દૂર થઈ જાઉં કે?’ ‘ક્યા’નો પહેલો અર્થ નિશ્ચિતતા બતાવે છે કે માશૂકા માશૂકથી કિનારો કરી જ દેવા માગે છે કેમ કે તે કબૂલે છે કે તેનાથી થયેલી ખતા એવી તો છે કે હવે પોતાનું મોઢું બતાવવાને લાયક નથી. આમ તરબૂચ ઉપર છરી પડે કે છરી ઉપર તરબૂચ પડે પણ પરિણામ તો એક જ આવશે કે તરબૂચ કપાશે જ. બસ એમ જ ‘ક્યા’ના અર્થની બંને અર્થચ્છાયાઓનું પરિણામ તો એક જ મળે છે કે માશૂકા માશૂકને સદંતર તજી દેવા નથી જ માગતી, કેમ કે માશૂક પક્ષે થયેલી તેની સંભવિત ખતાને નજર અંદાઝ કરી દેવામાં આવે તો માશૂકા માશૂકને છોડી ન પણ દે. જો કે અહીં અગત્યની એક વાત સમજવી રહી કે માશૂકા પર્દાનશીન હોઈ એ પોતાનું મોઢું તો કઈ રીતે બતાવી શકે? આ વાતનું સમાધાન એ રીતે મેળવી શકાય કે અહીં ‘મોઢું બતાવવું’ એ રૂઢિપ્રયોગ તરીકે છે. ગ઼ાલિબના રત્ન સમાન અનેક શેર પૈકીનો આ શેર છે અને તેમના જેવા સિદ્ધહસ્ત ગ઼ઝલકારો જ આવા શેર રચી શકે. આ આખીય ગ઼ઝલ અનોખા એવા અંદાઝમાં લખાઈ છે કે જ્યાં શાયર અને ભાવક વચ્ચે માશૂકા સબબે સંવાદ થતો રહે છે. આ પહેલા જ શેરમાં ‘કહતે હૈ’ માં ‘વો’ અધ્યાહાર સમજવું પડે અને તેથી શાયર સામેના ભાવકોને સંબોધતા હોય અને માશૂકા તરફ હાથ લંબાવેલો રાખીને બોલતા હોય એવું શબ્દચિત્ર નજર સમક્ષ ખડું થાય  છે.

* * *

રાત દિન ગર્દિશ મેં હૈં સાત આસમાઁ
હો રહેગા કુછ ન કુછ ઘબરાએઁ ક્યા (૨)

(ગર્દિશ= ચક્કર);

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

ગ઼ઝલના આ શેરમાં માશૂક તરફી માશૂકાને હૈયાધારણ છે કે સાત આસમાન રાત અને દિવસ ચક્કર કાપ્યા જ કરતાં હોય છે અને માનવીના જીવન ઉપર તેમની કંઈક ને કંઈક અસર પડતી  હોય છે. ગ઼ાલિબ કદાચ આ ધારણાના આધારે માશૂકાને જણાવે છે કે ચક્કર કાપતાં એ આસમાનોના કારણે જીવનમાં કંઈક અવશ્ય થશે જ અને આમ તેનાથી ન ગભરાવાનું કે કોઈ ભીતિ ન અનુભવવાનું જણાવે છે. અહીં ગ઼ાલિબનો આશાવાદ એ વર્તાય છે કે કદાચ ને માશૂકા અને તેમના વચ્ચેની દૂરી સમેટાઈ જાય અને તેમનું મિલન થાય પણ ખરું!

અહીં ‘ગર્દિશ’નો ભાષાકીય અર્થ તો ‘ચક્કર કાપવું’ જ થાય, પણ તેના રૂપક કે પ્રતીકાત્મક ધ્વનિત અર્થો ‘કમનસીબી’ કે ‘દિશાહીન ભટકવું’ એમ પણ થાય. વળી શેરની બીજી પંક્તિમાં પહેલા શેરના ‘કયા’ના બે અર્થની જેમ અહીં ‘ઘબરાએં ક્યા’ના પણ બે અર્થ થઈ શકે છે. એક, ‘શું ગભરાવું?’ અને બે, ‘ગભરાઈએ કે?’. સામાન્ય રીતે ગ઼ઝલોમાં પંક્તિની વચ્ચે જરૂરી જગ્યાએ વિરામચિહ્ન તરીકે અલ્પવિરામ સિવાય ક્યાંય કોઈ જગ્યાએ અન્ય વિરામચિહ્નો મૂકવામાં આવતાં નથી હોતાં અને તેથી શબ્દોના લઢણ ઉપરથી જ જે તે ભાવાર્થ ગ્રહણ કરવો પડતો હોય છે.

