RSS

(607) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૩ (આંશિક ભાગ – ૫) ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (શેર ૧૨ થી ૧૪)

 

 

 

 

 

 

ફિર હુએ હૈં ગવાહ-એ-ઇશ્ક઼ તલબ
અશ્ક-બારી કા હુક્મ-જારી હૈ (૧૨)

[ગવાહ-એ-ઇશ્ક઼= પ્રેમનો સાક્ષી-શાહેદ(Witness); તલબ= ઉત્કટ ઇચ્છા, તલપ; અશ્ક-બારી = આંસુ વહાવવાં; હુક્મ-જારી = ફરમાન, આજ્ઞા]

વળી પાછો આ શેરમાં ‘ગવાહ’ શબ્દનો ઉલ્લેખ થાય છે, જે કોર્ટકચેરીઓ સાથે સંબંધિત છે. આ અગાઉના શેરમાં ઉલ્લેખાયા મુજબ માશૂકનું જીર્ણશીર્ણ દિલ ઇશ્કની અદાલતમાં વાણીરૂપે  ફરિયાદ કરી શકતું નથી, કેમ કે તે વિદ્ધ (વીંધાયેલું) છે અને તેથી માત્ર આહ જ નાખી શકે છે. આમ છતાંય એ આહને ફરિયાદ ગણી લેવામાં આવે છે અને મુકદ્દમાને ગ્રાહ્ય રાખવામાં આવે છે. હવે જ્યારે મુકદ્દમો ચાલવા ઉપર છે, ત્યારે માશૂકના માશૂકા સાથેના ઇશ્કના ગવાહને હાજર થવાનું જણાવાય છે. હવે ચશ્મદીદ ગવાહ તેની નિર્ણાયક ગવાહી આપે તે જરૂરી છે અને એ ગવાહી માત્ર શુષ્ક શબ્દોમાં જ નહિ, પરંતુ તે ભાવવાહી પણ બની રહેવી જોઈએ. ગવાહના દિલમાં અનુકંપાના ભાવ ત્યારે જ જાગી શકે જ્યારે કે તે માશૂકને રડતો જુએ. ગવાહના દિલને પિગાળાવવા માટે માશૂકનું મૌન રહેવું અને માત્ર દિલમાંથી આહનું નીકળવું એ પર્યાપ્ત ન ગણાય; અને તેથી જ તો માશૂકનું દિલ તેમની આંખોને આંસુ વહાવવાનું  ફરમાન છોડે છે. ગ઼ાલિબ તેમની ઘણી ગ઼ઝલોમાં લોહીનાં આંસુએ રડવાનો ઉલ્લેખ કરે છે. અહીં પણ આપણે કલ્પી શકીએ કે માશૂકનું દિલ ઘવાયેલું હોઈ તેની રૂધિરાભિસરણની ક્રિયા મંદ પડતી હોઈ તે શરીરશાસ્ત્રના સિદ્ધાંત પ્રમાણે આંસુના બદલે આંખોમાંથી લોહી પણ વહાવે. આમ માશૂકાએ માશૂકના દિલને ચોટ પહોંચાડી હોઈ તે લોહીનાં આંસુએ રડે તો પેલો ચશ્મદીદ ગવાહ પણ વધુ સહસંવેદનશીલ બની જાય અને તે તેની અસરકારક ગવાહી આપે, કે જેથી ઇશ્કની અદાલતનો ચુકાદો માશૂકની તરફેણમાં આવે.

* * *

દિલ ઓ મિજ઼્ગાઁ કા જો મુક઼દ્દમા થા
આજ ફિર ઉસ કી રૂ-બકારી હૈ (૧૩)

[મિજ઼્ગાઁ = પાંપણ, પલક;  મુક઼દ્દમા = કોર્ટખટલો, દાવો; રૂ-બકારી = સુનાવણી]

ગ઼ઝલના કત’અ: (ખંડ)નો આ આખરી એટલે કે પાંચમો  શેર છે. આ પ્રકારના શેરની સંખ્યા પાંચથી વધારે હોતી નથી. આના પછી આવતો આખરી શેર એ કત’અ: પૈકીનો નહિ, પણ આખીય ગ઼ઝલનો મક્તા શેર છે.

આપણે અગાઉના ચારેય શેરમાં અજીબોગરીબ આ મુકદ્દમામાં ફરિયાદી અને આરોપી તરીકે અનુક્રમે માશૂક અને માશૂકાને ગણતા આવ્યા છીએ. પરંતુ અહીં આખરી આ કત’અ: શેરમાં રહસ્યોદ્ઘાટન થાય છે કે આ  મુકદ્દમો માશૂકના ઘવાયેલા દિલ અને માશૂકાની કાતિલ પાંપણોની વચ્ચે છે. વળી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે અહીં જે ગુનાહ (Crime)ની વાત છે, તે એ છે કે માશૂકાની ફરફરતી પાંપણોની નખરાબાજીએ જ માશૂકના દિલને વીંધી નાખ્યું છે. આમ આ ઘાતકી કૃત્યના કારણે જ અહીં ફોજદારી ગુનો બન્યો છે અને તેથી જ તો પહેલા કત’અ: શેરમાં ગ઼ાલિબે ‘ફ઼ૌજદારી’ શબ્દ પ્રયોજ્યો છે. આ  ગ઼ઝલમાં આફરીન…આફરીન પોકારીને ફિદા થઈ જઈએ તેવી શાયરની અહીં શાનદાર કલ્પના છે.

બીજા સાની મિસરામાંના ‘આજ ફિર’ શબ્દો ખૂબ જ સૂચક છે. આનો અર્થ એ સમજાય છે કે મુકદ્દમાનો આ પહેલો દિવસ નથી, પણ આ અગાઉ તેની અનેક પેશીઓ થઈ ચૂકી છે અને કદાચ હજુ પણ ચાલુ જ રહેશે. આ દાવો જ કંઈક એવો અટપટો છે કે તેનો જલ્દી કોઈ ઉકેલ આવે તેવું લાગતું નથી. આખી ગ઼ઝલમાં અને ખાસ તો આ પાંચેય કત’અ: શેરમાં પુનરાવર્તિત આવતો ‘ફિર’ શબ્દ સૂચવે છે આ મુકદ્દમાનો અંત કોર્ટની  એક જ પેશીમાં આવનાર નથી, પણ એ સતત ચાલ્યા જ કરશે. અહીં આપણી વર્તમાનકાલીન ન્યાયિક વિલંબની સમસ્યા પડઘાતી હોય તેવું નથી લાગતું! આ તો એક વાત થાય છે. આમ છતાંય આ ગ઼ઝલના પાઠકો પોતાના તરફથી ચુકાદો આપવા માટે સ્વતંત્ર છે; તેઓ ઇચ્છે તો માશૂકાને નિર્દોષ જાહેર કરે કે પછી તેને કસુરવાર ઠરાવીને માશૂકની તરફેણમાં ચુકાદો આપે.

આ ગ઼ઝલના વિષય સાથે અલ્પાંશે સામ્ય ધરાવતી ગુજરાતી કવિ દયારામની ‘ઝઘડો લોચનમનનો’ કાવ્યકૃતિ છે, જેમાં બુદ્ધિ ન્યાય આપે છે. જો કે ત્યાં ઝઘડો એ છે કે નંદકુંવરની સાથે પ્રથમ પ્રીત કોણે કરી,  લોચને (આંખે) કે મને અર્થાત દિલે? ત્યાં આંખ અને દિલ ગોપીનાં જ છે; જ્યારે અહીં પાંપણો અર્થાત્   આંખ માશૂકાની, તો દિલ માશૂકનું છે. પરંતુ આપણે તો ગ઼ાલિબની આ ગ઼ઝલમાં આખરી ચુકાદાને અનિર્ણિત જ સમજવો રહ્યો.

