RSS

(611) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૭ (આંશિક ભાગ – ૧) હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે   (શે૧ થી ૩)

 

 

 

 

હજ઼ારોં ખ઼્વાહિશેં ઐસી કિ હર ખ઼્વાહિશ પે દમ નિકલે
બહુત નિકલે મિરે અરમાન લેકિન ફિર ભી કમ નિકલે (૧)

[ખ઼્વાહિશેં= ઇચ્છાઓ; દમ=શ્વાસ, (અહીં) જીવ; અરમાન= મહેચ્છા, તીવ્ર ઇચ્છા]

ગ઼ાલિબનો આ શેર  ગ઼ઝલચાહકોમાં ખૂબ જ પ્રચલિત હોવા ઉપરાંત ગ઼ાલિબના ફિલસુફીયુક્ત ઘણા શેર પૈકીનો પણ આ એક શેર છે. અહીં માનવીની તૃષ્ણાઓની વાત છે. તૃષ્ણાઓ એવી હોય છે કે જે કદીય તૃપ્ત થતી નથી હોતી અને તૃષ્ણાઓનો અંત પણ આવતો નથી. એક તૃષ્ણા સંતોષાય અને દિલોદિમાગમાં બીજી તૃષ્ણાનો જન્મ થાય. આમ છતાંય આ તૃષ્ણાઓનું એક અન્ય સત્ય એ પણ છે કે તૃષ્ણા વગર માનવીના જીવનનું અસ્તિત્વ જ નથી. આમ જીવનને આ રીતે પણ વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય કે જીવન એટલે તૃષ્ણાઓની તૃપ્તિ માટેની મથામણનો સમયગાળો.

હવે ગ઼ાલિબ તૃષ્ણાઓ કે ઇચ્છાઓ વિષે શું કહેવા માગે છે તે સમજીએ. તેઓ કહે છે કે મારી હજારો ઇચ્છાઓ એવી છે કે એ પ્રત્યેક ઇચ્છાની પૂર્તિ થતાં જ મારો જીવ નીકળી જવો જોઈએ. આ શેર તેના અર્થઘટનની દૃષ્ટિએ સંકુલ હોઈ મીમાંસકો તેને જુદી જુદી રીતે સમજે-સમજાવે છે. મારા મતે શાયર તેમની બધી જ ખ્વાહિશોને એટલી બધી મૂલ્યવાન સમજે છે કે તેઓ તેમની પ્રત્યેક ખ્વાહિશની સંતુષ્ટિ માટે અનેકવાર પોતાનું જીવન સમર્પિત કરવા તૈયાર છે. આને સમજવા માટે આપણે એક ઉદાહરણ લઈએ કે કોઈ વયોવૃદ્ધ વ્યક્તિ પોતાના દીકરાના ઘરે પારણું બંધાય તેવી ખ્વાહિશ ધરાવતો હોય અને પછી એમ કહે કે હું જીવતાં મારા પુત્ર કે પૌત્રીને એકવાર રમાડી લઉં પછી ભલેને મોત આવે. આમ અહીં એક ખ્વાહિશની સંતુષ્ટિ માટે એક મોતની વાત છે, તેમ શાયર હજારો ખ્વાહિશોની પરિતૃપ્તિ માટે હજારો વાર મરવા તૈયાર છે.

બીજા મિસરામાં ‘અરમાન’ શબ્દનો અર્થ સામાન્ય રીતે ‘ઇચ્છા’ થવા ઉપરાંત ઊંડાણમાં તેનો અન્ય અર્થ ‘મહેચ્છા’ અથવા તો ‘તીવ્ર ઇચ્છા’ એમ પણ થાય. વળી ‘નિકલે’ શબ્દ કે જેનું મૂળ રૂપ ‘નિકલના’ છે તેનો અર્થ અહીં ‘પરિણામ નીકળવું કે સિદ્ધ થવું’ લેવો પડશે અને તો જ આ મિસરાને ખરા અર્થમાં સમજી શકાશે. આમ ગ઼ાલિબ કહે છે કે મારી હજારો સામાન્ય ખ્વાહિશો પૈકી કેટલીક તો અરમાન પ્રકારની એટલે કે ખૂબ જ તીવ્ર ઇચ્છાઓ હતી અને તેમાંની ઘણી બધી સિદ્ધ તો થઈ, પણ અફસોસ કે એ સુખદ પરિણામ લાવનારી એ મહેચ્છાઓ પ્રમાણમાં બહુ ઓછી નીવડી. મારા અગાઉ જણાવ્યા મુજબ અહીં માનવમનની નબળાઈ સિદ્ધ થાય છે. જ્યારે સંતો આત્મોન્નતિ માટે તૃષ્ણાઓના ત્યાગ અને સંતોષનો ઉપદેશ આપતા હોય છે, ત્યારે તેનાથી વિપરિત એવી વાસ્તવિકતા તો આ જ છે કે માનવી તૃષ્ણાઓની નાગચૂડમાં એવો તો ફસાયેલો રહેતો હોય છે, કે તેમાંથી તે મુકત થઈ શકતો નથી.

* * *

ડરે ક્યૂઁ મેરા ક઼ાતિલ ક્યા રહેગા ઉસ કી ગર્દન પર
વો ખ઼ૂઁ જો ચશ્મ-એ-તર સે ઉમ્ર ભર યૂઁ દમ-બ-દમ નિકલે (૨)

[ક઼ાતિલ = કત્લ કરનાર, (અહીં) માશૂકા; ચશ્મ-એ-તર= અશ્રુસભર આંખો, ભીની આંખો; દમ-બ-દમ= હર પલ, સતત; ગર્દન પર રહેવું= અહીં રૂઢિપ્રયોગ તરીકે એવો અર્થ લેવાનો છે કે ગર્દન ઉપર કોઈ આરોપ,  તહોમત કે ઇલ્જામ લાગશે નહિ]

અહીં માશૂક માશૂકાની ઓળખ કાતિલ તરીકેની આપે છે, એ  અર્થમાં કે તેની નજર, તેની અદા અને તેનો રૂઆબ એવાં તો ઘાતક છે કે માશૂકના જિગરને આરપાર વીંધી નાખે છે. હવે આમ જ્યારે તે કાતિલ તો છે જ, તો પછી તેણે મને દૈહિક રીતે જ ખરેખર કત્લ કરી દેવો જોઈએ; કેમ કે ઘાયલ દિલની સ્થિતિમાં જીવવા કરતાં બહેતર છે કે મોતને વહાલું કરવું. હવે માશૂક માશૂકાને હૈયાધારણ આપતાં કહે છે કે તેણે મારું ખૂન કરવાથી જરાપણ ડરવાની જરૂર નથી, કેમ કે તેના ઉપર મારા ખૂનનો કોઈ આરોપ લાગશે નહિ.

બીજા મિસરામાં માશૂકા ઉપર ક્ત્લનો કોઈ આરોપ કેમ લાગશે નહિ તેનું કારણ આપવામાં આવ્યું છે. માશૂક અહીં દિલનો બળાપો કાઢતાં કહે છે કે માશૂકાએ તેમને વિરહમાં જિંદગીભર એવા તો તડપાવ્યા છે કે તેઓ હરપળ લોહીનાં આંસુએ રડતા જ રહ્યા છે. આમ તેમના તનબદનમાં લોહી બાકી રહેવા પામ્યું જ નથી અને તેથી તેમનું મૃત્યુ લોહીના અભાવે થયું હોવાનું ગણાશે, નહિ કે માશૂકાએ તેમને ક્ત્લ કર્યા હોવાના કારણે! આમ માશૂક માશૂકાની ગરદન ઉપર તેમના ખૂનના આરોપ લાગવા ન લાગવા સબબે એવું અભયદાન આપે છે કે તે નિશ્ચિંતપણે આરોપી સાબિત થવાના ભય વગર પોતાનું કામ પાર પાડી શકે છે. અહીં માશૂકના માશૂકા પરત્વેના પ્રેમની પરાકાષ્ઠા જોવા મળે છે. માશૂક માને છે કે ભલે પોતે માશૂકાના હાથે માર્યો જાય, પણ તેના ઉપર કોઈ ઇલ્જામ લાગવો જોઈએ નહિ કે જેથી તેને મૃત્યુદંડ કે આજીવન કારાવાસની કોઈ સજાના ભોગ થવું પડે.