(ગ઼ાલિબના આ શેર સાથે મળતું આવતું હિંદી ફિલ્મ ‘રેશમી રૂમાલ’નું રાજા મેંહદી અલી ખાન રચિત ગીત કે જે મુકેશના ખરજ અવાજે ગવાયેલું છે અને ખૂબ જ લોકપ્રિય બનેલું છે તે આખા ગીતને પરિશિષ્ઠમાં એટલા માટે આપીશ કે તે જીવનમાંની હતાશાને ખંખેરીને હિંમત આપતું પ્રેરણાદાયી ગીત છે. આ શેર અને ગીતમાં લગભગ સામ્ય હોવાનો જોગસંજોગ હોય કે ગીત ગ઼ાલિબના આ શેર ઉપર આધારિત હોય, જે હોય તે, પણ તેની પ્રથમ પંક્તિ આ પ્રમાણે છે : “ગર્દિશ મેં હોં તારે, ન ઘબરાના પ્યારે”)

* * *

લાગ હો તો ઉસ કો હમ સમઝેં લગાવ
જબ ન હો કુછ ભી તો ધોકા ખાએઁ ક્યા (૩)

(- – -)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

ગ઼ઝલના આ શેરમાં ગ઼ાલિબનું બુદ્ધિચાતુર્ય ફરી એકવાર જોવા મળે છે. વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર પ્રમાણે આ બંને શબ્દો એક જ મૂળમાંથી ઉદ્ભવે છે. પરંતુ આગળવાળામાં પાછળવાળા કરતાં વધારે અર્થસમૃદ્ધિ જોવા મળે છે. ગણિતશાસ્ત્રની પરિભાષામાં કોઈ બે આકૃતિઓ વચ્ચેનું પ્રમાણ નક્કી કરવા માટે તેમની અંગરૂપ એકરૂપતા નક્કી કરવામાં આવે છે. ‘લાગ’ અને ‘લગાવ’ શબ્દો ‘લગ્ગ’ ધાતુ (લાગવું) ઉપરથી બનેલા છે. ‘લાગ’ એટલે તક (એકત્ર થવા માટેની જ તો!) અને ‘લગાવ’ એટલે ‘જોડાણ કે ઝોક’ થાય. ગ઼ઝલની પ્રથમ પંક્તિમાંના ‘લાગ’ અને ‘લગાવ’ શબ્દો ઉચ્ચારાત્મક અને અર્થનિર્ધારણ એમ બંને રીતે યથાર્થ બને છે.

શેરનો અર્થ દેખીતી રીતે જ સ્પષ્ટ જ છે, જુઓ ને એકેય અઘરો શબ્દ પણ નથી અને છતાંય તેના ઇંગિત અર્થને પકડવો થોડોક કષ્ટદાયી છે. માશૂક ખિન્ન ભાવે ફરિયાદ કરે છે કે માશૂકા સાથે હજુય પૂરી ઓળખ થઈ નથી અને તેની સાથે કોઈ લગાવ પણ સધાયો નથી. હવે માશૂક માશૂકા પરત્વેના આવા અધૂરા સંબંધને  સાચો કે વિશ્વસનીય માનીને તેની તરફ આગળ વધે તો તેમાં ધોખો ખાઈ જવાની પૂરી દહેશત છે. અને તેથી જ શેરના ‘ક્યા’ રદીફ દ્વારા પોતે એમ જણાવે છે કે શું આમ હું લાગ કે લગાવ વગરની ખોટી ભ્રમણામાં રહીને માશૂકાથી ધોખો ખાઉં ખરો, છેતરાઉં ખરો? આમ આ શેર ચાહક માટે મનભાવન બની રહે છે.