* * *

બે-ખ઼ુદી બે-સબબ નહીં ‘ગ઼ાલિબ’
કુછ તો હૈ જિસ કી પર્દા-દારી હૈ (૧૪)

[બે-ખ઼ુદી =  આત્મવિસ્મૃતિ, બેહોશી, લાપરવાહી, બેકાળજી, દીવાનગી; બે-સબબ = કારણ વગર; પર્દા-દારી = ગુપ્તતા, બુરખો ધારણ  કરવો તે, (અહીં)  પોતાની વાત છુપાવવી]

આખીય ગ઼ઝલનો આ મક્તા શેર છે. અગાઉ કહેવાયું છે કે ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના મક્તા શેરની નિસરણી બનાવવામાં આવે તો તે આપણને જન્નત સુધી પહોંચાડે. આ વિધાનના અનુસંધાને હું કહીશ કે એ નિસરણીનાં પગથિયાં પૈકી ગ઼ઝલના આ શેરને આપણે રમણા (વિશ્રામ માટેનું નિસરણીનું  પહોળું પગથિયું) તરીકે ઓળખાવી શકીએ. આ શેર એવો તો મનભાવન છે કે આપણે રાહતનો દમ લઈ શકીએ.

આ શેરને વાચ્યાર્થમાં આમ લઈ શકાય કે દીવાનગી કે લાપરવાહી કોઈ કારણ કે હેતુ વગર હોઈ શકે નહિ, જરૂર તેની પાછળ એવું કંઈક હોવું જોઈએ કે જે છુપાવવામાં આવતું હોય. અહીં જો આપણે આ શેરના માત્ર વાચ્યાર્થને જ પર્યાપ્ત ગણીશું, તો તેમાં રહેલા વ્યંજનાર્થને આપણે અન્યાય કરી બેસીશું. વળી આ શેરના  બંને મિસરાને સમગ્રતયા સમજતાં તેમાંથી માત્ર એક જ નહિ, પણ બે વ્યંજનાર્થ પ્રાપ્ત થશે. પહેલું અર્થઘટન આમ થશે : પર્દા પાછળ કંઈક છે એટલે કે પર્દા પાછળ કંઈક છુપાવવામાં આવી રહ્યું છે, જે શેરના નાયકની દીવાનગી કે બેહોશીના કારણરૂપ છે. બીજું અર્થઘટન આમ પણ થઈ શકે કે દીવાનગી પોતે જ એક પર્દો છે કે જે દ્વારા કંઈક છુપાવવામાં આવી રહ્યું હોય અને તેથી દીવાનાપણું દેખાડવું એ વિનાકારણ હોઈ શકે નહિ. આમ આ શેરમાં સંભવત: બંને રીતે વક્રોક્તિ વ્યક્ત થતાં શેરનું મૂલ્ય અનેકગણું વધી જાય છે. અહીં કાર્યકારણના સિદ્ધાંતને પ્રયોજવામાં આવ્યો છે. ‘કાર્યકારણ’ એટલે કોઈ કાર્ય કારણ વગર અસ્તિત્વમાં આવી શકે નહિ.

આ શેર પૂરતો ‘બેખુદી’ શબ્દને હજુ વધુ સાચા અર્થમાં સમજવો હોય તો મારા મતે તેનો અર્થ ‘જાણીજોઈને લાપરવાહી કે દીવાનગી બતાવવાનો ડોળ કરવો’ એમ લેવો પડે. ઉર્દૂ ગ઼ઝલોમાં ‘બેખુદી’ શબ્દપ્રયોગ ખૂબ થતો હોય છે, જે માશૂકની એ પ્રકારની માનસિક સ્થિતિને ઉજાગર કરે છે કે જ્યાં આત્મભાનનો અભાવ હોય. આ શેર પૂરતા ‘બેખુદ’ શબ્દને હજુ વધારે સારી રીતે સમજવો હોય તો તેના વિકલ્પે ‘ધૂની (Crazy)’ શબ્દ લઈ શકાય. આમ ‘બેખુદી’ એટલે ‘ધૂનીપણું’ કે ‘ધૂન’ એમ સ્વીકારવું પડે.

ગ઼ઝલોમાં ઇશ્કેહકીકી (દૈવી પ્રેમ) અને ઇશ્કેમિજાજી (સાંસારિક પ્રેમ) વર્ણવાય છે. મારા મતે આ ગ઼ઝલમાંના આખરી મક્તા શેરને ઇશ્કેહકીકી સ્વરૂપે સમજવો રસપ્રદ થઈ પડશે. અલ્લાહ (ઈશ્વર)નાં સિફત (ગુણ) વિષયક  સર્વશક્તિમાન, દયાળુ વગેરે જેવાં અનેક વિશેષણો જેવું ‘બેનિયાઝ (બેપરવાહ, સ્વતંત્ર) પણ એક વિશેષણ છે. ઈશ્વર-અલ્લાહ સ્વતંત્ર છે, તે કોઈની પરવાહ કરતો નથી. સૃષ્ટિમાં ઘટતી સર્વ ઘટનાઓ હરીચ્છાને આધીન હોય છે. હવે ઈશ્વર-અલ્લાહ નિરંજન-નિરાકાર હોઈ એ અદૃશ્ય સ્વરૂપે પણ અસ્તિત્વ તો ધરાવે જ છે, જેને નકારી ન શકાય. આમ તેની પર્દાદારી પાછળ પણ કોઈ રાજ (રહસ્ય) હોવું જોઈએ, જે માત્ર એ જ જાણતો હોવો જોઈએ.

Note:

I hope that any veracity or difference of opinion in my interpretation or exposition of this last couplet (Sher) will be excused if it is otherwise understood by the experts of Ghalib’s creation or anybody else.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                            (સંપૂર્ણ)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 165)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

Tags: , , ,

(606) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન – ૩૨ (આંશિક ભાગ – ૪) ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (ગ઼ઝલ)  – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

ફિર કુછ ઇક દિલ કો બે-ક઼રારી હૈ (શેર ૯ થી ૧૧)

 

કત’અ: (ખંડ)

ફિર ખુલા હૈ દર-એ-અદાલત-એ-નાજ઼ (૯)
ગર્મ-બાજ઼ાર-એ-ફ઼ૌજદારી હૈ

[ખુલા = ખુલ્લું; દર-એ-અદાલત-એ-નાજ઼= સૌંદર્ય (નખરાંબાજી)ની અદાલતનું પ્રવેશદ્વાર; ગર્મ-બાજ઼ાર-એ-ફ઼ૌજદારી = અરાજકતા અને ગેરશિસ્તથી સભર વાતાવરણ]

પ્રથમ હપ્તાની પ્રસ્તાવનામાં જણાવ્યા મુજબ અહીંથી કત’અ: (ખંડ) શેર શરૂ થાય છે, જે મક્તાની અગાઉના એટલે કે તેરમા શેર સુધી ક્રમિક રીતે સ્થળ કે ઘટના તત્ત્વ સાથે સંકળાયેલા માલૂમ પડશે. આમાં શેરના સ્વતંત્ર અસ્તિત્વના સ્થાપિત સિદ્ધાંતોને અવગણવામાં આવે છે. એક પછી એક આવતા તમામ શેર એક જ પ્રકારના એવા અદાલત અને તેને આનુષંગિક એવા ઘટકો સાથે અનુબંધ ધરાવશે.

આ નવમા શેરથી શાયરની કલ્પનાની એક રમૂજી અદાલત શરૂ થાય છે. આ પેલી પ્રશાસનીય અદાલતો જેવી અદાલત નથી; પરંતુ આ તો છે, માશૂકાના સૌંદર્ય કે નખરાંબાજી અંગેનો અજીબોગરીબ ખટલો ચલાવનારી અદાલત! અદાલતના પ્રાંગણમાં ફરિયાદી, આરોપી અને કુતૂહલવૃત્તિથી એકત્ર થયેલા પ્રેક્ષકો ટોળે વળે છે. શેરના પ્રથમ મિસરામાં જ શાયર કહે છે કે નિર્ધારિત સમય થતાં આ અદાલતનો દરવાજો ખૂલે છે. દરવાજો ખૂલતાંની સાથે જ અરાજકતા અને ઉશેરાટભર્યું ગરમ વાતાવરણ સર્જાઈ જાય છે. ગ઼ાલિબની રમૂજસભર અને કાલ્પનિક આ અદાલત કે જ્યાં માશૂકાની નખરાંબાજી કે સૌંદર્ય અંગેનો દીવાની નહિ, પણ ફોજદારી મુકદ્દમો ચલાવવામાં આવનાર છે. સામાન્ય રીતે દીવાની અદાલતો કે જ્યાં મિલકતોના હક અંગેના દાવાઓ ચાલતા હોય ત્યાં  વાતાવરણ શાંત હોય છે, પરંતુ આ તો ફોજદારી અદાલત છે અને મુકદ્દમો પણ કંઈક વિચિત્ર પ્રકારનો છે. આથી સ્વાભાવિક છે જ કે વાતાવરણ તો સખત  ઉશ્કેરાટવાળું  રહેવાનું જ.

