RSS

(581) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન  અને રસદર્શન -૧૧ (આંશિક ભાગ – ૩) વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ… (ગ઼ઝલ) – મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)

01 Dec

(ગતાંક આંશિક ભાગ – ૨ ના અનુસંધાને ચાલુ)

વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ (શેર ૬ થી ૮)

હમ સે છૂટા ક઼િમારખ઼ાનાઇશ્ક઼
વાઁ જો જાવેં ગિરહ મેં માલ કહાઁ ()

(ક઼િમાર-ખ઼ાના-એ-ઇશ્ક઼= પ્રેમનું જુગારધામ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન :

આ શેર ગ઼ાલિબની મુફલિસીને છતી કરે છે અને વાચક તેના પઠનથી થોડોક મલકી પણ ઊઠે છે. ગ઼ાલિબના અંગત જીવનને જાણનારને ખબર છે કે તેઓ અઠંગ જુગારી ન હતા, પણ ખિસ્સાની તંગ હાલતમાં જુગાર પણ રમી લેતા હતા. શેરને વાચ્યાર્થમાં સમજાવી દીધા પછી આગળ હું તેના ગૂઢાર્થ ઉપર જઈશ. અહીં કિમારનો સાહિત્યિક અર્થ પાસો (Dice) અને જેના વડે જ્યાં જુગાર રમવામાં આવે છે તે જુગારખાનું એમ છે. જુગારખાનામાં રમવા જનાર પાસે પ્રારંભિક મૂડી તરીકે કેટલાંક નાણાં તો હોવાં જ જોઈએ, પરંતુ ગ઼ાલિબનાં ખિસ્સાં ખાલી છે. અહીં ‘ગિરહ’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે, જેનો સાહિત્યિક અર્થ ગાંઠ (Knot) થાય. જૂના સમયમાં લોકો પોતાના પહેરણમાં ગાંઠ બાંધીને નાણાં રાખતા હતા, અહીં આપણે સીધો અર્થ ખિસ્સું કે હાલમાં વપરાતા પાકિટ (Wallet) એમ જ લઈશું.

હવે ગૂઢાર્થ તરફ જઈએ તો અહીં જે જુગારખાનું બતાવાયું છે તે ઇશ્ક (પ્રેમ)નું જુગારખાનું છે. એ માટે ‘ક઼િમાર-ખ઼ાના-એ-ઇશ્ક઼’ શબ્દસમૂહ પણ પ્રયોજાયો છે. શાયર કહે છે કે એ ઇશ્કનું જુગારખાનું પણ હવે છૂટી ગયું છે, કેમ કે હવે જિગર પણ એવું શુષ્ક અને નીરસ બની ગયું છે કે તેમાં ઇશ્કનો ભાવ રહ્યો નથી, જેથી ખાલી ખિસ્સાની જેમ ખાલી જિગરે ઇશ્કના જુગારખાને પણ કેવી રીતે જઈ શકાય! આમ કોઈ માશૂક એકતરફી કોઈ માશૂકાને ચાહવા માંડે તો સામેના પક્ષે એનો સ્વીકાર થાય કે ન પણ થાય તેવી અનિશ્ચિતતા હોઈ એને પણ જુગાર ખેલવા સમાન શાયર ગણે છે. જેમ નાણાંકીય જુગારમાં હારજીત અનિશ્ચિત હોય છે તેવું અહીં પણ સમજવું રહ્યું. આમ ચારેય તરફના નિરાશાના માહોલમાં આશિકોના ઇશ્ક ઉપર પણ તેની અસર પડી છે. આમ નિરાશા અને હતાશાને ઉજાગર કરતી આખી ગ઼ઝલ એક એકથી ચઢિયાત શેર થકી ભાવકને તેના હાર્દ સુધી પહોંચાડી શકે છે.

* * *

ફ઼િક્રદુનિયા મેં સર ખપાતા હૂઁ
મૈં કહાઁ ઔર યે વબાલ કહાઁ ()

(વબાલ= આપત્તિ, શ્રાપ)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

બેશક આ પણ એક સુંદર શેર છે. આ શેર પણ પ્રચલિત રૂઢિપ્રયોગ ‘ક્યાં આ અને ક્યાં પેલો! ’ ઉપર આધારિત છે. જ્યારે બે વ્યક્તિ કે ઘટનાઓ વચ્ચે અમર્યાદ તફાવત હોય ત્યારે કોઈ એક અન્યની તુલનામાં ન આવી શકે તેવું દર્શાવવા માટે આ રૂઢિપ્રયોગ પ્રયોજાતો હોય છે. ગ઼ાલિબ આવા રૂઢિપ્રયોગો ઘણી જગ્યાએ વાપરે છે જેના સીધા વાચ્યાર્થ અને વ્યંજનાત્મક અર્થો એમ બંને થતા હોય છે.