* * *

નિકલના ખ઼ુલ્દ સે આદમ કા સુનતે આએ હૈં લેકિન
બહુત બે-આબરૂ હો કર તિરે કૂચે સે હમ નિકલે (૩)

[નિકલના= બહાર નીકળવું; ખુલ્દ= જન્નત,સ્વર્ગ; બે-આબરૂ હોના= અપમાનિત થવું, માનહાનિ થવી; કૂચે= ગલી (Lane)]

ગ઼ાલિબના સર્વકાલીન ઉત્તમ દસ શેરમાં ગણના થવા પામેલો આ શેર છે. મુસ્લીમ અને ખ્રિસ્તી માન્યતા પ્રમાણે આદમ એ આ જગતના પ્રથમ પુરુષ છે. આથી જ મનુષ્યને આદમી પણ કહેવામાં આવે છે. હિંદુ માન્યતા પ્રમાણે મનુ એ આદિપુરુષ છે અને તેમાંથી જન્મેલા મનુજ-મનુષ્ય કહેવાયા. આપણે મૂળ આદમની વાત ઉપર આવીએ, તો આદમ અને ઈવ (હવ્વા) એ સૃષ્ટિનું પહેલું યુગલ હતું, જેમને માનવજાતના દાદા-દાદી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમના સર્જન પછી તેમને હંમેશ માટે સ્વર્ગમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેમને ખ્રિસ્તી મતે કોઈ એક વૃક્ષનું ફળ અને ઈસ્લામ મતે ઘઉંનો દાણો ખાવાની મનાઈ ફરમાવવામાં આવી હતી. શયતાનના ફરેબથી છેતરાઈને તેમણે ઈશ્વર-અલ્લાહની આજ્ઞાનો ભંગ કર્યો હતો. આમ તેમની સ્વર્ગમાંથી હકાલપટ્ટી થઈ હતી અને તેમને પૃથ્વી ઉપર ફેંકાવું પડ્યું હતું.

શાયર અર્થાત્ માશૂક શેરના આ પ્રથમ મિસરામાં આદમની ઉપરોક્ત ઘટનાને માશૂકા આગળ વર્ણવતાં કહે છે કે અમે આદમનું અપમાનિત થઈને જન્નતમાંથી હાંકી કઢાયાનું સાંભળતા આવ્યા છીએ. વળી તરત જ બીજા મિસરામાં આદમની દયાજનક સ્થિતિ સાથે પોતાની હાલની સ્થિતિને સરખાવતાં તેઓ કહે છે કે અમારે પણ તારી ગલીમાંથી તારા દ્વારા આદમ કરતાં પણ વધારે બેઆબરૂ થઈને નીકળી જવું પડ્યું છે. અહીં જન્નત અને માશૂકાની ગલી અર્થાત્ નિવાસસ્થાનની સરખામણી સમજવા જેવી છે. માશૂકા સાથેનું મિલન (વિસાલ) કે સાન્નિધ્ય જન્નતનું સુખ આપનારું હતું અને માશૂકાની અવગણનાના કારણે એમને અપમાનિત થઈને તેનાથી દૂર થવું પડ્યું છે, જેનું એમને ભારોભાર દુ:ખ છે.

આ શેરના અર્થઘટનમાં નિષ્ણાતો વચ્ચે અંશત: મતાંતર છે. એક મત પ્રમાણે માશૂકનો કહેવાનો મતલબ એ છે આદમના દુર્ભાગ્યની ઘટના તો દૂરના લાંબા ભૂતકાળમાં ઘટી હતી અને અમે હાલમાં એનાથીય વધારે એવી જ  હકાલપટ્ટીની પીડાદાયક વેદના અનુભવી રહ્યા છીએ. બીજા મત પ્રમાણે લોકો આદમની કફોડી હાલત ઉપર દયા ખાય છે, પરંતુ અહીં માશૂક તો એમ માને છે કે તેઓ તો માશૂકાથી પેલા આદમ કરતાં વધારે બદનામ થયા હોઈ તેઓ વધુ દયાને પાત્ર છે. બીજા મિસરાના આરંભે મુકાયેલો ‘બહુત’ શબ્દ પણ  બીજા મતને સમર્થન આપે છે. ગ઼ાલિબના શિષ્ય અલ્તાફ હુસૈન હાલી (ઈ.સ. ૧૮૩૭-૧૯૩૦) દ્વારા લિખિત ગ઼ાલિબનું જીવનચરિત્ર ‘યાદગાર-એ- ગ઼ાલિબ’ માં પણ તેમણે આ ‘બહુત’ શબ્દના વજનને સમજાવતાં નોંધ્યું છે કે ‘બહુત’ શબ્દ આદમ કરતાં પણ માશૂકનું વધારે અપમાન થયાનું જણાવે છે.

(ક્રમશ: આંશિક ભાગ-૨)

* * *

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ (ગ઼ઝલકાર)

વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 220)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

Tags: , , , ,

(610) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૬ (આંશિક ભાગ – ૩) હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (શેર ૭ થી ૧૦)

 

 

 

વો ચીજ઼ જિસ કે લિએ હમ કો હો બિહિશ્ત અજ઼ીજ઼
સિવાએ બાદા-એ-ગુલ્ફામ-એ-મુષ્ક-બૂ ક્યા હૈ (૭)

[બિહિશ્ત= સ્વર્ગ, જન્નત; અજ઼ીજ઼= પ્રિય, પ્યારું; બાદા-એ-ગુલ્ફામ-એ-મુષ્ક-બૂ= ગુલાબી રંગનો કસ્તુરીની સુગંધવાળો શરાબ]

આ શેરના સાની મિસરામાંનો ‘સિવાએ’ અર્થાત્ ‘સિવાય’ શબ્દ એવો છે, જે આ શેરને બે ઇંગિત અર્થોએ  દ્વિઅર્થી બનાવે છે. પહેલા ઇંગિત અર્થ પ્રમાણે શાયર કહે છે કે એ ચીજ કે જે મેળવવા માટે અમને જન્નત અત્યંત પ્યારી છે અને તે ચીજ સામે ગુલાબી રંગના કસ્તુરીની સુગંધવાળા શરાબની કોઈ વિસાત નથી. ઇસ્લામ મજહબમાં શરાબને હરામ ઠરાવેલ છે. હવે જે પરહેજગાર બંદાઓ આ દુનિયામાં શરાબથી દૂર રહે છે, તેમના માટે જન્નતમાંના હવ્ઝ-એ-કૌસરનો વાયદો કરવામાં આવ્યો છે. ‘કૌસર’ નામનું એવું નિર્દોષ પીણું કે જેના હોજ ભરેલા હશે અને તેના પીવામાં શરાબ કરતાં પણ વધારે લિજ્જત હશે. તેના સેવનથી ભાન ભુલાશે નહિ અને છતાંય અનેરો આનંદ લૂંટી શકાશે. આમ અહીં ‘વો ચીજ’ જેને અધ્યાહાર રાખવામાં આવી છે, તેને હું મારા મતે પહેલા ઇંગિત અર્થમાં પીણાના બદલે પીણું એમ ‘કૌસર’ને સમજું છું, કેમ કે દુન્યવી શરાબ કરતાં પણ ચઢિયાતી વસ્તુ જન્નતનું ‘કૌસર’ જ હોઈ શકે.

હવે દ્વિતીય ઇંગિત અર્થ મુજબ પીણાના સામે પીણાના બદલે અન્ય કોઈ ચીજ અર્થાત્ બાબતને જો લેવી હોય તો સ્ત્રીસુખને લઈ શકાય. જે પાક બંદાઓ આ દુનિયામાં વ્યભિચારથી દૂર રહ્યા છે, તેમના માટે ‘હૂર’ એટલે કે સ્વરૂપવાન સ્ત્રી, અપ્સરા કે પરીનો જોડા તરીકે પ્રાપ્ત થવાનો વાયદો કરવામાં આવ્યો છે. ‘હૂર’  શબ્દની તફસીર (સમજૂતી) મુજબ આ લોકની પોતાની પત્નીઓ જ સ્વરૂપવાન સ્ત્રીઓ સ્વરૂપે જન્નતમાં જીવનસાથી બની રહેશે. આમ શાયર જન્નત પ્રિય હોવાના કારણ રૂપે સંભવિત આ બે બાબતો પૈકી કોઈ એક એટલે કે ‘કૌસર’ અથવા ‘હૂર’ને ‘વો ચીજ’ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરે છે. આમ આ  ચીજ (કૌસર/હૂર)ના કારણે શાયરેને જન્નતમાં જવા માટેની ઉત્કંઠા છે અને જન્નતના એ અનેરા સુખને દુન્યવી શરાબ કરતાં ચઢિયાતું જણાવ્યું છે.

હવે આ શેરને ઇંગિત અર્થોના બદલે જો સીધા અર્થમાં સમજીએ તો શાયર માર્મિક રીતે એમ કહે છે કે અહીંની શરાબની મહેફિલમાં જે લુત્ફ (આનંદ) મળે છે તેવો આનંદ જો જન્નતમાં ન જ મળવાનો હોય તો શા માટે આપણે જન્નતની તમન્ના રાખવી જોઈએ. હવે જો આપણે આ અર્થમાં આ શેરને લેવા માગતા હોઈએ તો પેલા દુન્યવી શરાબને સ્થૂળ અર્થમાં ન સમજતાં તેને આધ્યાત્મિક અર્થમાં ઈશ્વરની યાદ કે તેના જિક્ર (રટણ)ના શરાબ અર્થાત્ નશાના અર્થમાં સમજવો પડે અને આમ આ શેર ઇશ્કે મિજાજી (દુન્યવી પ્રેમ)ના બદલે ઇશ્કે હકીકી (ઈશ્વરીય પ્રેમ) બની જાય છે. સુફીવાદ પ્રમાણે ઈશ્વર માશૂકા રૂપે પ્રાપ્ત થતો હોય તો સાધક માટે જન્નત ગૌણ બની જાય છે. ઈશ્વરની ભક્તિ ઈશ્વરપ્રાપ્તિ માટે જ હોવી જોઈએ, તેની ખુશનૂદી માટે હોવી જોઈએ; નહિ કે જન્નતની પ્રાપ્તિ માટે કે જહન્નમની આગથી બચવા માટે. એથી જ તો કહેવાય છે કે એવા સાચા ભક્તો કે બંદાઓના મતે જન્નતને આગ ચાંપી દેવામાં આવે કે જહન્નમને ઠારી દેવામાં આવે તો પણ તેનાથી તેમને કોઈ ફરક પડતો નથી. છેવટે તો જન્નત કે જહન્નમ એ તો ઈશ્વરની મખલૂક (સર્જન)માં જ આવે, જ્યારે ઈશ્વર તો ખાલિક (સર્જનહાર) છે. સર્જનહાર આગળ તેનાં સર્જનો ગૌણ બની જાય છે. આમ ઈશ્વરનું નૈકટ્ય એ જ પરમ લક્ષ હોવું જોઈએ અને તેથી જ ગુજરાતી કવિ દયારામે પણ ગાયું છે કે ‘વ્રજ વહાલું રે, વૈકુંઠ નહિ  જાવું’.