* * *

હો રહા હૈ જહાન મેં અંધેર
જ઼ુલ્ફ઼ કી ફિર સિરિશ્તા-દારી હૈ (૧૦)

[જહાન= દુનિયા; અંધેર= અંધકાર (અહીં) અંધાધૂંધી – અરાજકતા; જ઼ુલ્ફ઼= કેશની લટ; સિરિશ્તાદાર= કોર્ટનો રજિસ્ટ્રાર; સિરિશ્તા-દારી= શિરસ્તેદારપણું, (અહીં) મિજાજ ખોનારું – સખ્તાઈ બતાવનારું]

ઉપરોક્ત નવમા કત’અ: શેરમાંની અદાલતને આનુષંગિક આ શેરમાં શિરસ્તેદાર (રજિસ્ટ્રાર)ને ઉલ્લેખવામાં આવે છે. આપણને યાદ રહે કે આ કોઈ ખરેખરી અદાલત કે તેના રજિસ્ટ્રારની અહીં વાત નથી. આ તો શાયરની કલ્પનાની એ અદાલત છે કે જ્યાં માશૂકાનાં નખરાં અંગેનો ખટલો ચાલનાર છે. શેરના પ્રથમ મિસરામાં દુનિયામાં અંધારું (અંધાધૂંધી) થઈ રહ્યું રહેવાનું જણાવીને શાયર બીજા મિસરામાં ઘટનારી ઘટનાની પૂર્વભૂમિકા બાંધે છે. આ કહેવાતી અદાલતમાં કોઈ શિસ્તમય વાતાવરણ નથી, માત્ર અંધાધૂંધી કે અરાજકતા છે. પરંતુ માશૂકાના આગમનની સાથે જ તેના જુલ્ફની શિરસ્તેદારીની આણના પ્રતાપે એકદમ જાણે કે સોપો પડી જાય છે, પેલી અરાજકતા કે અંધાધૂંધી દૂર થઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે કોઈપણ સુંદરીના સૌંદર્યને વધારે દીપાવનાર હોય છે, તેનો કેશકલાપ અને તેમાંય વળી ખાસ તો વધારે હોય છે કપોલપ્રદેશ  ઉપર ઝળૂંબતી તેની લટ. માશૂકાની જુલ્ફ (લટ)નું ફરફરવું એ તેના નટખટપણાને એવું તો ઓર વધારી દે છે કે તે શિરસ્તેદારીનું સખ્તાઈપૂર્વકનું કામ કરી જાય છે અને વાતાવરણ બદલાઈ જતાં પેલા અંધકારના સ્થાને તેજ પ્રસરી જાય છે.

* * *

ફિર દિયા પારા-એ-જિગર ને સવાલ
એક ફ઼રિયાદ ઓ આહ-ઓ-જ઼ારી હૈ (૧૧)

[પારા-એ-જિગર = દિલનો ટુકડો;  આહ-ઓ-જ઼ારી=  વિલાપ, શોક]

આ શેરમાં ‘ફરિયાદ’ શબ્દ પ્રયોજાય છે, જે અગાઉના ‘અદાલત’ અને ‘શિરસ્તેદારી’ શબ્દોના વર્ગમાં જ આવે છે. પહેલા મિસરામાં ‘પારા-એ-જિગર’ શબ્દપ્રયોગ ભાવક માટે હૃદયયવેધક બની રહે છે, કેમ કે માશૂકનું  દિલ ઘવાયેલું અર્થાત્ ખંડિત છે. માશૂકાની વ્યંગાત્મક અને બેપરવાહ નખરાબાજીએ માશૂકના દિલને એવો તો ઘાવ પહોંચાડ્યો છે કે તે અખંડ ન રહેતાં ટુકડામાં પરિવર્તિત થઈ ગયું છે. વળી દિલનો એ ટુકડો શાયરની કાલ્પનિક અદાલતમાં સવાલ એટલે કે ફરિયાદ કરે છે. પરંતુ અફસોસ કે શીર્ણ (તૂટીફૂટી ગયેલું) એ દિલ શાબ્દિક ફરિયાદ કરવા અસમર્થ હોઈ તે માત્ર આહ કે નિસાસો જ વ્યક્ત કરી શકે છે.

અહીં આ ગ઼ઝલના પ્રથમ હપ્તામાં તેના કાફિયાની ખૂબી વિષે જે જણાવાયું હતું તેને યાદ કરીએ તો આ હપ્તાના ત્રણેય શેરમાં અંતે ‘આરી’ ઉચ્ચાર પામતા ‘ફ઼ૌજદારી’, ‘સિરિશ્તા-દારી’ અને  ‘આહ-ઓ-જ઼ારી’  શબ્દો દિલખુશ મધુર રણકાર આપે છે. આ રણકારને માણવા માટે વિવિધ ગ઼ઝલગાયકોએ ગાયેલી આ ગ઼ઝલને સાંભળવી રહી.

* * *

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ                                                                                                                                                                                                          (ક્રમશ: ૫)

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – 165)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…

(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…

(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter

(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા

(૫) Courtesy : https://rekhta.org

(૬) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ

 

Tags: ,

(605) શબ્દસૃષ્ટિની સફરે –૩

સુજ્ઞ ગુગમમિત્રો,

આપણે અગાઉની આપણી શબ્દસૃષ્ટિની સફરમાં છેલ્લે એકકોશી જીવ અમીબાની વાત કરી હતી, જ્યાં આપણે ધાતુરૂપ શબ્દોને અમીબા તરીકેની ઓળખ આપી હતી. આમ છતાંય ધાતુ અને અમીબામાં  ભિન્નતા એ છે કે અમીબામાંથી વિભાજન થઈને અમીબા જ બને, પણ ધાતુમાં વૃદ્ધિ થઈને પૂર્વ પ્રત્યય અને પરપ્રત્યય થકી અનેકાએક શબ્દો બની શકે અને છતાંય એ બધા શબ્દોનો જન્મદાતા તો પેલો મૂળ ધાતુરૂપ શબ્દ જ ગણાય.

આ ધાતુરૂપ શબ્દોને લાગતા પ્રત્યયો (પૂર્વગ-ઉપસર્ગ) શબ્દની આગળ આવે. ક્રિયાવાચક શબ્દોની પૂર્વે લાગતા પ્રત્યયોને ઉપસર્ગ કહે છે. સંસ્કૃત તત્સમ ઉપસર્ગ (પ્ર, પરા વગેરે) વીસની સંખ્યામાં છે. વળી તત્સમમાંથી તદ્ભવ ઉપસર્ગ (અ, અણ વગેરે) પણ બન્યા છે. આપણી ભાષામાં અરબી-ફારસી-ઉર્દૂ ઉપસર્ગો (બદ, લા, ખૂબ, બે વગેરે) આયાત પામ્યા છે અને તેમના થકી પણ અનેકાનેક શબ્દો પ્રચલિત બન્યા છે.

આટલા સુધીની મારી સંક્ષિપ્ત ચર્ચા સહેતુક છે. આપણે જ્યારે શબ્દની વ્યુત્પત્તિ જાણવા ઇચ્છીએ, ત્યારે એ શબ્દની આગળ પાછળ લાગતા પ્રત્યયોને પણ ધ્યાનમાં લેવા પડે, તેમને વિચ્છેદવા પડે. અહીં ‘વિચ્છેદ’ શબ્દપ્રયોગે માર્ક ટ્વેઈનભાઈ યાદ આવી ગયા, તેમના આ અવતરણ થકી કે ‘કોઈ બાબત કે વસ્તુનો ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ કરવો એટલે જીવવિજ્ઞાનના અભ્યાસમાં દેડકાને ચીરવું કે જ્યાં આપણે દેડકા વિષે ઘણું જાણી તો શકીએ, પણ તેનો અંત મરેલા દેડકાથી જ આવે!’ પરંતુ અહીં આપણા શબ્દોની ચીરફાડ (Dissection)માં મૂળ શબ્દ પ્રાપ્ત થાય છે, નજરે ચઢે છે, જીવિત થાય છે. ચાલો, ત્યારે આજે આપણે કેટલાક શબ્દો તપાસીએ.