* * *

હો લિએ ક્યૂઁ નામા-બર કે સાથ સાથ
યા રબ અપને ખ઼ત કો હમ પહુઁચાએઁ ક્યા (૪)

(નામા-બર= પત્રવાહક, કાસદ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

એક સરસ મજાનો શેર કે જે આપણને હળવું સ્મિત કરાવ્યા સિવાય રહે નહિ. ગ઼ાલિબ એવો કાબિલ શાયર છે કે ઘણીવાર એના ભવ્ય કલ્પનામઢિત શેર ઉપર આપણે વારી જઈએ. અહીં માશૂકની હરકતમાં ગમ્મતભર્યું ગાંડપણ જોવા મળે છે. માશૂક પોતાની માશૂકા તરફ પોતાનો પ્રેમપત્ર લઈને કાસદને મોકલે છે અને સાથે સાથે તે પણ કાસદના પગલે પગલે તેને અનુસરતો માશૂકાના દ્વાર સુધી જાય છે. આ શબ્દચિત્ર આપણા માનસ ઉપર ઉપજાવવામાં શાયર કાબિલે તારીફ રૂપે સફળ રહ્યા છે. શેરના બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબ ખુદાને સંબોધતાં આમ કહે કે ‘યા રબ, શું હું પોતે જ માશૂકાને મારો ખત પહોંચાડીશ કે શું?’ અહીં માશૂકના એક પ્રકારના માનસને રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. અહીં ઘણા વ્યંજનાર્થ પણ મળી રહે છે. માશૂકની અધીરાઈ, તેના કાસદ ઉપરના વહેમ ઇત્યાદિને સમજી શકાય. અધીરાઈ એ છે કે કાસદ તેમના સંદેશાને ત્વરિત પહોંચાડે છે કે કેમ અને વળી વહેમ એ પણ હોઈ શકે કે કાસદ પોતે જ ખલનાયક બની જઈને તેમના બદલે તે પોતે જ માશૂકા તરફ ખેંચાઈ તો નહિ જાય ને! આ વહેમમાંથી પણ વળી પાછો બીજો વ્યંજનાર્થ એ પણ મળી શકે કે માશૂકાનું સૌંદર્ય જ એવું છે કે કદાચ કાસદ જ બેવફા બની જઈને તેના તરફ ઢળી ન જાય! આ માનવસ્વભાવ છે અને ઘણા પ્રેમીઓના કિસ્સામાં આમ બની શકતું પણ હોય છે. ગ઼ાલિબ માનવસ્વભાવનો પારખુ છે અને તેથી જ તે આવા ઉમદા શેર રચી શકે છે. શાયરના આ શેર બદલ પણ તેને બેસુમાર  ધન્યવાદ ઘટે છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ  (ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૪૭)                                                                                                                                                                 (ક્રમશ: આંશિક ભાગ -૨)

* * *

પરિશિષ્ઠ :

ગર્દિશ મેં હોં તારે, ન ઘબરાના પ્યારે
ગ઼ર તૂ હિમ્મત ન હારે, તો હોંગે વારે ન્યારે
ગર્દિશ મેં હોં તારે…

મુઝકો મેરી આશા, દેતી હૈ દિલાસા
આયેંગી બહારેં ચલી જાએગી ખ઼િજ઼ા
હો, આસ્માં યે નીલા-નીલા કરે હૈ ઇશારે
ગર્દિશ મેં હોં તારે…

બાજ઼ુઓં મેં દમ હૈ, ફિર કાહે કા ગ઼મ હૈ
અપને ઇરાદે હૈં, ઉમંગેં હૈં જવાં
હો, મુશિલેં કહાઁ હૈં, ઉમ્હેં મેરા દિલ પુકારે
ગર્દિશ મેં હોં તારે…

દુનિયા હૈ સરાય, રહને તો કહ્મ આએ
આયા હૈ તો હઁસી-ખુશી રહ લે તૂ યહાઁ
હો, સુરમા હૈ જ઼િંદગી જો કાઁટોં મેં ગુજ઼ારે
ગર્દિશ મેં હોં તારે…

(કૃતિ યથાતથ લીધેલ છે, ભાષાભૂલ સુધારેલ નથી.)