* * *

પિયૂઁ શરાબ અગર ખ઼ુમ ભી દેખ લૂઁ દો-ચાર
યે શીશા-ઓ-ક઼દહ-ઓ-કૂજ઼ા-ઓ-સુબૂ ક્યા હૈ (૮)

[ખ઼ુમ= લાકડાનું દારૂ સંઘરવાનું બેરલ;  શીશા= શરાબની બાટલી કે સુરાહી; ક઼દહ= કટોરો, વાડકો; કૂજ઼ા= સાંકડા મોંવાળું માટેનું પાત્ર; सुबू= શરાબનો ઘડો]

ગ઼ઝલનો આ શેર આપણને મરક મરક સ્મિત કરાવે તેઓ રમૂજી છે. શેરના અર્થઘટન ઉપર આવવા પહેલાં પૂર્વભૂમિકા રૂપે આપણે મયખાના સાથે સંકળાયેલાં પાત્રો વિષેની જાણકારી મેળવી લઈએ. મયખાના (દારૂનું પીઠું)માં શરાબને સંઘરવા કે પાવા-પીવા માટેનાં નાનાંથી મોટાં પાત્રો હોય છે. સૌથી મોટામાં મોટું પાત્ર લાકડાનું બેરલ હોય છે કે જેમાં વિપુલ પ્રમાણમાં શરાબને સંઘરવામાં આવતો હોય છે. ત્યાર પછીનાં મોટાથી નાનાં પાત્રો જેવાં કે ઘડો, કૂજો, કટોરો, સુરાહી વગેરે સાકી (શરાબ પાનાર) કે શરાબપાન કરનારના ઉપયોગનાં પાત્રો હોય છે. આ બધાંયમાં ઓછા કે વધુ પમાણમાં શરાબ હોય છે અને શરાબની મહેફિલમાં આ બધાં પાત્રો વડે શરાબીઓને સાકી કે ખાદિમ દ્વારા શરાબ આપવામાં આવતો હોય છે.

હવે આપણે શેરના અર્થઘટન ઉપર આવીએ. અહીં શાયર અર્થાત્ શરાબી કહે છે કે હું શરાબ પીવા પહેલાં બેચાર શરાબનાં બેરલને ચકાસી લઉં કે તેમાં પૂરતી માત્રામાં શરાબ ભરેલો છે કે નહિ! આમ કરવા માટેનું પ્રયોજન એ કે શરાબી પોતે પિયક્કડ (વધારે પ્રમાણમાં દારૂ પીનારો દારૂડિયો) છે અને એવું ન બને કે પીવામાં બરાબરની મજા આવી રહી હોય અને બેરલમાં દારૂ ખૂટી પડે. અત્રે એ સમજી લેવું જરૂરી છે કે શાયર એક માત્ર શરાબી નથી, પૂરી મહેફિલ જામેલી છે અને આમ ઝાઝા શરાબી હોઈ બેરલમાંનો શરાબ ખૂટી પણ  પડે! વળી ‘બેચાર’ બેરલ ચકાસી લેવાં એટલે કે જુદાજુદા પ્રકારના શરાબનાં બેરલ હોવાના કારણે એકથી વધારે ચકાસવાં પડે. અહીં સાની મિસરામાં ‘ક્યા હૈ’ રદીફને બખૂબી નિભાવવામાં આવ્યો છે. બેરલમાંના શરાબના જથ્થાને તપાસી લીધા પછી અને તેમાં પૂરતા પ્રમાણમાં હોવાનું માલૂમ પડ્યા પછી નાનાંનાનાં પાત્રોમાં શરાબ છે કે નહિ અથવા તેમાં કેટલા પ્રમાણમાં શરાબ છે તે ચકાસવાનો કોઈ મતલબ રહેતો નથી. ગુજરાતીમાં કહેવત છે કે કૂવામાં હોય તો હવાડામાં આવે, તદનુસાર બેરલમાં હશે તો અન્ય પાત્રો અને છેલ્લે પીનારની પ્યાલી સુધી તો એ શરાબ આવવાનો જ છે.

ઉર્દૂ શાયરીમાં શરાબની હાજરી હોય જ અને જો તેને ઉઠાવી લેવામાં આવે તો શાયરીમાં કશું જ બાકી રહે નહિ. આ શેર શરાબીઓની એ વર્તણૂકને ઉજાગર કરે છે કે તેઓ ગમે તેટલા પ્રમાણમાં તેનું પાન કરે તો પણ તેઓ અતૃપ્ત જ રહે!

* * *

રહી ન તાક઼ત-એ-ગુફ઼્તાર ઔર અગર હો ભી
તો કિસ ઉમીદ પે કહિએ કિ આરજ઼ૂ ક્યા હૈ (૯)

[તાક઼ત-એ-ગુફ઼્તાર= વાત કરવાની શક્તિ; આરજ઼ૂ= મનોકામના, ઇચ્છા]

દુ:ખના અસહ્ય બોજ હેઠળ દબાયેલા, માનસિક રીતે ભાંગી પડેલા અને સાવ ઉદાસીન થઈ ગયેલા માશૂક પોતાની હાર સ્વીકારતાં કબૂલ કરે છે કે તેઓ માશૂકા સાથે કોઈપણ વાતચીત કરવા માટેની શક્તિ ગુમાવી બેઠા છે. વળી પાછા હૈયાધારણ દર્શાવતાં કહે છે કે માની લો કે દિલ ખોલીને વાત કરવાની તાકાત પાછી મેળવી લીધી છે, તો પણ કઈ આશાએ માશૂકાને એમ કહેવું કે તેમના દિલની મનોકામના શું છે, આખરે પોતે શું ઇચ્છે છે? બીજા સાની મિસરામાં માશૂકની નાઉમેદી જે વર્તાય છે તે માટેની એવી કલ્પના કરવી રહે કે અત્યાર સુધી દૂર ભાગતી રહેલી એ માશૂકા હાલ સન્મુખ તો છે, પણ તે જડ પૂતળા જેવી સ્થિતપ્રજ્ઞ અને એકદમ અક્કડ સ્થિતિમાં! માશૂકાના ચહેરા ઉપર પોતાના પરત્વેનો કોઈ મહોબ્બતનો ભાવ દેખા દેતો ન હોઈ માશૂક ખામોશી ધારણ કરવાનું મુનાસિબ સમજે છે અને તેની આરજૂ વિષેની પૃચ્છા કરવાનું માંડી વાળે છે. આમ શેર ઉલ્લાસમય ન રહેતાં સાવ વિષાદમય બની રહે છે અને આમાં જ ગ઼ઝલમાંના ભાવના ચઢાવઉતારની ખૂબી સમાયેલી છે.

* * *

હુઆ હૈ શહ કા મુસાહિબ ફિરે હૈ ઇતરાતા
વગર્ના શહર મેં ‘ગ઼ાલિબ’ કી આબરૂ ક્યા હૈ (૧૦)

[શહ= બાદશાહ; મુસાહિબ=દરબારીજન]

ફરી એકવાર ગ઼ાલિબના ઉમદા મક્તા શેર પૈકીનો વધુ એક શેર આપણને અહીં મળે છે. આ શેર જ્યારે તત્કાલીન બાદશાહની મહેફિલમાં તેમના મુરબ્બીવટ હેઠળ રજૂ કરવામાં આવ્યો હશે, ત્યારે તેને કેટલી બધી દાદ (પ્રશંસા) મળી હશે તેની તો આપણે માત્ર કલ્પના જ કરવી રહે છે. કેવું ભવ્ય અભિવાદન એ બાદશાહનું કે જેના દરબારીજન માત્ર હોવાથી પોતાને આટલાં બધાં માનસન્માન મળી રહ્યાં છે તેવો ગ઼ાલિબ એકરાર કરે છે. આથી જ તો ગ઼ાલિબ શાહ સાથે બેસવા-ઊઠવાના નિકટતમ સંબંધોના કારણે જ ગર્વ અનુભવે છે અને છાતી કાઢીને ચાલી શકે છે.