(૧) વિજય :

આ શબ્દમાં ધાતુરૂપ શબ્દ ‘જિ’ છે, એકાક્ષરી છતાંય શબ્દ કહેવાય, હોં કે! આના અર્થો  જીતવું; હરાવવું; સર્વોત્કૃષ્ટ થવું વગેરે છે અને તેના ઉપરથી થયેલા શબ્દો – જય, વિજય, પરાજય, જીત, અજિત, પરાજિત, જેતા, વિજેતા, સંજય વગેરે છે. મૂળ ધાતુ જિ ને અ પ્રત્યય લાગવાથી એટલે કે જિ + અ = જય શબ્દ બન્યો. (સંધિના નિયમ ઇ-ઈ પછી વિજાતીય સ્વર આવતાં ‘ઇ’ નો ‘અય્’ બનીને પાછળનો ‘અ’  જોડાઈ જાય. જિ = જ્+ઇ >  જ્ +અય્ + અ > જય.) આમ ‘જય’ શબ્દમાં મૂળ બીજરૂપ ધાતુ ‘જિ’ છે. હવે  આ ‘જિ’ને ‘અ’ પ્રત્યય લાગવાથી ‘જય’ ભાવવાચક સંજ્ઞા બની. વળી આ પ્રક્રિયા આટલેથી ન અટકતાં તેની આગળ ‘વિ’ ઉપસર્ગ લાગતાં, ‘જય’ના અર્થમાં વૃદ્ધિ દર્શાવતો ‘વિજય’ શબ્દ બન્યો.

(૨) બેઆબરૂ :

આ શબ્દે ગ઼ાલિબના એક શેરને સ્મૃતિપટ પર લાવી દીધો. અહીં એક રમૂજી ટુચકાનો રસાસ્વાદ માણીને આગળ વધીએ. એક નાના બાળકની માતાનો સંતાનપ્રેમ ઊભરાતાં તે તેના બંને ગાલ ઉપર હથેળીઓ દબાવતાં બોલી ઊઠી, ‘મારા બચુડા, તારો ચહેરો લાડવા જેવો  ગોળ છે.’ પછી તો બસ, બાળક રડવાનું શરૂ કરી દેતાં બોલી ઊઠ્યું, ‘મા, મારે લાડવો ખાવો છે.’ મારે પણ એવું જ બન્યું કે ‘બેઆબરૂ’ શબ્દ સામે આવ્યો અને આ શેર મારા દિલ-ઓ-દિમાગ ઉપર તેજલીસોટો પાડી ગયો.

નિકલના ખ઼ુલ્દ સે આદમ કા સુનતે આએ હૈં લેકિન
બહુત બે-આબરૂ હો કર તિરે કૂચે સે હમ નિકલે

આ શેરમાંના ‘બેઆબરૂ’  શબ્દથી જ આપણે મતલબ છે. અહીં પૂર્વપ્રત્યય અને શબ્દ બંને ફારસી છે. ‘બે’ પૂર્વ  પ્રત્યયનો અર્થ ‘વગર’ કે ‘સિવાય’ છે, જે થકી વિરોધાર્થી શબ્દ બન્યો છે. મૂળ શબ્દ ’આબરૂ’ને તપાસીએ તો આબ (પાણી, તેજ) + રૂ (મોં, ચહેરો) થાય છે, જેનો સીધો અર્થ ‘ચહેરાની તેજસ્વિતા’ બનશે. આબરૂદાર માણસનો તેજસ્વી ચહેરો જ આપણને કહી દેશે કે જે તે ઈસમ આબરૂદાર છે.

‘બે’ જેવા અન્ય કેટલા ફારસી-અરબી પૂર્વપ્રત્યયો અને પરપ્રત્યયો આ પ્રમાણે છે. કમ (કમજોર), ખૂબ (ખૂબસૂરત), ખુશ (ખુશખબર), ગેર (ગેરફાયદો), દર (દરરોજ), ના (નાપસંદ), લા (લાજવાબ) વગેરે પૂર્વપ્રત્યયો છે. તો વળી પરપ્રત્યયો પણ છે, જેવા કે ખોર (હરામખોર), દાન (કદરદાન), ગાર (મદદગાર), ગર (સોદાગર), ગીર (આલમગીર), ગી (તાજગી), ગીરી (ગુલામગીરી), બાજ (દગાબાજ), દાર (દુકાનદાર)   વગેરે.

ઉપર મોટા ભાગના પૂર્વપ્રત્યયો મૂળ ફારસી કે અરબી શબ્દને લાગ્યા હોઈ તે આખોય શબ્દ આપણી ભાષામાં પ્રયોજાય, ત્યારે તેને તત્સમ શબ્દ કહેવાય. આ બધા પરપ્રત્યયો આપણી ગુજરાતી ભાષાના શબ્દોને પણ લાગી શકે છે. દા.ત. ગેરવર્તન, દાદાગીરી, ગરાસદાર, બેધ્યાન, બિનઆવડત વગેરે.

(૩) ટિકિટ – સિનિમા

ધવલજનોએ આપણા દેશ ઉપર લગભગ બે સૈકા સુધી રાજ્ય કર્યું. ‘સાપ ગયા અને લિસોટા રહ્યા’ની જેમ એ લોકો ભારતીય ભાષાઓમાં તેમના કેટલાક શબ્દો મૂકી ગયા અને ગળાનાં લટકણિયાં (નેકટાઈ) પણ છોડી ગયા. ગુજરાતીમાં અંગ્રેજીના આવા જે શબ્દો અડીંગો લગાવીને બેસી ગયા તેમને તત્સમ  અથવા તદ્ભવનાં લેબલ લાગી શકે. ઉપર આપેલા શબ્દો પૈકી ટિકિટને તત્સમ શબ્દ ગણી શકાય, કેમ કે તેનો જેવો ઉચ્ચાર છે તેવો જ શબ્દ આપણે લખીએ-બોલીએ-વાંચીએ છીએ. ગુજરાતી શબ્દકોશોએ આ શબ્દની જોડણી પણ નિર્ધારિત કરી આપી છે. જો કોઈ ટિકીટ કે ટીકીટ લખે તો તે જોડણીદોષ ગણાય.

અહીં બીજો શબ્દ ‘સિનિમા’ એ અંગ્રેજી ફોનેટિક ડિક્શનરી મુજબ લખવામાં આવ્યો છે. આ શબ્દનો સહી ઉચ્ચાર આ જ છે, પરંતુ આપણે ‘સિનેમા’ બોલીએ, લખીએ, વાંચીએ છીએ. માટે ‘સિનેમા’ને તદ્ભવ શબ્દ ગણવો પડે. અભણ કે ઓછું ભણેલા માણસો અજાણપણે ‘સિનિમા’ બોલે છે, તેથી તેમને સાચા ગણવા પડે. વળી ‘સ્ટેશન’ શબ્દ પણ ગુજરાતીમાં રૂઢ થયેલો છે. ‘ભદ્રંભદ્ર’ હાસ્ય નવલકથામાં ‘ટિકિટ’ માટે ‘મૂલ્યપત્રિકા’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે, તો ટ્રેઈન માટે ‘અગ્નિરથ’. હાલમાં ટ્રેઈન ડિઝલથી ચાલે છે, તો ‘ખનિજતેલરથ’ એમ બોલવું પડે. હાલમાં સસ્તા દરવાળી ટ્રેઈન માટે ગરીબોના સ્વમાનના ભોગે ‘ગરીબરથ’ શબ્દવપરાય છે, તો લોનમેળાઓ માટે ‘ગરીબ લોનમેળા’ પ્રયોજાય છે. આ તો જરા સમજવા જેવી થોડી આડવાત થઈ.

હવે આ અંગ્રેજી શબ્દોને પાયારૂપ શબ્દો જ ગણી લેવા પડે અને તેનાં બહુવચન આદિ રૂપ માટે ગુજરાતી વ્યાકરણના નિયમો લાગુ પડે. ‘ટિકિટ’નું બહુવચન ‘ટિકિટો’ જ થાય, નહિ કે ‘ટિકિટ્સ’. આપણી ગુજરાતી ભાષા દરિયાવદિલ છે. દરિયામાં બધી નદીઓ સમાય તેમ આપણે તુર્કી ભાષાના ‘તોપ’ અને ‘તમાકુ’ શબ્દો પણ અપનાવી લીધા અને તોપો ફોડવા માંડ્યા તથા હથેલીઓમાં તમાકુ પણ ઘસવા માંડ્યા.