– રાજા મેંહદી અલી ખાન

ઋણસ્વીકાર :
(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) Courtesy : kavykosh.com
(૫) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વિકીપીડિયા

* * *

શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:

ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com ||મોબાઈલ : + 91-93279 55577 // +91 942161 84977

નેટજગતનું સરનામુઃ

William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) ||  વલદાનો વાર્તાવૈભવ | | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા દો

 

Tags: , , , , ,

(583) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન -૧૩ લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ

લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ બજ઼્મ મેં જા દે મુઝે
મેરા જ઼િમ્મા દેખ કર ગર કોઈ બતલા દે મુઝે (૧)

(લાગ઼ર= અશક્ત, કમજોર; ગર= અગર, જો;  બજ઼્મ= મહેફિલ; સભા; જા= જગ્યા, સ્થાન; જ઼િમ્મા= જવાબદારી)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

ગ઼ાલિબના આ શેરમાં અલંકારશાસ્ત્ર પ્રમાણે વિપ્રલંભ (વિયોગ) શૃંગાર રસ છે. અહીં ગ઼ાલિબ તેની માશૂકાના  વિરહમાં તડપે છે અને તેથી જ તે મળવાની ઇજાજત માગતાં કહે છે કે અગર તે તેની મહેફિલમાં બેસવા માટેની જગ્યા આપે તો તે અશક્ત હોવા  છતાં પણ આવવા માગે છે. પોતે મહેફિલની અને માશૂકાની અદબ જાળવી રાખશે તેવી તેમની જવાબદારી લઈને કોઈ તેમને જણાવશે કે તેમની  પ્રિયામિલનની તીવ્ર ઇચ્છાને પરિતૃપ્ત કરવા તેઓ મદદગાર થાય. અહીં આ શેરને સૂફી મત પ્રમાણે કે મીરાંની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિની રૂએ ઇશ્કે હકીકીની વિચારધારાએ સમજીએ તો માશૂકા એ ઈશ્વર છે અને ઈશ્વરનાં રહસ્યોને સમજાવનાર ગુરુ મદદગાર છે. પરંતુ માશૂકા અંગેનાં પાછળથી આવતાં વર્ણનો ઈશ્વરના નિરંજન અને નિરાકાર હોવાના ગુણો સામે વિરોધાભાસી બની રહે છે. આમ આ ગ઼ઝલને ઇશ્કેમિજાજી સ્વરૂપે જ ગણવી રહી.

* * *

ક્યા તઅજ્જુબ હૈ જો ઉસ કો દેખ કર આ જાએ રહમ
વાઁ તલક કોઈ કિસી હીલે સે પહુઁચા દે મુઝે (૨)

(તઅજ્જુબ= આશ્ચર્ય, નવાઈ; રહમ= દયા; વાઁ તલક= ત્યાં સુધી; હીલે સે= બહાને)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

આ શેર એ બતાવે છે કે માશૂકા બેરહમ હોવા છતાં પણ જો તે માશૂકની અશકત હાલતને જોઈને તેના પ્રત્યે રહમદિલી (દયાભાવ) બતાવે તો તે માશૂક અને મદદગાર ઉભય માટે આશ્ચર્યજનક ઘટના બની રહેશે. આમ માશૂકના દિલમાં માશૂકાની રહમદિલીની આશા જાગી જતાં હવે તેની માશૂકાને મળવાની તમન્ના બળવત્તર બની જાય છે, અને તેથી જ તો તે પેલા મદદગારને કાકલૂદી કરતા હોય તેમ વીનવે છે કે તેમને કોઈપણ બહાને માશૂકાના મુકામ સુધી એટલે કે તેની મહેફિલમાં પહોંચાડી દે. શેરના પ્રથમ મિસરામાં માશૂકને જે અશક્ત બતાવ્યા છે તેને સ્થૂળ અર્થમાં શારીરિક બીમારીના કારણે અશક્ત એમ ન સમજતાં તેની માશૂકાને મળવાની વિહ્વળતાના કારણે તે બેતાબ બની ગયા છે અને એ બેતાબી તેમના ચહેરા ઉપર ડોકાઈ જતાં તેઓ બીમાર અને અશક્ત લાગી રહ્યા છે. તેની આ બેતાબી માશૂકાના દિલમાં તેના પ્રત્યે હમદર્દી બતાવશે જ તેવો તેને પાકો યકીન છે. શબ્દકોશ પ્રમાણે ‘માશૂક’ના અર્થો ‘પ્રિયા’ અને ‘પ્રિયતમ’ બંને થાય છે. મેં મારી આ શ્રેણીમાં બધે ‘માશૂક’ને ‘પ્રિયતમ’ અને ‘માશૂકા’ને ‘પ્રિયતમા’ તરીકે ઓળખાવેલ છે. વ્યાકરણ પ્રમાણે ‘આ’ પ્રત્યયથી નારીવાચક શબ્દ બને છે, જેમ કે ‘અજ’=બકરો/ઘેટો,પણ ‘અજા’=બકરી/ઘેટી થાય!