હવે બીજા મિસરામાં ગ઼ાલિબ નિખાલસભાવે સ્વીકારે છે બાદશાહની મહેફિલમાંની પોતાની હાજરી હોવાના કારણે જ તેઓ ખ્યાતનામ થયા છે, વર્ના તેમની શહેરમાં શી આબરૂ કે હૈસિયત છે! અહીં ચકોર પાઠકને   ગ઼ાલિબના આ વિધાન પાછળ રહેલો છૂપો કટાક્ષ અને હળવો આક્રોશ સમજાયા વગર રહેશે નહિ. ગ઼ાલિબ તેમના સમયના ઉમદા શાયર છે અને તેમની શાયરીને શાહ સાથેના સાન્નિધ્યના આલંબન વગર પણ પ્રશંસા મળવી જોઈતી હતી તેવી તેમની ખેવના અહીં ડોકાય છે. આમ આ બીજા મિસરાનું વિધાન એક રીતે તો વક્રોક્તિમાં રજૂ થયેલું જણાઈ આવે છે.

આમ છતાંય ગ઼ાલિબ સ્વીકારે છે કે આબરૂદાર ગણાવાના દુનિયાના માપદંડોમાં પોતે ઊણા ઊતરે છે. તેમની નિર્ધનતા, શરાબ અને જુગારની લત આદિ તેમના વ્યક્તિત્વનાં ઉધાર પાસાં છે, જે તેમના માટે આબરૂદાર ગણાવામાં બાધક નીવડે છે. આ સમીક્ષક નમ્રપણે  માને છે કે નિર્ધનતાને અવગણતાં બાકીની બે કુટેવો ગ઼ાલિબના મુસ્લિમ હોવાના નાતે અલબત્ત ખરાબ તો છે જ, કેમ કે ઇસ્લામમાં આ બંને આદતોને હરામ ઠરાવવામાં આવેલ છે; પરંતુ આ આદતો જાતને જરૂર નુકસાન પહોંચાડનારી છે, પણ તેનાથી અન્યોને કોઈ હાનિ પહોંચતી નથી. ચોરી, હત્યા, વ્યભિચાર, ભ્રષ્ટાચાર, દંગાફસાદ આદિ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓની અસર સામેની વ્યક્તિ કે વ્યક્તિસમૂહો ઉપર થતી હોય છે અને તેથી ગ઼ાલિબની ત્રુટિઓ સ્વનુકસાનકારક જ હોઈ તેમને  અંશત: ક્ષમ્ય ગણી-ગણાવી શકાય.

આ અંતિમ મક્તા શેર સાથે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલ અહીં પૂરી થાય છે. આખી ગ઼ઝલમાંના પ્રત્યેક શેરમાંનો રદીફ ‘ક્યા હૈ’ અર્થસભર બની રહેવા ઉપરાંત તેમાં જે તે કથન સાથેનો તેનો અનુબંધ (Co-relation) પણ જળવાઈ રહે છે. ચાલો ત્યારે આપણે આ  ગ઼ઝલના મત્લા શેર – હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ, તુમ હી કહો કિ યે અંદાજ઼-એ-ગુફ઼્તગૂ ક્યા હૈ – ને ગણગણતાં અને તેને માણતાં માણતાં આપણે છૂટા પડીએ. (સંપૂર્ણ)

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 179)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

Tags: , , , , ,

(609) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૫ (આંશિક ભાગ – ૨) હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (શેર ૩ થી ૬)

 

 

 

 

 

 

યે રશ્ક હૈ કિ વો હોતા હૈ હમ-સુખન તુમ સે
વગર્ના ખ઼ૌફ઼-એ-બદ-આમોજ઼ી-એ-અદૂ ક્યા હૈ (૩)

[રશ્ક= ઈર્ષા; હમ-સુખન= પરસ્પર વાતચીત કરવી; વગર્ના = નહિ તો; અદૂ= શત્રુ, વેરી, હરીફ; ખ઼ૌફ઼= ડર; આમોજ઼ી= ઉશ્કેરણી, ભંભેરણી; ખ઼ૌફ઼-એ-બદ-આમોજ઼ી-એ-અદૂ= દુશ્મનની ખોટી કાનભંભેરણીનો ડર]

કોઈ કથા કે નાટકમાં માત્ર નાયક-નાયિકા જ હોય અને ખલનાયક ન હોય તો તેમાં રસ જામે નહિ. ગ઼ાલિબની  ગ઼ઝલોમાં નામાબર (સંદેશાવાહક) કે પછી માશૂકનો હરીફ ખલનાયક (Villain)ની ભૂમિકા  ભજવતો હોય છે. આમ સાહિત્યિક કૃતિઓમાં રસનિષ્પત્તિ માટે પ્રણયત્રિકોણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતો હોય છે.

પહેલા મિસરામાં માશૂક માશૂકાને સંબોધીને કહે છે કે ‘વો’ એટલે કે મારો હરીફ તારી સાથે વાતચીત કરે છે તેની મને ઈર્ષા થાય છે. ઈર્ષા થવાનું કારણ એ જ કે માશૂકના નસીબમાં માશૂકા સાથે વાત કરવાનું લખાયું નથી, કેમ કે માશૂકા તેમનાથી દૂર ભાગે છે અને વાત કરવાનો કોઈ મોકો આપતી નથી. આમ પોતે માશૂકા સાથે પ્રણયગોષ્ટિ કરવાથી મહરૂમ (વંચિત) રહી જતા હોય અને પેલો હરીફ છડેચોક તેમની માશૂકા સાથે વાત કરવાનો આનંદ લૂંટી રહ્યો હોય, ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે માશૂકને જલન તો થાય જ.

બીજા મિસરામાં માશૂક નિશ્ચિંત હોવાનો કે બહાદુરી દેખાડવાનો દંભ કરે છે, અર્થાત્ શેખી મારે છે કે મારો દુશ્મન તારી કાનભંભેરણી કરશે એવો મને કોઈ ડર નથી. મને વિશ્વાસ છે કે તેની કાનભંભેરણીની તારા ઉપર કોઈ અસર નહિ થાય અને તેથી જ તો એ પ્રકારનો ડર મારા માટે કોઈ વિસાતમાં નથી. અહીં રદીફ ‘ક્યા હૈ’ બરાબર  બંધબેસતો છે અને માશૂકની દંભી બેફિકરાઈના સંદર્ભે પ્રયોજાયો છે.

અહીં બીજા મિસરા સંદર્ભે આ રસદર્શનકાર તેના પઠનને મનોવૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણે જુદી રીતે મૂલવે છે. દુશ્મનની કાનભંભેરણી માશૂકા ઉપર કોઈ જ અસર નહિ કરે અને તેને એ પ્રકારનો કોઈ જ ડર નથી એમ જે કહેવાય છે એ માત્ર આશ્વાસન મેળવવા પૂરતો દંભ પણ હોઈ શકે. આ વાતને સમજવા માટે એક ઉદાહરણ લઈએ કે કોઈ મનોમન અંધારાથી ડરનારો માણસ પોતાની ભીરુતા છુપાવવા વારંવાર બોલ્યે જ જાય કે ‘જુઓ, હું કંઈ અંધારાથી ડરું છું?’. બસ, એવો જ કંઈક માશૂકના ઉપરોક્ત  વિધાન પાછળ તેના વિરુદ્ધનો ભાવ પણ હોઈ શકે; કેમ કે પહેલા મિસરામાં હરીફની તેની માશૂકા સાથેની વાતચીત તેનામાં ઈર્ષાનો ભાવ તો જગાડે જ છે. તો પછી એ જ હરીફ કે દુશ્મન તેની માશૂકાને જીતી લેવા માટે માશૂકની વગોવણી કર્યા વગર રહે ખરો! એટલે માશૂક મનમાં તો ડર ધરાવે જ છે કે પેલો પ્રતિસ્પર્ધી જરૂર માશૂકાની કાનભંભેરણી કરશે જ, પણ શાબ્દિક રીતે તો બેફિકરાઈ બતાવવી જ પડે છે; કારણ કે તે માશૂકાની નજરમાં વહેમીલો સાબિત થવા માગતો નથી. જો કે આ રસદર્શનકાર એ સ્પષ્ટતા તો અવશ્ય કરે જ છે કે આ અર્થઘટન તેનું મૌલિક છે અને તે અન્ય મીમાંસકોની મીમાંસાથી સાવ અલગ તો છે જ. હવે ગ઼ઝલપ્રેમીઓ સ્વતંત્ર છે કે તેમણે માશૂકના કયા મનોભાવને સ્વીકાર્ય ગણવો.