-વલીભાઈ મુસા

ખાસંખાસ  નોંધ :

આ  શ્રેણીના મારા આ આખરી લેખ પછી વલદા આપ સૌની આ લેખમાળા પૂરતી વિદાય લે છે. ‘વ્યુત્પત્તિ’ વિષય જ સંશોધાનત્મક છે, જે ખૂબ મહેનત માગે છે અને તે માટે સંદર્ભ પુસ્તકો અનિવાર્ય બની રહે છે. વળી આગામી ૭મી જુલાઈએ વલદા ૮૦મા વર્ષમાં પ્રવેશશે, એટલે થોડી રાહત પણ તેમના માટે જરૂરી છે. ગુગમપિતા અને આ શ્રેણીના ગુગમકાકાએ મને ભાવભીની વિદાય આપી છે.  મેં આ વિષય ચાલુ રાખવા માટે એક સૂચન કર્યું છે. જો તે સ્વીકારાશે તો આ શ્રેણી ચાલુ રહેશે, બાકી વલદા આપ સૌ ઉપર હાસ્યફુવારા ઉડાવવાનું તો ચાલુ જ રાખશે. ધન્યવાદ.

 
1 Comment

Posted by on August 4, 2020 in ભાષાવિષયક

 

Tags: ,

(604) શબ્દસૃષ્ટિની સફરે – ૨

સુજ્ઞ ગુગમમિત્રો,

આપણા ગ્રુપના આગવા શ્રી સુરેશભાઈ જાની અને વિભાગીય સંચાલક શ્રી નિરંજનભાઈ મહેતાની સહમતીએ આ  શ્રેણીનું ઉપરોક્ત શીર્ષક નક્કી થયું છે. ગુજરાતી શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ એટલે કે શબ્દના ઉગમ, વિકાસ અને અંતિમ સ્વરૂપને > સંકેત થકી માત્ર દર્શાવવું, દા.ત. ઘુતમ્ > ઘિઅં > ઘી; એ જ મારો ઉપક્રમ ન રહેતાં આનાથી વિશેષ એટલે કે પહેલા ભાગમાં દર્શાવ્યા મુજબ શબ્દની વિશદ ચર્ચા થાય તે પણ છે. આમ ‘વ્યુત્પત્તિ’ શીર્ષકના બદલે ઉપરોક્ત શીર્ષક મને થોડી આઝાદી આપશે કે જે થકી હું નીરસ એવા આ વિષયને થોડોક રસપ્રદ બનાવી શકું. દર એકાંતરીય શુક્રવારે આપણે આ શબ્દસૃષ્ટિની સફર ખેડીશું અને વચ્ચેના શુક્રવારોએ  મારી હાસ્યરચનાઓ થકી આપણે હળવાં થઈશું.

આજે હું નીચેના કાવ્યથી આજના લેખની શરૂઆત કરવા માગું છું.

વણલખ્યું 

(અછાંદસ)

સઘળે ફરી વળ્યો શબ્દોને ખોળવા
જડી ગયા ભોંયતળિયે, વેરાયેલા.

કોઈ પ્રેમાળ, કોઈ દ્વેષીલા;
કોઈ વળી સૌમ્ય, તો કોઈ વળી ભાવતા.

કેટલાક આનંદી, કેટલાક દુખિયારા;
કોઈક તો સાચુકલા, સીધા ને સાદા.

કોક તો હતાશ વળી, કોક તો આશભર્યા;
કોક સાવ જૂઠડા જ લીસા ઢોળાવ સમ.

કોઈક વળી ગંભીર, તો કોઈ સાવ રમૂજી;
કોઈ ખૂબ વાલીડા, ને કોઈક તો કશામાં નંઈ.

કોઈ કોઈ મળતાવડા, કોઈ કોઈ મતભેદિયા;
કોઈ વળી લહેરી, તો કોઈક સાવ રોતલ.

કેટલાક ટચુકડા, તો કેટલાક લંબુજી;
ને કોક વળી મરતલ, તો કોક વળી ભડવીર.

કોક તો લેખામાં નંઈ, કોઈક વળી ભાવતા;
કોઈ સાવ મસ્તરામ, તો કોક વળી ભારી વેંઢારવા.

આપણાં લોક જ્યમ, તેઓ શ્વસતા-સંવેદતા;
ને હડધૂત જો કરીએ તો દુભાય ઘણેરા બાપડા.

મુજ કાવ્ય જ્યાં બે તૃતીયાંશ માત્ર સર્જાયું,
ને નીચો વળ્યો ઢૂંઢવા કોઈક અદકેરા શબ્દ.

પીડાભરી ચીસ થકી સહસા એ શબ્દોએ
બુમરાણ એવી તો મચાવી

કે ‘બસ કરો સતામણી ને
છોડી દો તવ કવિતા અધૂરી.

મુક્ત તો છીએ અમે, ભલે વેરાયેલા હોઈએ.
ભોંયતળિયે અમને છોડી દો, રહેવા દો અમને,

બસ એમ જ રહેવા દો.’

– વિજય જોશી (કવિ)

– વલીભાઈ મુસા (ભાવાનુવાદક)

ઉપરના કાવ્યમાં વાત થઈ છે, વિવિધ ભાવ દર્શાવતા હાથવગા શબ્દોની; પણ આપણે તો એ શબ્દોની જન્મકૂંડળી કાઢવાની છે; વળી એટલું જ નહિ, એ શબ્દોના સહી ઉચ્ચાર અને સહી જોડણીને સમજવાનાં છે, તેમના અર્થ-અનર્થને પણ ચકાસવાના છે. ચાલો ત્યારે, આપણે આગળ વધીએ.

(૧) અશ્વમેધ :

આ શબ્દ વાણીવ્યવહારમાં પ્રચલિત ન હોવા છતાં તેને એટલા માટે અહીં લીધો છે કે મોટાભાગના લોકો ‘મેધ’માંના ‘ધ’નો (‘ધજા’વાળો ‘ધ’) ઉચ્ચાર ‘ઘ’ (‘ઘર’વાળો ‘ઘ’) કરતા હોય છે, જે નિરર્થક છે. ‘મેધ’ના અર્થો ‘હણવું’, યજ્ઞમાં ‘આહુતિ આપવી છે; જ્યારે ‘મેઘ’નો અર્થ ‘વરસાદ’ છે. ‘અશ્વમેધ’નો શબ્દકોશીય અર્થ છે : ઘોડાનાં અંગને અગ્નિમાં હોમવામાં આવતાં તેવો સમ્રાટોથી જ સિદ્ધ કરવામાં આવતો હતો તે એક વૈદિક યજ્ઞ. ‘અશ્વ’ અને ‘મેધ’ સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દો હોઈ તેની વ્યુત્પત્તિનો સવાલ ઊભો થતો નથી. મારા એક મરાઠી મિત્ર ડો. પુરોહિત એમના અભ્યાસકાળની રમૂજી વાત કહેતા. ‘નાગદમન’ કાવ્યમાં આવતા ‘ચરણ’ શબ્દનો અર્થ એક  વિદ્યાર્થીએ સાહેબને પૂછ્યો,’સાહેબ, ચરણ એટલે શું?’ સાહેબે જવાબ આપ્યો, પગ. પેલા ટીખળીખોર છોકરાએ આગળ પૂછ્યું, ‘સાહેબ, પગ એટલે?’ સાહેબે સહેજ ગરમ થતાં કહ્યું, ’ટાંટિયો’. પેલાએ સાહેબના મગજની નસ વધુ ખેંચતાં વળી પૂછ્યું, ‘પણ સાહેબ, ટાંટિયો એટલે શું?’ હવે સાહેબનો ગુસ્સો પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યો અને જવાબ આપ્યો, ‘તારા બાપનું કપાળ’. વર્ગમાં સોપો પડી ગયો હતો. માટે મિત્રો, એ બે શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ એ બે શબ્દો પોતે જ છે; જો કોઈ પૂછશો તો જવાબરૂપે તે જ શબ્દો મળશે.

(૨) લઘુતમ અને ગુરુતમ :

આપણા અંકગણિતના વિષયમાં લ.સા.અ. (લઘુતમ સાધારણ અવયવી) અને ગુ..સા.અ. (ગુરુતમ સાધારણ અવયવ) શબ્દસમૂહો પ્રયોજાતા. આજે તાપમાન, વેતન આદિ ઘણી જગ્યાએ પ્રયોજાય છે. અહીં પણ  લઘુત્તમ અને ગુરુત્તમ જેવા ખોટા ઉચ્ચાર સાંભળવામાં આવે છે.