       * * *

મુઁહ ન દિખલાવે ન દિખલા પર બ-અંદાજ઼-એ-ઇતાબ
ખોલ કર પર્દા જ઼રા આઁખેં હી દિખલા દે મુઝે (૩)

(બ-અંદાજ઼-એ-ઇતાબ= ગુસ્સાના ભાવથી; પર્દા= આવરણ, ઓઝલ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

હવે માશૂકા જો માશૂકને તેની મહેફિલમાં બેસવાની ઈજાજત આપે તો પોતે પોતાની લઘુતમ ઇચ્છા દર્શાવે છે. તે કહે છે કે જો તે પોતાના ચહેરાનાં દીદાર (દર્શન) ન કરાવે અથવા એમ કરવાની માશૂકની અઘટિત માગણી સામે તે ગુસ્સાનો ભાવ બતાવે તો તે પોતાના ચહેરા ઉપરના નકાબને થોડોક દૂર હઠાવીને પણ માત્ર તેની આંખો જ બતાવશે, તો પણ તે સંતુષ્ટ થઈ જશે. અહીં ઘડીભર આ વાતને ઇશ્કે હકીકી રૂપે સમજીએ તો પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર પૂર્ણપણે પામવાના બદલે એક માત્ર તેની ઝલક અનુભવાય તો પણ સાધક સંતુષ્ટ થઈ જાય, પરંતુ આગળ જણાવ્યા મુજબ અહીં ઇશ્કે મિજાજી જ વિદ્યમાન છે.

                                                                                                                                                      * * *

યાઁ તલક મેરી ગિરફ઼્તારી સે વો ખ઼ુશ હૈ કિ મૈં
જ઼ુલ્ફ઼ ગર બન જાઊઁ તો શાને મેં ઉલઝા દે મુઝે (૪)

(જ઼ુલ્ફ઼= અલક, લટ; શાને (શાન) = કંધો, ખભો)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

આ શેર સાથે ગ઼ઝલ પૂરી થાય છે. ચારેય શેરમાં ક્યાંય સિગ્નેચર ઉપનામ ‘ગ઼ાલિબ’ કે મૂળ નામ ‘અસદ’ ન હોઈ તેના સર્જક વિષે કોઈ શંકા સેવવી જરૂરી નથી. અહીં શૈલી ‘ગ઼ાલિબ’ની જ છે, વળી તેમની જ  ગ઼ઝલોના સંગ્રહમાંથી જ આ ગ઼ઝલ  પસંદ કરવામાં આવી છે. એક શક્યતા છે કે ગ઼ઝલ અંશત: પણ હોય અથવા તો મૂળ સંકલનકારથી એ શેર છૂટી ગયો પણ હોય. આમ નામ-ઉપનામ વગરની ગ઼ાલિબની કેટલીક ટૂંકી ગ઼ઝલો જોવા મળે છે. આ શેરમાં માશૂકની તડપની પરાકાષ્ઠા વર્તાય છે. તે કવે છે કે માશૂકા તેના પરત્વેના તેના ઇશ્કમાં ગિરફ્તાર થયેલો તેને જાણે અને તેથી જ કદાચ તે ખુશ થાય તો તદુપરાંત તે વધુ કંઈ ન ઇચ્છતાં માત્ર તેને એટલી જ આરજૂ છે કે પોતે તેના કેશકલાપની એક અલક કે લટ બની જાય અને તેણી પોતાના નાજુક સ્કંધ ઉપર તેને ઝુલાવી નાખે તો પણ તેમનાં ધન્યભાગ્ય ગણાય. પ્રેમદીવાના કે પ્રેમદીવાનીઓ કેવી કેવી કલ્પનાઓ કરી શકે તેનું અહીં ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ નાચીજ રસદર્શનકારે પોતાના એક પ્રણય/હાસ્ય હાઈકુ ‘તવ ઉંબરે, થૈ પગલૂછણિયું, સ્પર્શું તળિયાં!’માં એક અનોખી કલ્પના કરીને હાસ્ય નિપજાવ્યું છે.