* * *

ચિપક રહા હૈ બદન પર લહૂ સે પૈરાહન
હમારે જેબ કો અબ હાજત-એ-રફૂ ક્યા હૈ (૪)

[પૈરાહન= વસ્ત્ર, પહેરણ; જેબ= ખિસ્સું; હાજત-એ-રફૂ = રફૂ કરવાની-તૂણવાની જરૂરિયાત]

સામાન્ય રીતે ઉર્દૂ કવિતામાં લોહી અંતર્ગત વર્ણનો સામાન્ય હોય છે, જે કોઈક સંવેદનશીલ પાઠકોને ઘણીવાર કઠતાં હોય છે; આમ છતાંય આ શેર મૌખિક પ્રસ્તુતિ માટે વજનદાર છે. પહેલા મિસરામાં સાવ સરળ રીતે એમ કહેવાયું છે કે લોહીથી તરબતર પહેરણ શરીર સાથે ચોંટી ગયું છે. અહીં છાતીના ભાગે લોહી નીકળી આવવાના કારણની કલ્પના કરવી રહે છે કે માશૂક પરેશાન હાલતમાં પોતાની છાતીને નહોર ભરીને એવા ઉઝરડા પાડે છે કે પહેરણ પણ લોહીથી ખરડાઈ જાય છે. બીજા મિસરામાં પણ સીધા શબ્દોમાં એમ કહેવાયું છે કે હવે અમારા પહેરણના ખિસ્સાને રફૂ કરવાની શી જરૂર છે. બંને મિસરાને સંયુક્ત રીતે સમજતાં એ નિષ્કર્ષ ઉપર આવી શકાય કે નહોર ભરવાના કારણે ફાટી ગયેલા પહેરણના ખિસ્સાને રફૂ કરવાનો કોઈ મતલબ રહેતો નથી. અહીં શાયરનું ચાતુર્ય સમજવા જેવું છે. પહેરણના ખિસ્સા નીચે હૃદય હોય છે અને એ હૃદય પણ માશૂકાની અવહેલનાના કારણે એવું તો ઘવાયું છે કે ત્યાં પણ લોહીનો અંત:સ્રાવ થયો છે. આમ આંતરિક હૃદય કે બાહ્ય ખિસ્સાને રફૂ કરીને સાંધવાનો કોઈ હેતુ રહેતો નથી. આ કથનને સમજવા માટે  ગંભીર રોગનો ભોગ બનેલા કોઈક દર્દીનું ઉદાહરણ લઈએ. આવો દર્દી પોતાની બીમારીથી એટલો બધો ત્રસ્ત થઈ ગયો હોય કે હવે તે કોઈપણ જાતની સારવાર લેવા ન માગતો હોય. આપણા માશૂક પણ માશૂકાથી એટલા બધા ત્રસ્ત  છે કે હવે તે ‘અબ હાજત-એ-રફૂ ક્યા હૈ’નો ઉદગાર કાઢી બેસે છે અને એ દ્વારા એ હૃદયના ઘાવ રૂઝાવવા કે ખિસ્સાને રફૂ કરવાથી બેપરવાહ રહેવા માગે છે. માશૂકની ત્રસ્તતા આપણને આ ગ઼ઝલના પહેલા જ મત્લા શેરમાં જાણવા મળે છે કે માશૂકા વારંવાર માશૂકને તેની હૈસિયત બતાવવા માટેનો પડકાર ફેંકતો એક જ મહેણાટોણાનો પ્રશ્ન પૂછ્યે રાખે છે ‘તુ ક્યા હૈ?’. આ આકરાં વેણ માશૂકના દિલને ઘાયલ કરે છે અને તેમાંથી જ આ સ્વતંત્ર શેરનો જન્મ થાય છે.

* * *

જલા હૈ જિસ્મ જહાઁ દિલ ભી જલ ગયા હોગા
કુરેદતે હો જો અબ રાખ જુસ્તુજૂ ક્યા હૈ (૫)

[જિસ્મ= શરીર; કુરેદતે= ફંફોસવું, આંગળાં વડે શોધવું; જુસ્તુજૂ= આકાંક્ષા, ઇચ્છા, તલાશ, શોધ]

મુશાયરાની શોભા વધારવા માટે સક્ષમ વધુ એક આ શેર છે. આ શેરની આંતરિક ખૂબીને સમજવા પહેલાં આપણે તેની બાહ્ય ખૂબીને પહેલી અવલોકીએ. શેરના પહેલા મિસરામાં વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારમાં ચાર શબ્દોમાં ‘જ’ રણકાર સાંભળવા મળે છે અને વળી બીજા મિસરામાંના ‘જુસ્તજૂ’ શબ્દના ‘જુ’ સાથે તેનો તાલમેલ સધાય છે. આમ આ શેર કર્ણપ્રિય બની રહે છે.

શેરના પહેલા મિસરામાંનું કથન એવી કમનીય રીતે રજૂ થયું છે કે બીજા મિસરામાં શું આવશે તેનો અણસાર સુદ્ધાં પાઠકને થતો નથી. માશૂક માશુકાને મર્મવચન સંભળાવતાં કહે છે કે જ્યાં મારું આખું શરીર બળીને ભસ્મ થઈ ગયું છે, ત્યાં મારું દિલ પણ બળી ગયું હોવું જ જોઈએ. અહીં માશૂકાની અવહેલનાના કારણે યાતનાની આગમાં ઘેરાઈ ગયેલા માશૂકનો આક્રોશ વ્યક્ત થાય છે. જે દિલ માશૂકાને બેહદ ચાહતું હતું તે શરીરની સાથે બળીને નામશેષ થઈ ગયું છે.

બીજા મિસરામાં માશૂકાનો પશ્ચાત્તાપ એ રીતે સમજાય છે કે તેણી રાખના ઢગલામાં આંગળાં ફેરવીને માશૂકના દિલને ઢૂંઢવાનો વ્યર્થ પ્રયત્ન કરે છે. અહીં આપણે થોડોક કલ્પનાનો રંગ ઉમેરવો પડશે કે માશૂક તો દિલ સમેત આખા શરીરથી બળીને ભસ્મ થઈ ગયો છે, તો પછી કેવી રીતે તે માશૂકાને સંબોધીને આ શેરને રટી શકે! તો આમાં આપણે આધ્યત્મિક ફિલોસોફીનો આશરો લઈને માનવું પડશે કે શરીર નાશવંત છે, પણ રૂહ (આત્મા) અમર છે; અને તેથી આ શેર માશૂકાની રાખના ઢગલામાં દિલ શોધવાની ચેષ્ટાને જોઈને માશૂકની રૂહ તેને છેલ્લે મર્મવચન (ટોણો) સંભળાવતાં કહે છે કે ‘જુસ્તુજૂ ક્યા હૈ’  અર્થાત્ ‘મારા દિલની શોધખોળનો હવે શો અર્થ  છે, કે જેના બળી જવા પાછળનું નિમિત્ત માત્ર તો તું જ છે ને!’ ’

* * *

રગોં મેં દૌડ઼તે ફિરને કે હમ નહીં ક઼ાઇલ
જબ આઁખ હી સે ટપકા તો ફિર લહૂ ક્યા હૈ (૬)

[રગ= નસ; ક઼ાઇલ= માનનારું; કબૂલ કરનારું,પ્રભાવિત થનારું; લહૂ= લોહી]

આ શેરના પહેલા મિસરાને સમજવા માટે બીજા મિસરાના ‘લહૂ’ શબ્દને અહીં સાંકળવો પડશે. શેરને સીધી લીટીએ સમજીએ તો માશૂક કહે છે કે પોતાના શરીરની નસોમાં થતા રુધિરાભિસરણ અર્થાત્ લોહીના પરિભ્રમણથી હું જરાય પ્રભાવિત થતો નથી, કેમ કે નસોમાં લોહીનું દોડવું કે ફરવું એ તો દરેક માનવીના શરીરની સર્વસામાન્ય પ્રક્રિયા છે. ખરેખર તો એ લોહી આંસુના વિકલ્પે આંખોમાંથી ટપકે તો જ તેનું મૂલ્ય હું આંકું, અન્યથા શરીરની અંદર જ ફર્યા કરતા લોહીની મારા મનથી કોઈ વિસાત નથી. આ તો આ શેરનો વાચ્યાર્થ થયો ગણાય, પણ તેનો ગૂઢાર્થ તો કંઈક જુદો જ છે.

એ ગૂઢાર્થને સમજાવવા પહેલાં હું રુદન અને તેની સાથે સંલગ્ન આંસુ વિષયક થોડી ચર્ચા કરી લેવા માગું છું. લોકો રડે છે, જ્યારે કે તેઓ ઉદાસ, ભયભીત, ક્રોધિત અને હતાશા કે વેદનામય સ્થિતિમાં હોય; અને વળી કેટલીક વાર તો તેઓ ખુશ હોય ત્યારે પણ રડી પડતા હોય છે. રડવું બધા જ સંવેગોમાં ઉદભવતું હોય છે ટોમ લુત્ઝ (Tom Lutz) નામના જીવવિજ્ઞાની લાક્ષણિકતાઓને અનુલક્ષીને આંસુઓના ત્રણ પ્રકાર આપે છે. (૧) મૂળભૂત (Basal) આંસુ (૨) પ્રત્યાઘાતી (ઈજાના ફલસ્વરૂપ) આંસુ; અને, (૩) લાગણીજન્ય (મનોવૈજ્ઞાનિક કારણથી નિપજતાં) આંસુ.  ઘણીવાર એમ પણ બનતું હોય છે કે રડનાર પોતે પણ પોતાના રુદન ઉપર અંકુશ મૂકી ન શકે, જ્યાં સુધી તેની પ્રસન્નતા કે ગમગીનીનું મૂળભૂત જે કોઈ કારણ હોય તેની અસર સંપૂર્ણપણે તેના મનમાંથી સાવ ભૂંસાઈ ન જાય.