આ ‘તર’ અને ‘તમ’ ઉત્કર્ષવાચક વિશેષણસાધક પ્રત્યયો છે. અહીં ભંદ્રભદ્રીય કંઈક આવ્યું, ખરું ને! અંગ્રેજીમાં Degree of comparison માં આવતા ‘er’ અને ‘est’ જેવા આ તર અને તમ પ્રત્યયો છે. small, smaller, smallest (લઘુ, લઘુતર, લઘુતમ), એ જ પ્રમાણે big, bigger, biggest (ગુરુ, ગુરુતર, ગુરુતમ) . આમ આ બંને શબ્દોમાં ‘હત્તારીની’વાળો બેવડો (દારૂડિયો નહિ, હોં કે!) ‘ત્ત’ નથી, પણ એકલો, અટુલો, બિચારો, ગરીબડો ‘ત’ છે. વળી પેલા ઉપર જણાવેલા અનાડી છોકરાની જેમ કોઈ જીદે ભરાય કે ‘ના, હું તો ગાઈશ’ની જેમ લઘુત્તમ અને ગુરુત્તમને જ પકડી રાખે, તો આપણે તેનો કાન પકડીને કહેવું પડે કે તો લખ, ‘લઘૂત્તમ અને ગુરૂત્તમ’! સંધિના નિયમ પ્રમાણે લઘુ+ઉત્તમ= લઘૂત્તમ અને  ગુરુ+ઉત્તમ=ગુરૂત્તમ થાય, એ પાર્થ ગણપતલાલ લખતરિયા, યાને કે ???! (???, તમે ચતુર કરો વિચાર!)

(૩) ધાતુ :

આ શબ્દ આપણા ભાષાશાસ્ત્રમાં ક્રિયાપદના મૂળરૂપ માટે પ્રયોજાય છે. વળી એ જ શબ્દ પ્રજનનશાસ્ત્રમાં અને લોખંડ (Metal) ના અર્થમાં પણ વપરાય છે. અ ત્રણેય જગ્યાએ એ ‘ધાતુ’ એક પાયારૂપ એવો શબ્દ છે કે જે થકી એકમાંથી અનેક થઈ શકે છે. ભાષાશાસ્ત્રની વાત પછી કરીએ; પહેલાં પ્રજનનશાસ્ત્રની વાત કરીએ તો એ ધાતુ થકી વંશવૃદ્ધિ થાય છે, તો વળી બીજા ક્રમે ધાતુ (લોખંડ) વિષે કહીએ તો તેના એક ટુકડામાંથી ગાળીગાળીને અનેક આકારના પદાર્થો બનાવી શકાય છે. ભાષાશાસ્ત્રમાં પણ ‘ધાતુ’નું એ જ કામ છે. પૂર્વગ-ઉપસર્ગ કે પ્રત્યયો થકી એક જ ધાતુમાંથી અધધ કેટલાય શબ્દો બનતા હોય છે, જેનો ઉલ્લેખ હું છેલ્લે કરીશ.

વચ્ચે ભલે આડવાત હોય, પણ હું અહીં ચંદ્રકાન્ત બક્ષીને ટાંકીશ. તેમણે ‘શબ્દ એટલે…’ લેખ હેઠળ પોતાનું દૃષ્ટિબિંદુ આમ સમજાવ્યું છે : “દરેક શબ્દની પાછળ એક કારણ હોય છે અને કારણ કે હેતુ, મૂળ કે ધાતુ શોધવી એ વ્યુત્પત્તિનું કામ છે. ઘણી વાર એ મળી જવાથી એ સમયના સમાજશાસ્ત્રથી ઇતિહાસ સુધીની ઘણી માહિતી મળી શકે છે અને આપણે શું બોલીએ કે લખીએ છીએ એ વિષે સ્પષ્ટતા થઈ જાય છે. પણ વ્યુત્પત્તિ વિષે એક પણ પુસ્તક ગુજરાતીમાં જોવામાં આવ્યું નથી, એટલે ખોદીખોદીને એકએક શબ્દની ઉત્પત્તિ શોધવી પડે છે. ગુજરાતની સાહિત્ય અકાદમી, કલાસંસ્કૃતિના રખેવાળો, વિશ્વવિદ્યાલયો, ગુજરાતીના અધ્યાપકો ગમે તે આ કામ શરૂ કરી શકે છે; કારણ કે ગુજરાતી શબ્દનું ગોત્ર શોધવાની પ્રવૃત્તિ માટે લાઈસન્સ લેવાની જરૂર નથી. માણસ ઘરમાં બેસીને પણ એ કાર્ય શરૂ કરી શકે છે. જરૂર છે માત્ર કાર્યાર્થીઓની.”

હવે હું ઊભવાત ઉપર આવું છું. કોઈક ભાષાવિજ્ઞાનીનો દાવો છે કે જગતભરની તમામ ભાષાઓ એક ભાષામાંથી જ અસ્તિત્વમાં આવી છે. વાત સાચી લાગે છે, કેમ કે આદિપુરુષ મનુ હોય કે આદમ તેમની પોતાની ભાષા કોઈ એક જ હોઈ શકે. હવે ‘મનુ’માંથી જન્મેલા ‘મનુજ’ કહેવાયા, તો ‘આદમ’માંથી જન્મેલા ‘આદમી’ કહેવાયા. વળી એ જ ભાષાવિજ્ઞાની આગળ એવી વાત કરે છે કે કદાચ આપણે એ સાંભળીને બેશુદ્ધ થઈ જઈએ. તેમનું કહેવું છે કે મૂળ એ એક ભાષા માત્ર વીસેક ધાતુઓમાંથી બનેલી છે. બધા ગુગમવાચકો કદાચ ભાન ગુમાવશે, પણ હું તો ભાનમાં જ રહીશ, કેમ કે હું ‘વેદો’ને ‘દેવવાણી’ની જેમ ‘કુરઆન-એ-પાક’ને ‘કલામે રબ્બાની’ સમજું છું. ‘કુરઆન-એ-શરીફ’માં આ મતલબની એક આયત (શ્લોક) આવે છે કે ‘અમે તેને (આદમને) કેટલાંક નામો અર્થાત્ શબ્દો શિખવ્યા.’. આમ વાણીની ઉત્પત્તિના કેટલાક કપોલકલ્પિત મતનો મારા નમ્ર મતે છેદ ઊડી જાય છે. મનુષ્ય એ ઈશ્વરનું શ્રેષ્ઠ સર્જન છે. તેને અન્ય પ્રાણીઓથી અધિક ધ્વનિ (અવાજ) ઉપરાંત વાણી પણ ભેટ ધરી છે, જેથી તે તેની સ્તુતિ કરી શકે અને પોતાના જીવનવ્યવહારમાં વિચારોની આપલે (Communication) પણ કરી શકે. હવે ભાષાવૈજ્ઞાનિકોનું એ કામ છે કે કેવી રીતે એ વીસ ધાતુશબ્દો સુધી પહોંચવું. વધુમાં વાણી ઈશ્વરદત્ત હોવાનું બીજું પ્રમાણ એ છે કે જેમ નાનું બાળક શ્રવણ અને અનુસરણથી ભાષા શીખે છે, તેમ પ્રથમ  માનવી માટે તો અનુકરણીય કોઈ હોય જ નહિ, તો તે કેવી રીતે શીખી શકે? આમ ઈશ્વરે માનવીને આપેલી બેસુમાર નયામતો પૈકીની વાણી પણ એક નયામત છે. હવે આ ઈશ્વરદત્ત વાણીનો સદુપયોગ કરવો કે દુરુપયોગ કરવો તે આપણા પર નિર્ભર છે; ચાહે આપણે કોઈને આશીર્વાદ આપીએ કે શ્રાપ આપીએ, મિષ્ટ વચનોથી કોઈને ખુશ કરીએ કે ગાળો ભાંડીએ, ભજન ગાઈએ કે ફિલ્મીગીતો, સદુપદેશ આપીએ કે અશાંતિ ફેલાવવા લોકોને ઉશ્કેરીએ.