                                                                                                                                               * * *

-મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૨૦૮)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot, અને વીકીપીડિયા

 

Tags: , , , , ,

(582)ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૧૨ (આંશિક ભાગ – ૪) વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૩ ના અનુસંધાને ચાલુ)

વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ (શેર ૯ થી ૧૦)

UNPUBLISHED (TWO Shers):

ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના સંકલનકારોને નવીન બે શેર પ્રાપ્ત થયેલા છે, જે નીચે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ શેર દીવાન-એ- ગ઼ાલિબમાં કદાચ અપ્રસિદ્ધ રહ્યા છે. એ શેર એમના છૂટક શેરોમાંથી પ્રાપ્ત થયા હોય અને તેની શૈલી અને વિષય આ ગ઼ઝલના બધા શેર જેવાં જ હોઈ એમને આ ગ઼ઝલના ભાગરૂપ ગણવામાં આવ્યા હોય. જો કે ઘણા સંગ્રહોમાં આ બંને શેર પડતા મુકાયેલા છે. રસદર્શનકાર પણ આ બંને શેર “વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ” ના ભાગરૂપ જ ગણે છે અને તેથી જ એ બંનેના ભાવાનુવાદ અને રસદર્શન આપવા માટે જહેમત લીધી છે.

* * *

પર મુઝે તાક઼તસવાલ કહાઁ
બોસે મેં વો મુજ઼ાઇક઼ા કરે ()

(બોસે= ચુંબન; મુજ઼ાઇક઼ા=ભેદ – Difference;  તાક઼ત-એ-સવાલ= સવાલ પૂછવાની હિંમત)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

આ વિપ્રલંભ (વિરહ, વિયોગ) શૃંગારરસના ઉદાહરણ માટેનો ઉત્તમ શેર છે, સાથેસાથે તેમાં એ જ રસની પરાકાષ્ઠા પણ છે. ગ઼ાલિબ તેમની ગ઼ઝલોમાં માશૂકાને અવનવી અદાઓ અને અંદાઝોમાં રજૂ કરે છે. ચુંબન એ પ્રણયની અભિવ્યક્તિની એક રીતિ છે. ચુંબન દીર્ઘ કે ક્ષણિક હોઈ શકે, સહજ કે પ્રયત્નના પરિપાકરૂપ હોઈ શકે, સંકોચ કે બિન્દાસ ભાવે પણ હોઈ શકે. ચુંબનના અહીં કેટલાક ભેદ કલ્પવામાં આવ્યા છે. અહીં ‘ભેદ’ને અન્નિચ્છનીય એવી વ્યક્તિ- વ્યક્તિ વચ્ચે હોવા અંગે પણ વિચારી શકાય. આ શેરમાં માશૂક મર્યાદા ઓળંગીને માશૂકા સાથેના ચુંબન સુધીની કક્ષાએ કલ્પનાવિહારે પહોંચી ગયા છે. પરંતુ અહીં આશિક માશૂકા પાસે એવી અપેક્ષા રાખે છે કે તે ચુંબનમાં કોઈ ભેદ ન રાખે. પરંતુ ગ઼ાલિબ આ ગ઼ઝલના પ્રત્યેક શેરમાં નિરાશા અને નિરાશા જ માત્ર દર્શાવતા હોઈ અહીં પણ તેમની ભીરુતા બતાવે છે અને કહે છે કે તેમની માશૂકાને સવાલ કરવાની તાકાત સુદ્ધાં નથી કે તે ચુંબનમાં કોઈ ભેદ ન કરે. અગાઉ ખુલાસો કરવામાં આવ્યો જ છે કે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોમાં આવતી માશૂકા એમની કલ્પનામૂર્તિ માત્ર જ છે. સામાન્ય રીતે કોઈપણ ગ઼ઝલકારની ગ઼ઝલોમાં આવતી માશૂકા દુન્યવી અને આધ્યાત્મિક રીતે એમ અનુક્રમે ઐહિક અને પારલૌકિક યાને કે ઈશ્વર સબબે હોય છે. ગ઼ઝલમાંથી માશૂકાને બાદ કરી દેવામાં આવે તો તે ગ઼ઝલ સાવ નીરસ અને ચાહકભોગ્ય ન જ બની શકે.