આપણા શેરના માશૂક તેમની માશૂકા તરફથી થતી અવગણનાના કારણે  હતાશામાં એવા તો ઘેરાઈ ગયા છે કે તેઓ લોહીનાં આંસુએ રડવા ઝંખે છે. ‘લોહીનાં આંસુએ રડવું’ એ રૂઢિપ્રયોગ છે અને તે અસહ્ય વેદનાથી દીર્ઘ કાળ સુધી રડ્યે જવાની ક્રિયાને સમજાવે છે. માશૂક શરીરના આંતરિક લોહીના પરિભ્રમણથી અને એ લોહીથી જરાય સંતુષ્ટ નથી. એ લોહી આંખોમાંથી અશ્રુરૂપે ટપકવું જોઈએ એમ તેઓ ઇચ્છે છે. અહીં માશૂક વિષાદની પરાકાષ્ઠામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે અને એમાંથી જલ્દી બહાર નીકળવા માટે ઘેરું રુદન કરી લેવા ઇચ્છે છે. છાનું કે હળવું રુદન તેમની વેદનાને લંબાવશે, જે તેમને માન્ય નથી.

સારાંશે કહીએ તો માશૂક લોહીનાં આંસુએ રડી લઈને ત્વરિત વિષાદમુક્ત થવા માગે છે. ખરે જ ‘ક્યા હૈ’ રદીફના ‘લહૂ’ કાફિયા સાથેના જોડાણની ચમત્કૃતિ મનભાવન બની રહે છે.

* * *

 

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                            (ક્રમશ: ૩)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 179)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

 

 

Tags: , , ,

(608) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૩૪ (આંશિક ભાગ – ૧) હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ (શેર ૧ થી ૨)



પ્રસ્તાવના :

જગમશહૂર ગ઼ાલિબની અનેક ગ઼ઝલો પૈકીની આ ગ઼ઝલ સંપૂર્ણત: શ્રેષ્ઠ તો છે જ, પણ તેના મત્લા (પહેલા) શેરના કારણે તે વધુ લોકપ્રિય બની છે. એ શેર વિષે આપણે આગળ વધુ ચર્ચા કરીશું, પણ અહીં હું એ કહેવા માગું છું કે ગ઼ઝલમાં મત્લા શેરનું શું મહત્ત્વ છે. સર્વ પ્રથમ તો આ શેરની રચના વખતે જ ગ઼ઝલનો વિષય, બહર (છંદ), રદીફ અને કાફિયા મુકર્રર થઈ જાય છે અને તેને જ બાકીના શેર અનુસરતા હોય છે. આ મત્લા શેરના પહેલા ઉલા મિસરાથી ગ઼ઝલ ઓળખાતી હોય છે, અર્થાત્ તે જ શીર્ષક બની જાય છે. મત્લા શેરથી ગ઼ઝલનો ઉપાડ થાય છે; વળી તેટલું જ નહિ, પણ તેનાથી આખી ગ઼ઝલ કેવી નીવડશે તેનો સંકેત પણ મળે છે. ગુજરાતીમાં કહેવત છે કે પુત્રનાં લક્ષણ પારણામાં અને વહુનાં લક્ષણ બારણામાં જણાઈ આવે તેવું જ આ મત્લા શેરમાં હોય છે.

મત્લાના બંને મિસરામાં રદીફ આવશ્યક ગણાય છે, જ્યારે બાકીના શેરમાં બીજા સાની મિસરામાં જ રદીફ હોય છે. જો કે કોઈક ગ઼ઝલકાર એકાધિક મત્લા પણ પ્રયોજતા હોય છે. પહેલો જ મત્લા શેર ભાવકના દિલમાં ગ઼ઝલ પ્રત્યેનું આકર્ષણ જગાડે છે. ‘કુછ ના થા તો ખુદા થા’ અને આ ગ઼ઝલના ‘હર એક બાત પે કહતે હો તુમ’ જેવા ગ઼ાલિબના અનેક મત્લા શેર ગ઼ઝલપ્રેમીઓને કંઠસ્થ હોય છે. ઘણા ફિલ્મરસિયાઓને ફિલ્મોનાં આખાં ગીતો નહિ, પણ માત્ર ગીતનાં મુખડાં જ યાદ રહેતાં હોય છે, તેવું જ અહીં સમજવું.

* * *

હર એક બાત પે કહતે હો તુમ કિ તૂ ક્યા હૈ
તુમ હી કહો કિ યે અંદાજ઼-એ-ગુફ઼્તગૂ ક્યા હૈ (૧)

[અંદાજ઼-એ-ગુફ઼્તગૂ= વાતચીત કરવા માટેનો તરીકો (રીત)]

ગ઼ાલિબના આ મત્લા શેરનો વાચ્યાર્થ તો સાવ સંક્ષિપ્તમાં આમ થશે : “વાતે વાતે તમે તો અમને એમ જ પૂછો છો કે ‘તું શું છે?’ હવે તમે જ કહો કે તમારી વાતચીત કરવાની આ તે કેવી રીત છે?” પરંતુ આમ માત્ર વાચ્યાર્થ જાણી લેવાથી શેરના હાર્દને પામવાની ઇતિશ્રી આવી જતી નથી. શેરના પ્રત્યેક શબ્દને જે રીતે તે વંચાય છે તે રીતે ન લેતાં તેમાંના ઇંગિત અર્થને પામવો પડે. ‘હર એક બાત’ને ભલે આપણે ‘દરેક વાતે’ એમ પ્રથમ તબક્કે સ્વીકારી લઈએ,પણ તેના સમભાવી અર્થો ‘દરેક પ્રસંગે’, ‘દરેક ઉચ્ચારણ વખતે’ કે ‘દરેક વાદવિવાદ વખતે’ ને અવગણી શકીએ નહિ. વળી આપણે ‘તુમ’ અને ‘તુ’ સંબોધનાત્મક સર્વનામોના મર્મને પણ જાણવો પડશે, તો વળી બીજા મિસરામાંના ‘ગુફ઼્તગૂ’ શબ્દને પણ આપણે વિશ્લેષણાત્મક રીતે સાક્ષાત્ કરવો પડશે.

ચાલો તો આપણે આ શેરના રસદર્શનની સફરે ઉપડીએ. શાયર અર્થાત્ માશૂક સામા પક્ષે માશૂકાને સન્માનીય રીતે ‘તમે’થી સંબોધે છે, જ્યારે માશૂકા તો તોછડાઈ પૂર્વક ‘તુ ક્યા હૈ’ એમ પૂછે છે. સૌ પહેલાં આપણે ‘ગુફ઼્તગૂ’ના અર્થને પામીએ તો તે માત્ર ‘સીધી વાત’ના અર્થમાં નથી; પરંતુ ‘મસલત’, વાતચીત’ કે ‘ચર્ચા’ના સંદર્ભે છે. આ શેર ગ઼ઝલના શિરમોર સમાન હોઈ તેની વિશદ ચર્ચા કરતાં મારાથી અતિવિસ્તારના દોષમાં સપડાવાનું પણ બને અને તેથી આપ વાચકોની અગાઉથી જ ક્ષમાપ્રાર્થના કરી લઉં છું.

આ શેરને આંટીઘૂંટી વગર સાવ સીધી લીટીએ સમજીએ તો માશૂકાને સંબોધીને નમ્ર ફરિયાદ રૂપે તે કહેવાયો છે કે ‘તું શું છે, એટલે કે તારી વિસાત કે ઓખાત શું છે’ એવી તોછડાઈથી પ્રશ્ન પૂછીને મને જે ઉતારી પાડવામાં આવી રહ્યો છે તેવો તમારી વાતચીત કરવાનો અંદાઝ (ઢબ કે રીત) એ શું વ્યાજબી છે!’ અહીં માશૂકાના અહંકારી મેણાટોણાના પ્રત્યુત્તરરૂપે માશૂક વિનમ્રપણે મીઠો ઠપકો આપતાં કહે છે કે ‘તમારો ગુફ્તગૂનો અંદાઝ દુરસ્ત (યોગ્ય) નથી.’

ગ઼ઝલના આ મત્લા શેરને ઘણા સમીક્ષકો ‘ઇશ્કે મિજાજી’ તરીકે સ્વીકારી લઈને ઉપરોક્ત અર્થઘટને અટકી જાય છે, પણ આને આધ્યાત્મિકતાના દૃષ્ટિબિંદુએ સમજીએ તો તે ‘ઇશ્કે હકીકી’ બની જાય છે. આધ્યાત્મિક ચિંતને મશગૂલ (તલ્લીન) એવા સાધક અને ઈશ્વર વચ્ચે મૂક ગુફ્તગૂ થતી રહેતી હોય છે. આવા દરેક પ્રસંગે સામાપક્ષે માશૂકા અર્થાત્ ઈશ્વરનો માશૂક (સાધક)ને એક જ પ્રશ્ન પુછાતો રહેતો હોય છે કે તેણે કદીય વિચાર્યું છે ખરું કે તે પોતે કોણ છે? ઈશ્વરને જાણવા કે ઓળખવા પહેલાં સાધકે પોતાની જાતને ઓળખી લેવી જરૂરી બની જાય છે. હજરત ઈમામ અલી ઈબ્ને અબુતાલીબ (અ.સ.)એ પણ એ જ ફરમાવ્યું છે કે, ‘જેણે પોતાના આત્માને ઓળખ્યો, તેણે અલ્લાહ (ઈશ્વર)ને ઓળખ્યો.’