મારી ઊભવાત થોડીક લંબાઈ ગઈ, પણ તે વાત રજૂ કરવી મને જરૂરી લાગી હતી; વળી ગુગમપિતાશ્રી અને ગુગમકાકાશ્રીએ મને આ વિષયે મોકળું મેદાન આપ્યું હોય તો ‘મૈં ક્યું આઝાદ બનકે જી ચાહે વહ ન ખેલું?’ હવે એક જ ધાતુ શબ્દમાંથી કેટલા શબ્દોનો રાફડો ફાટી શકે છે, તેના એક માત્ર ઉદાહરણ (વાદળી હરણ!)થી મારા આ વિષયને સમાપ્ત કરીશ.

‘લગ્ગ’ ધાતુ જેના મૂળભૂત અર્થો છે; લાગવું (To feelના અર્થમાં, નહિ કે To be injured), સંબંધિત હોવું, જોડાવું વગેરે. હવે આપણે ‘લગ્ન’ કર્યાં, તે ‘લગ્ગ’ ધાતુની મહેરબાનીએ, આ તો એક વાત થઈ, હોં! તો આપણે ‘લગ્ન’’ શબ્દથી યાદી બનાવીએ. લગ્ન, લગ્નેતર, સંલગ્ન, લાગ, લાગુ, લાગવગ, લાગણી, લાગણીશીલ, લગાવ, લગભગ, લગાર, લગીર, લગવાડ, લંગર, લગોલગ, લગંત (મૈથુન), લાગલગટ, લગની વગેરે.

સમાપને, અમીબા જેવા એકકોશીય જીવ વિભાજનથી સંખ્યામાં વૃદ્ધિ પામે છે. વિભાજનની થોડી ક્ષણોમાં જ તે નવા વિભાજન માટે તૈયાર હોય છે. વિભાજન પૂર્વે અને પશ્ચાત્ તે સજીવ છે જ રહે છે. બસ, એમ જ આપણા ધાતુરૂપ શબ્દો અમીબા જેવા છે.

અલમઅતિવિસ્તરેણ.

-વલીભાઈ મુસા

 
 

Tags: , , , ,

(603) શબ્દસૃષ્ટિની સફરે – ૧

સુજ્ઞ ગુગમ-સુગમ મિત્રો-ત્રાણીઓ,

આ અગાઉ કપ્તાનશ્રી સુરસિંહજીએ વલદાના હવાલે બે પ્રવૃત્તિઓ કરી હતી, જેમાં સરેઆમ નિષ્કળતા મળી હતી. આ ત્રીજી પ્રવૃત્તિનું સૂરસૂરિયું થવાની તૈયારી હતી અને બાજપાઈભાઈ બાજની ઝડપે આવી પહોંચ્યા તથા હરીશભાઈએ હળવેથી બે શબ્દો સરકાવી દીધા. એ પહેલાં હીઝ હાઈનેસ સુરસિંહજી ઓફ નવરંગપુરા (અમદાવાદ)એ ખુરશીમાં બેઠાબેઠા ખુલ્લા રસોડામાં નજર નાખી અને રાણીબા જ્યોતિજીના બદલે તેમને વાસણો દેખાયાં અને તેમણે તેમને અહીં ફંગોળી દીધાં હતાં.

આપણા કપ્તાનશ્રી એવા નમ્ર છે કે તેઓ પોતાને તુચ્છ સમજે અને અન્યોને ચણાનાં ઝાડ ઉપર ચઢાવીને મહાન બનાવી દે. મને ‘ભાષાશાસ્ત્રી’ તરીકે ઓળખાવનાર એ ઈસમ પોતાના સિવાય અન્ય સૌને, પારકા ભાણે લાડુ સમેતને, મોટા જ સમજે. ભઈલા-લીઓ, ૧૯૬૯માં એમ.એ. (Dropped-પછડાયેલો) એવા આ જણને વ્યુત્પત્તિ જેવા અઘરા વિષયમાં ભણેલું એકાવન વર્ષે ક્યાંથી યાદ રહે! ગુગલની ગુજરાતી માટેની મર્યાદાઓ અને હાથવગાં સંદર્ભ પુસ્તકોના અભાવના કારણે આ કામ મારા માટે પ્રખર લોઢાના ચણા દાંતના ચોકઠા (Denture) વડે ચાવવા બરાબર હોઈ મારે મહદંશે બાહ્ય મદદ લેવી પડી છે. વળી આ પ્રવૃત્તિમાં મારે જ કામ કરવાનું રહે છે, મિત્રો-ત્રાણીઓને તો ખાંસી ખાતા માણસને એકાદ બટન ચગળવા આપી દેવા બરાબર છે. માટે કપ્તાનશ્રીને વિનંતી કે આ પ્રવૃત્તિમાં હું શબ્દો આપું અને અન્યો પોતાને આવડે તેવા જવાબો આપે. આમ થવાથી મારો કાર્યબોજ હળવો રહેશે. આ ફેરફાર થાય તો બરાબર છે, નહિ તો વલદા તરફથી ઈશ્વરાલ્લાહ!

પ્રવૃત્તિખેડૂતના ભાગિયાઓ :

સુરેશભાઈ જાની : થાળી, વાડકી, ચમચી, તપેલું, ખુરશી

આર.એમ. બાજપાઈ : દરિયો અને શેર. આ શબ્દો જે ભાષાઓમાંથી આવ્યા છે, ત્યાં એમનો અર્થ જુદો થાય છે (અનુક્રમે મહાનદી અને વાઘ), જ્યારે ગુજરાતીમાં અર્થફેર થઈ જાય છે. આનું કારણ શું?

હરીશભાઈ દવે : નઘરોળ, કથરોટ

(૧) સુરેશભાઈ જાની :

થાળી : – સ્થાલ (સં) > થાલ (પ્રા.) > થાળ (ગુ) = મોટું વાસણ; થાળી = નાનું વાસણ
વાટકી : – વર્ત (સં) > વર્તુ (પ્રા) > વટ્ટ (જૂ.ગુ.) > વાટકી, વાડકી (ગુ)
ચમચી : – ચુમ્મહ (તુર્કી) > ચમચી, ચમચો (ગુ)
તપેલું (તપેલી) : – આ શબ્દો ‘તપાવવું’ ક્રિયાપદ ઉપરથી બન્યા છે. તપ, તપસ્વી, તાપ, તાવ, તાવવું આ બધા સહોદર શબ્દો છે.
ખુરશી : – કુર્સી (અરબી) > ખુર્સી > ખુરશી

(૨) આર.એમ. બાજપાઈ :

ગુજરાતીમાં દરિયાનો અર્થ સમુદ્ર લેવાય છે, તેનું કારણ એ છે કે નજીકના અર્થવાળા શબ્દોનું પ્રત્યાગમન થતું હોય છે. મોટી નદીઓ ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર વગેરે ઘણી જગ્યાએ સાગર જેવી વિરાટ દેખાય છે. બ્રહ્મપુત્રને નદ (નરજાતિ) પણ કહેવાય છે. ઇજિપ્તની નાઈલ નદીને દરિયા-એ-નીલ કહેવામાં આવતી હતી, જે આગળ જતાં દરિયો બની ગઈ! લોકમુખે તાળાં તો શેં દેવાય! મણિલાલ ન. દ્વિવેદી જેવા પ્રખર વિદ્વાન પોતાના ‘મતાંતર’ નિબંધમાં મુસા પયગંબરને લાલ સમુદ્રે માર્ગ કરી આપ્યો તેમ લખે છે. હકીકતમાં નાઈલ નદીએ માર્ગ કરી આપ્યો હતો. નવાઈની વાત એ બની રહી કે ‘દરિયા’માંથી સમુદ્ર તો બન્યો, પણ તે સમુદ્રને નામ પણ અપાઈ ગયું. મુસા અને તેમના અનુયાયીઓની પાછળ ફિરઔનનું લશ્કર આવતું હતું, ત્યારે મુસા પયગંબરે નાઈલના કિનારે આવીને પોતાની અસા (લાકડી, દંડ, છડી) ઊંચી કરી, ત્યારે નાઈલે માર્ગ કરી આપ્યો. બધા સહીસલામત નદીના બીજા કિનારે પહોંચ્યા પછી તેમણે ફરી અસા ઊંચી કરી અને પાણી ભેગું થઈ ગયું, જેમાં ફિરઔનનું લશ્કર ડૂબી ગયું. Ten Commandments ફિલ્મમાં આ દૃશ્ય જોવા મળે છે.