      * * *

ફ઼લકસિફ઼્લા બેમુહાબા હૈ
ઇસ સિતમગર કો ઇંફ઼િઆલ કહાઁ (૧૦)

(ફ઼લક-એ-સિફ઼્લા= નિમ્ન, નીચું; બે-મુહાબા= અચકાયા વગર; સિતમ-ગર= જુલ્મી; ઇંફ઼િઆલ= પરસેવો)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

ગ઼ઝલનો પૂરક આ દ્વિતીય શેર ગ઼ાલિબની ઉત્કૃષ્ટ કલ્પનાને સો સો સલામ કરાવે તેવો છે. જુલ્મગાર (અહીં માશૂકા) સાવ નિમ્નપણે અને સહેજ પણ અચકાયા વગર જુલ્મ ગુજારી શકે છે. અહીં જુલ્મ એટલે માશૂકાનો માશૂક પરત્વેનો સાવ શુષ્ક અને નિરાશાજનક પ્રતિભાવ એમ સમજવાનું રહેશે. માશૂકાને માશૂકની ઉપેક્ષા (અવગણના) થકી થતો  જુલ્મ પ્રત્યક્ષ દેખાય તેવો નથી, સૂક્ષ્મ છે; પરંતુ માશૂક માટે તો જે જનોઈવઢ ઘાવ સમાન જ છે. માશૂકા સાવ ઠંડા કલેજે કોઈપણ પ્રકારનો પરિશ્રમ ઉઠાવ્યા વગર એવો સિતમ ગુજારે છે કે માશૂકાને પરસેવો સુદ્ધાં વળતો નથી. બસ, મેં આગળ કહ્યું તે જ સો સો સલામવાળી આ જ પરિકલ્પના છે. આ જુલ્મ માનસિક છે, શારીરિક પ્રકારનો નહિ અને તેથી જ સામાન્ય રીતે કોઈ ઉપર શારીરિક જુલ્મ વરસાવનારો કોરડા ફટકારતાં અથવા લાતો કે મુક્કાઓ મારતાં પરસેવાથી રેબઝેબ થઈ જાય છે તેવો આ જુલ્મ નથી. માશૂકાની ઉપેક્ષાનો આ ઘાવ સ્થુળ નહિ, પણ સૂક્ષ્મ છે; જે જેને સહેવો પડતો હોય તે જ માત્ર તેની વેદનાને મહસૂસ કરી શકે. હવે આ બંને શેરને ગ઼ઝલમાં સમાવિષ્ટ કરી દેવાના હોય તો ઉપરોક્ત શેર ક્રમાંક (૮) કે જે ગ઼ાલિબની ઓળખ સાથેનો આખરી શેર છે તેની પહેલાં જ તેમને યોગ્ય સ્થાને ગોઠવવા પડે. તથાસ્તુ. ધન્યવાદ.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૮૬)                                                            (આંશિક ભાગ – ૪ સંપૂર્ણ)

 

 * * *

નોંધ :-

ઉપરોક્ત બંને પૂરક શેરનું ભાવાનુવાદન અને રસદર્શનકાર્ય મારી સ્વતંત્ર અને આગવી સૂઝબૂઝ પ્રમાણે કરવામાં આવ્યું છે, કેમ કે મારાં નેટ ઉપરનાં ખાંખાંખોળાંમાંથી ખાસ આ બંને શેરની મને કોઈ સહાયક સામગ્રી મળી શકી નથી. There may be any veracities in  interpretation of any Ghalib’s Gazal and particularly these Shers and it may vary person to person. If this or any other sher  represents any different view, it is openly welcomed by communication with me or by putting the same in comment box without any hesitation. Regards.

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot, અને વીકીપીડિયા

* * *

 

 

 

 

 

Tags: , ,

 
ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-18

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Human Pages

The Best of History, Literature, Art & Religion

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

માતૃભાષા

સાંભળનારાં સાંભળશે રે, આવી ઉતાવળ શી રે, ગા મન ધીરે ધીરે ! – ‘અનિલ’

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books

લાગણીઓ નું લાક્ષાગૃહ

'રાજી' રાજુ કોટક

sneha patel - akshitarak

gujarati column writer-author and poet

"બેઠક" Bethak

વાંચન દ્વારા સર્જન -બેઠક

શબ્દ સાધના પરિવાર

'યાર,મારું ગામ પણ આખું ગઝલનું ધામ છે.'-'અમર'પાલનપુરી

રાજુલનું મનોજગત

“Languages create relation and understanding”