આમ ઈશ્કે મિજાજીરૂપે બીજો મિસરો જે માશૂકાને અપાતા મીઠા ઠપકા કે ફરિયાદના સૂરમાં સમજાય છે તે અહીં ઇશ્કે હકીકીમાં માશૂકના વિનમ્ર એવા સ્વીકાર તરીકે દેખાય છે કે ‘હે ઈશ્વર, આપણી વચ્ચેની આધ્યાત્મિક ગુફ્તગૂ (ચર્ચા)માંનો તારો મારી જાતને ઓળખવા વિષેનો પ્રશ્ન મારી સમજની બહાર છે, જેને હવે તું જ સમજાવ.’ આમ સાધક હથિયાર હેઠાં નાખીને ઈશ્વરના શરણે જઈને ‘હું કોણ?’નો જવાબ તેની પાસેથી જ મેળવવા માગે છે. વિવિધ ધર્મોએ અને તત્ત્વજ્ઞાનીઓએ તેમની રીતે માનવીને તેની ‘સ્વઓળખ’ સમજાવી છે.

અહીં આપણે આ ફિલસુફીની વિશદ ચર્ચાને સ્થગિત કરીને આગળ વધીએ તે પહેલાં થોડીક સ્પષ્ટતા કરી લઈએ કે આપણે આધ્યાત્મિક કક્ષાએ લઈ જઈને આ શેરને ઇશ્કે હકીકી તરીકે નાણી જોયો. આખી ગ઼ઝલના બધા જ શેર બંને પ્રકારના ઇશ્કને સમજાવતા હોય તેવું હંમેશાં બનતું નથી હોતુ. ઘણી ગ઼ઝલોના અમુક શેર જ બંને રીતે સમજી શકાતા હોય છે. અહીં આપણને યાદ રહે કે ગ઼ઝલના બધા જ શેર સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતા એકમ તરીકે જ હોય છે. શેર-શેર વચ્ચે ભાવસાતત્ય હોઈ શકે, પણ તેની અર્થચ્છાયાઓ ભિન્નભિન્ન પણ હોઈ શકે. ટૂંકમાં આ ગ઼ઝલના આગામી શેર દ્વિઅર્થી જળવાઈ ન રહેતાં માત્ર ઇશ્કે મિજાજી પ્રકારના પણ હોઈ શકે.

* * *

ના શોલે મેં યે કરિશ્મા ના બર્ક મેં યે અદા
કોઈ બતાઓ કિ વો શોખ-એ-તુંડ-ખૂ ક્યા હૈ (૨)

[શોલે= અગનજ્વાલા; કરિશ્મા= જાદુ, ચમત્કાર; બર્ક= વીજળી; તુંડ= તીક્ષ્ણ, ધારદાર; ખૂ= વર્તણૂક; શોખ-એ-તુંડ-ખૂ= પાકી શરારતી]

દિલને બહેલાવી દેતો શૃંગારરસપ્રધાન આ શેર માશૂકાના દબદબાને શાનદાર રીતે રજૂ કરે છે. અહીં માશૂકાની અદાની સરખામણી અગનજ્વાલા અને વીજળી સાથે કરવામાં આવે છે અને તે પણ વ્યતિરેક અલંકારમાં કે જ્યાં ઉપમેયને ઉપમાનથી ચઢિયાતું બતાવવામાં આવે છે. ‘શોલે’ એટલે કે અગનજ્વાલામાં એટલો બધો જાદુ કે ચમત્કાર દેખાતો નથી, વળી વીજળીમાં પણ એવી કોઈ નખરાંબાજીની અદા વર્તાતી નથી. પરંતુ માશૂકાનો ધારદાર મિજાજ અને તેની મસ્તીખોર અદા પેલાં બેઉ ઉપમાનોને ઝાંખાં પાડે છે. સાની મિસરામાંના ‘ક્યા હૈ’ રદીફને ઉચિત ન્યાય આપવાના હેતુસર ગ઼ાલિબ ત્રાહિતોને એટલે કે ‘કોઈ’ને પૂછે છે કે ‘વો’ એટલે કે ‘માશૂકા’ એ શું છે કે જેના જાદુઈ વ્યક્તિત્વમાં અગનગોળા કરતાં પણ વધારે તાપમાન છે અને તેની તેના શરારતીપણામાં વીજળી કરતાં પણ વધારે ચપળતા છે. આમ બીજા મિસરામાં ‘કોઈ’ને સંબોધીને ભલે પ્રશ્ન પુછાયો હોય પણ તેમાંથી એ જ વિધાન ફલિત થાય છે કે માશૂકાનું સૌંદર્ય અને તેની નખરાંબાજી પેલા ‘શોલે’ અને ‘બર્ક’ને તો મહાત (પરાજિત) કરે જ છે.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ (ક્રમશ: ૨)
(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 179)

– વલીભાઈ મુસા  (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર) 

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા
(૫) Courtesy : https://rekhta.org
(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

* * *

 

Tags: ,

(607) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૩ (આંશિક ભાગ – ૫) ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (શેર ૧૨ થી ૧૪)

 

 

 

 

 

 

ફિર હુએ હૈં ગવાહ-એ-ઇશ્ક઼ તલબ
અશ્ક-બારી કા હુક્મ-જારી હૈ (૧૨)

[ગવાહ-એ-ઇશ્ક઼= પ્રેમનો સાક્ષી-શાહેદ(Witness); તલબ= ઉત્કટ ઇચ્છા, તલપ; અશ્ક-બારી = આંસુ વહાવવાં; હુક્મ-જારી = ફરમાન, આજ્ઞા]

વળી પાછો આ શેરમાં ‘ગવાહ’ શબ્દનો ઉલ્લેખ થાય છે, જે કોર્ટકચેરીઓ સાથે સંબંધિત છે. આ અગાઉના શેરમાં ઉલ્લેખાયા મુજબ માશૂકનું જીર્ણશીર્ણ દિલ ઇશ્કની અદાલતમાં વાણીરૂપે  ફરિયાદ કરી શકતું નથી, કેમ કે તે વિદ્ધ (વીંધાયેલું) છે અને તેથી માત્ર આહ જ નાખી શકે છે. આમ છતાંય એ આહને ફરિયાદ ગણી લેવામાં આવે છે અને મુકદ્દમાને ગ્રાહ્ય રાખવામાં આવે છે. હવે જ્યારે મુકદ્દમો ચાલવા ઉપર છે, ત્યારે માશૂકના માશૂકા સાથેના ઇશ્કના ગવાહને હાજર થવાનું જણાવાય છે. હવે ચશ્મદીદ ગવાહ તેની નિર્ણાયક ગવાહી આપે તે જરૂરી છે અને એ ગવાહી માત્ર શુષ્ક શબ્દોમાં જ નહિ, પરંતુ તે ભાવવાહી પણ બની રહેવી જોઈએ. ગવાહના દિલમાં અનુકંપાના ભાવ ત્યારે જ જાગી શકે જ્યારે કે તે માશૂકને રડતો જુએ. ગવાહના દિલને પિગાળાવવા માટે માશૂકનું મૌન રહેવું અને માત્ર દિલમાંથી આહનું નીકળવું એ પર્યાપ્ત ન ગણાય; અને તેથી જ તો માશૂકનું દિલ તેમની આંખોને આંસુ વહાવવાનું  ફરમાન છોડે છે. ગ઼ાલિબ તેમની ઘણી ગ઼ઝલોમાં લોહીનાં આંસુએ રડવાનો ઉલ્લેખ કરે છે. અહીં પણ આપણે કલ્પી શકીએ કે માશૂકનું દિલ ઘવાયેલું હોઈ તેની રૂધિરાભિસરણની ક્રિયા મંદ પડતી હોઈ તે શરીરશાસ્ત્રના સિદ્ધાંત પ્રમાણે આંસુના બદલે આંખોમાંથી લોહી પણ વહાવે. આમ માશૂકાએ માશૂકના દિલને ચોટ પહોંચાડી હોઈ તે લોહીનાં આંસુએ રડે તો પેલો ચશ્મદીદ ગવાહ પણ વધુ સહસંવેદનશીલ બની જાય અને તે તેની અસરકારક ગવાહી આપે, કે જેથી ઇશ્કની અદાલતનો ચુકાદો માશૂકની તરફેણમાં આવે.

* * *

દિલ ઓ મિજ઼્ગાઁ કા જો મુક઼દ્દમા થા
આજ ફિર ઉસ કી રૂ-બકારી હૈ (૧૩)

[મિજ઼્ગાઁ = પાંપણ, પલક;  મુક઼દ્દમા = કોર્ટખટલો, દાવો; રૂ-બકારી = સુનાવણી]

ગ઼ઝલના કત’અ: (ખંડ)નો આ આખરી એટલે કે પાંચમો  શેર છે. આ પ્રકારના શેરની સંખ્યા પાંચથી વધારે હોતી નથી. આના પછી આવતો આખરી શેર એ કત’અ: પૈકીનો નહિ, પણ આખીય ગ઼ઝલનો મક્તા શેર છે.