‘શેર’ના અર્થ ફારસીમાં શબ્દકોશ પ્રમાણે સિંહ અને વાઘ એમ બંને બતાવાયા છે. વળી ફારસીમાં જ સિંહ માટે શેર-બબર સામાસિક શબ્દ પણ છે. ગુજરાતી, હિંદી, ઉર્દૂ વગેરે શબ્દકોશમાં શેરનો અર્થ વાઘ પણ છે. મુસ્લિમોના ઈમામ કે ખલિફા હજરત અલીને શેર-એ-ખુદા કહેવામાં આવે છે, ત્યાં પણ વાઘ કે બાઘ સમજવામાં આવે છે. આમ મજાકમાં કહી શકાય કે જંગલના રાજા તરીકેનો હક વાઘનો પણ બને છે! પરંતુ રાજ્યાભિષેક તો આપણે કરીએ છીએ, એ બેઉને તો ખબર પણ નહિ હોય! કોઈને ગમે તે કહી દેવાથી કોઈ ફરક પડતો નથી. અબ્રાહમ લિંકન ( Abraham Lincoln)નું ચાતુર્યપૂર્ણ અને રમુજી એક અવતરણ છે ‘કૂતરાને કેટલા પગ હોય, જો આપણે તેની પૂંછડીને પગ ગણીએ તો? ચાર જ! પૂંછડીને પગ ગણી લેવાથી પૂંછડી પગ બની જાય નહિ!’ ગંભીરતાપૂર્વક કહું તો ભાષાના ઘડવૈયા જે તે ભાષાના ભાષીઓ જ હોય છે. ઘણીવાર કોઈ શબ્દને સામેવાળાએ બરાબર સાંભળ્યો ન હોય અને મનઘડત એ શબ્દ વહેતો થઈ જાય અને છેવટે રૂઢ બની જતાં ચલણી બની જાય છે. વિદ્વાનોના મતે કોઈ ભાષા શુદ્ધ કે અશુદ્ધ હોઈ શકે નહિ. બે જણને સમજાય તે તેમના માટે ભાષા જ છે. ઈશારા કે સંકેત પણ ભાષા જ છે. મારા અંગત મતે તો અશુદ્ધ શબ્દ વધારે વૈજ્ઞાનિક છે. તમે ‘ક્યાં’ને ‘ચ્યાં’ બોલો તો, પાછળવાળો શબ્દ બોલવામાં સરળ પડે છે. ‘ક’ કંઠ્ય વ્યંજન છે, ‘ચ’ તાલવ્ય છે.

(૩) હરીશભાઈ દવે :

કથરોટ (સ્ત્રીલિંગ) : – આનો અર્થ છે, લાકડામાંથી બનેલું થાળી જેવું પાત્ર, જે રોટલી માટેનો લોટ બાંધવા માટે વપરાય છે. હાલમાં ધાતુમાંથી બનેલા આવા પાત્રને પણ કથરોટ કહેવામાં આવે છે. થાળી અને કથરોટમાં ફરક એટલો કે તેમાં કિનારીઓ નાનીમોટી હોય છે. કથરોટમાં લોટ બાંધવાથી લોટ બહાર વેરાય નહિ. આ શબ્દમાં ‘કથ’ કાષ્ટ(સં) ઉપરથી આ પ્રમાણે રૂપાંતર પામ્યો લાગે છે. કાષ્ટ > કાટ્ઠ > કાત્થ > કથ્થ > કથ. હવે પાછળનો શબ્દ પાત્ર સૂચવે છે, જે માટે સંસ્કૃતમાં (કદાચ) વાટી અને મરાઠીમાં (નિશ્ચિતપણે) વાટી શબ્દ છે, જેનો અર્થ ‘વાટકી-વાડકી’ થાય છે. આમ કથરોટ એ મોટું પાત્ર છે. આમ કાષ્ટ અને વટીના ફેરફાર સાથેના સંયોજનથી કથરોટ શબ્દ બન્યો હોવો જોઈએ. કંકાવટી = કંકુ રાખવાનું પાત્ર શબ્દથી પણ ‘વટી’નો અર્થ પાત્ર સમજાય છે. ગુજરાતીમાં એક રૂઢિપ્રયોગ છે : કૂંડું ક્થરોટને નેણે (નીંદે). આનો અર્થ સમજવા પહેલાં વાચ્યાર્થમાં સમજીએ તો કૂંડું ઊંડું હોય છે, જ્યારે કથરોટ છીછરી હોય છે. આમ ઊંડાઈ ઉપર ગર્વ લેતા એ કૂંડાને ખબર નથી કે પોતે માટીમાંથી બનેલું છે, જ્યારે કથરોટ લાકડા કે ધાતુમાંથી બનેલી છે. આમ અહીં અર્થ થાય છે, કોઈ હલકો માણસ ઉમદા માણસની ટીકા કરે. ગુજરાતી લેક્સિકનમાં આ રૂઢિપ્રયોગ ‘કથરોટ કૂંડાને હસે’ એમ છે અને તેનો અર્થ ‘મોટો દોષી નાનાને નિંદે’ આપ્યો છે; પણ સ્પષ્ટતા આપી નથી, તેમ છતાંય અર્થ ઉપરથી સમજી લેવાય.

નઘરોળ : – આ શબ્દ તળપદો લાગે છે. અલ્પાંશે ‘ઓળઘોળ’નો વિરોધી શબ્દ લાગે છે, જેનો અર્થ ‘ઓવારી જવું’ કે ‘વારી જવું’ છે. જો કે બંનેના પદપ્રકાર ભિન્ન છે, માત્ર ઉચ્ચારસામ્ય જ વર્તાય છે. ‘નઘરોળ’નો સીધો અર્થ ગુ.લે.માં મળ્યો નહિ, પણ આડીઅવળી મથામણ કરતાં તેના આ અર્થો મળ્યા : (૧) માત્ર શરીર વધારી જાણેલું. (૨) ચિંતા કે કાળજી વિનાનું, બેદરકાર. (૩) ડહાપણ વિનાનું, ગમ વિનાનું. (૪) આળસુ, એદી. (૫) માનની અપેક્ષા વિનાનું

-વલીભાઈ મુસા

ઋણસ્વીકાર :

(૧) કરીમભાઈ વી. હાડા
(૨) લાડકીબાઈ મુસા (મારું વધુ સારું અડધિયું! – Better Half) – ખાસ ‘કથરોટ’ અને ‘કંકાવટી’ માટેની પૂરક મદદ માટે
(૨) ગુ.લે., ગૂગલ, શબ્દકોશો, સંદર્ભ સાહિત્ય વગેરે

 
 

Tags: , , ,

 
ગુગમ - કોયડા કોર્નર

વિશ્વભરના ગુજરાતીઓને ચરણે- કોયડાઓ

saania2806.wordpress.com/

Philosophy is all about being curious, asking basic questions. And it can be fun!

sharmisthashabdkalrav

#gujarati #gujaratipoetry #gazals #gujaratisongs #gujarati stories #hindi poetry

ગુજરાતી રસધારા

રસધારા ગરવી ગુજરાતની, સુગંધ આપણી માતૃભાષાની ! © gopal khetani - 2016-20

ગુર્જરિકા

અમેરિકામાં ધબકતું ગુજરાત

દાવડાનું આંગણું

ગુજરાતી ભાષાના સર્જકોના તેજસ્વી સર્જનોની અને વાચકોની પોતીકી સાઈટ

કાન્તિ ભટ્ટની કલમે

મહેન્દ્ર ઠાકરની અભિવ્યક્તિ

Human Pages

The Best of History, Literature, Art & Religion

Quill & Parchment

I Solemnly Swear I Am Up To No Good

Simerg - Insights from Around the World

With a focus on the artistic, intellectual and textual expressions of the Ismalis and other related Muslim traditions

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Pratilipi

www.pratilipi.com

DoubleU = W

WITHIN ARE PIECES OF ME

‘અભીવ્યક્તી’

રૅશનલ વાચનયાત્રા (એક જ ‘ઈ અને ઉ’ માં..)

eBayism School of Thought

AWAKENING THE SLEEPING READERS

SUCCESS INSPIRERS' WORLD

The World's leading success industry

સાહિત્યરસથાળ

મારા વિચાર મારી કલમે

vijay joshi - word hunter

The Word Hunter -My English Haiku and Notes on my favourite Non-Fiction Books

લાગણીઓ નું લાક્ષાગૃહ

'રાજી' રાજુ કોટક