આપણે અગાઉના ચારેય શેરમાં અજીબોગરીબ આ મુકદ્દમામાં ફરિયાદી અને આરોપી તરીકે અનુક્રમે માશૂક અને માશૂકાને ગણતા આવ્યા છીએ. પરંતુ અહીં આખરી આ કત’અ: શેરમાં રહસ્યોદ્ઘાટન થાય છે કે આ  મુકદ્દમો માશૂકના ઘવાયેલા દિલ અને માશૂકાની કાતિલ પાંપણોની વચ્ચે છે. વળી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે અહીં જે ગુનાહ (Crime)ની વાત છે, તે એ છે કે માશૂકાની ફરફરતી પાંપણોની નખરાબાજીએ જ માશૂકના દિલને વીંધી નાખ્યું છે. આમ આ ઘાતકી કૃત્યના કારણે જ અહીં ફોજદારી ગુનો બન્યો છે અને તેથી જ તો પહેલા કત’અ: શેરમાં ગ઼ાલિબે ‘ફ઼ૌજદારી’ શબ્દ પ્રયોજ્યો છે. આ  ગ઼ઝલમાં આફરીન…આફરીન પોકારીને ફિદા થઈ જઈએ તેવી શાયરની અહીં શાનદાર કલ્પના છે.

બીજા સાની મિસરામાંના ‘આજ ફિર’ શબ્દો ખૂબ જ સૂચક છે. આનો અર્થ એ સમજાય છે કે મુકદ્દમાનો આ પહેલો દિવસ નથી, પણ આ અગાઉ તેની અનેક પેશીઓ થઈ ચૂકી છે અને કદાચ હજુ પણ ચાલુ જ રહેશે. આ દાવો જ કંઈક એવો અટપટો છે કે તેનો જલ્દી કોઈ ઉકેલ આવે તેવું લાગતું નથી. આખી ગ઼ઝલમાં અને ખાસ તો આ પાંચેય કત’અ: શેરમાં પુનરાવર્તિત આવતો ‘ફિર’ શબ્દ સૂચવે છે આ મુકદ્દમાનો અંત કોર્ટની  એક જ પેશીમાં આવનાર નથી, પણ એ સતત ચાલ્યા જ કરશે. અહીં આપણી વર્તમાનકાલીન ન્યાયિક વિલંબની સમસ્યા પડઘાતી હોય તેવું નથી લાગતું! આ તો એક વાત થાય છે. આમ છતાંય આ ગ઼ઝલના પાઠકો પોતાના તરફથી ચુકાદો આપવા માટે સ્વતંત્ર છે; તેઓ ઇચ્છે તો માશૂકાને નિર્દોષ જાહેર કરે કે પછી તેને કસુરવાર ઠરાવીને માશૂકની તરફેણમાં ચુકાદો આપે.

આ ગ઼ઝલના વિષય સાથે અલ્પાંશે સામ્ય ધરાવતી ગુજરાતી કવિ દયારામની ‘ઝઘડો લોચનમનનો’ કાવ્યકૃતિ છે, જેમાં બુદ્ધિ ન્યાય આપે છે. જો કે ત્યાં ઝઘડો એ છે કે નંદકુંવરની સાથે પ્રથમ પ્રીત કોણે કરી,  લોચને (આંખે) કે મને અર્થાત દિલે? ત્યાં આંખ અને દિલ ગોપીનાં જ છે; જ્યારે અહીં પાંપણો અર્થાત્   આંખ માશૂકાની, તો દિલ માશૂકનું છે. પરંતુ આપણે તો ગ઼ાલિબની આ ગ઼ઝલમાં આખરી ચુકાદાને અનિર્ણિત જ સમજવો રહ્યો.

* * *

બે-ખ઼ુદી બે-સબબ નહીં ‘ગ઼ાલિબ’
કુછ તો હૈ જિસ કી પર્દા-દારી હૈ (૧૪)

[બે-ખ઼ુદી =  આત્મવિસ્મૃતિ, બેહોશી, લાપરવાહી, બેકાળજી, દીવાનગી; બે-સબબ = કારણ વગર; પર્દા-દારી = ગુપ્તતા, બુરખો ધારણ  કરવો તે, (અહીં)  પોતાની વાત છુપાવવી]

આખીય ગ઼ઝલનો આ મક્તા શેર છે. અગાઉ કહેવાયું છે કે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના મક્તા શેરની નિસરણી બનાવવામાં આવે તો તે આપણને જન્નત સુધી પહોંચાડે. આ વિધાનના અનુસંધાને હું કહીશ કે એ નિસરણીનાં પગથિયાં પૈકી ગ઼ઝલના આ શેરને આપણે રમણા (વિશ્રામ માટેનું નિસરણીનું  પહોળું પગથિયું) તરીકે ઓળખાવી શકીએ. આ શેર એવો તો મનભાવન છે કે આપણે રાહતનો દમ લઈ શકીએ.

આ શેરને વાચ્યાર્થમાં આમ લઈ શકાય કે દીવાનગી કે લાપરવાહી કોઈ કારણ કે હેતુ વગર હોઈ શકે નહિ, જરૂર તેની પાછળ એવું કંઈક હોવું જોઈએ કે જે છુપાવવામાં આવતું હોય. અહીં જો આપણે આ શેરના માત્ર વાચ્યાર્થને જ પર્યાપ્ત ગણીશું, તો તેમાં રહેલા વ્યંજનાર્થને આપણે અન્યાય કરી બેસીશું. વળી આ શેરના  બંને મિસરાને સમગ્રતયા સમજતાં તેમાંથી માત્ર એક જ નહિ, પણ બે વ્યંજનાર્થ પ્રાપ્ત થશે. પહેલું અર્થઘટન આમ થશે : પર્દા પાછળ કંઈક છે એટલે કે પર્દા પાછળ કંઈક છુપાવવામાં આવી રહ્યું છે, જે શેરના નાયકની દીવાનગી કે બેહોશીના કારણરૂપ છે. બીજું અર્થઘટન આમ પણ થઈ શકે કે દીવાનગી પોતે જ એક પર્દો છે કે જે દ્વારા કંઈક છુપાવવામાં આવી રહ્યું હોય અને તેથી દીવાનાપણું દેખાડવું એ વિનાકારણ હોઈ શકે નહિ. આમ આ શેરમાં સંભવત: બંને રીતે વક્રોક્તિ વ્યક્ત થતાં શેરનું મૂલ્ય અનેકગણું વધી જાય છે. અહીં કાર્યકારણના સિદ્ધાંતને પ્રયોજવામાં આવ્યો છે. ‘કાર્યકારણ’ એટલે કોઈ કાર્ય કારણ વગર અસ્તિત્વમાં આવી શકે નહિ.

આ શેર પૂરતો ‘બેખુદી’ શબ્દને હજુ વધુ સાચા અર્થમાં સમજવો હોય તો મારા મતે તેનો અર્થ ‘જાણીજોઈને લાપરવાહી કે દીવાનગી બતાવવાનો ડોળ કરવો’ એમ લેવો પડે. ઉર્દૂ ગ઼ઝલોમાં ‘બેખુદી’ શબ્દપ્રયોગ ખૂબ થતો હોય છે, જે માશૂકની એ પ્રકારની માનસિક સ્થિતિને ઉજાગર કરે છે કે જ્યાં આત્મભાનનો અભાવ હોય. આ શેર પૂરતા ‘બેખુદ’ શબ્દને હજુ વધારે સારી રીતે સમજવો હોય તો તેના વિકલ્પે ‘ધૂની (Crazy)’ શબ્દ લઈ શકાય. આમ ‘બેખુદી’ એટલે ‘ધૂનીપણું’ કે ‘ધૂન’ એમ સ્વીકારવું પડે.

ગ઼ઝલોમાં ઇશ્કેહકીકી (દૈવી પ્રેમ) અને ઇશ્કેમિજાજી (સાંસારિક પ્રેમ) વર્ણવાય છે. મારા મતે આ ગ઼ઝલમાંના આખરી મક્તા શેરને ઇશ્કેહકીકી સ્વરૂપે સમજવો રસપ્રદ થઈ પડશે. અલ્લાહ (ઈશ્વર)નાં સિફત (ગુણ) વિષયક  સર્વશક્તિમાન, દયાળુ વગેરે જેવાં અનેક વિશેષણો જેવું ‘બેનિયાઝ (બેપરવાહ, સ્વતંત્ર) પણ એક વિશેષણ છે. ઈશ્વર-અલ્લાહ સ્વતંત્ર છે, તે કોઈની પરવાહ કરતો નથી. સૃષ્ટિમાં ઘટતી સર્વ ઘટનાઓ હરીચ્છાને આધીન હોય છે. હવે ઈશ્વર-અલ્લાહ નિરંજન-નિરાકાર હોઈ એ અદૃશ્ય સ્વરૂપે પણ અસ્તિત્વ તો ધરાવે જ છે, જેને નકારી ન શકાય. આમ તેની પર્દાદારી પાછળ પણ કોઈ રાજ (રહસ્ય) હોવું જોઈએ, જે માત્ર એ જ જાણતો હોવો જોઈએ.

Note:

I hope that any veracity or difference of opinion in my interpretation or exposition of this last couplet (Sher) will be excused if it is otherwise understood by the experts of Ghalib’s creation or anybody else.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                            (સંપૂર્ણ)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 165)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

Tags: , , ,

 
ગુગમ - કોયડા કોર્નર

વિશ્વભરના ગુજરાતીઓને ચરણે- કોયડાઓ

saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-21

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Human Pages

The Best of History, Literature, Art & Religion

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books

લાગણીઓ નું લાક્ષાગૃહ

'રાજી' રાજુ કોટક