ગ઼ાલિબ શેરના પહેલા મિસરામાં શોકાતુર ભાવે પોતાનું મસ્તક દુનિયાની વિટંબણાઓ સામે હલાવતાં ઊંડો નિશ્વાસ નાખે છે. પોતાના ભૂતકાલીન રંગીન દિવસોને વર્તમાનના વિષાદમય દિવસો સાથે સરખાવતાં તેમના મુખેથી આ ઉદગારો નીકળી જાય છે. તેઓ પોતાની જાતને કહેતા હોય તેમ સ્વગત બોલી ઊઠે છે કે એ દિવસો હતા જ્યારે કે તેઓ માશૂકા અંગેના વિચારોમાં તલ્લીન રહીને એક સુખદ અનુભવ કરી રહ્યા હતા. આ તો તેમની કલ્પના બહાર હતું કે ભવિષ્યે કોઈ સમય એવો પણ આવશે કે જ્યારે તે શોકગ્રસ્ત હાલતમાં દુનિયાદારીની વબાલ (વિટંબણાઓ કે શ્રાપ)માં અટવાઈ જશે. ‘મૈં કહાં’ દ્વારા પોતે આ વિટંબણાઓ સામે ઝઝૂમવાની પોતાની અશક્તિનો એકરાર કરે છે. તેમને પેલો ‘વબાલ’ એટલો બધો દુષ્કર લાગે છે તેમને યકિન છે કે તેની સામે પોતે હારી જશે. શેરના વિષ્લેષણ પછી સુજ્ઞ વાચકોને સમજાઈ ગયું હશે કે આ ગ઼ઝલના તમામ શેર કરતાં આ શેરમાં પરોક્ષ ભાવાત્મક અભિવ્યક્તિ સવિશેષ હોઈ આ શેર પણ સુંદર બની રહે છે.

* * *

મુજ઼્મહિલ હો ગએ ક઼વા ગ઼ાલિબ
વો અનાસિર મેં એ’તિદાલ કહાઁ (૮)

(મુજ઼્મહિલ= શિથિલ, શ્રાંત, થાકી ગયેલું); ક઼ુવા= શક્તિઓ – ક઼ુવ્વતનું બહુવચન; અનાસિર(અરબી)= તત્ત્વો –ઉનસુરનું બ. વ.;  એ’તિદાલ= સંતુલન)

અર્થઘટન અને રસદર્શન:

ગ઼ઝલનો આ મક્તા છે. આ શેર આગળના તમામ શેરમાંની ગમગીનીને સમેટતો હોઈ તે વધુ ઘેરો બન્યો છે. ગ઼ાલિબ સ્વીકારે છે કે તેઓ દુ:ખો ઝેલવા માટેની શક્તિ ગુમાવી ચૂક્યા હોઈ તેઓ હવે થાકી ગયા છે. હવે તેઓ ઉલ્લાસ અને ઉત્સાહ તથા ગમગીની અને નિરાશા વચ્ચેનાં  ઉદ્દીપક તત્ત્વોને સમતુલિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. ગ઼ઝલના આખરી મિસરામાંનો આખરી શબ્દ ‘કહાં’ માત્ર ગ઼ાલિબને જ નહિ, ખુદ પાઠકોને પણ તેઓ ગ઼ાલિબના સમભાવી થયા હોઈ તીવ્ર વેદના આપી જાય છે. સમભાવી થવું એટલે ગ઼ઝલનાયકના દુ:ખે દુ:ખી થવું અને તેના સુખે સુખી થવું. પરંતુ આપણે અહીં એરિસ્ટોટલની ટ્રેજેડી વિભાવનાને યાદ કરીએ તો ભાવક કરુણ રસમાંથી પણ એક પ્રકારનો આનંદ જ પ્રાપ્ત  કરતો હોય છે. સાહિત્યનો પ્રત્યેક રસ છેવટે તો આનંદમાં જ પરિણમતો હોય છે. કેટલાક મીમાંસકો આ આખરી શેરને થોડોક મોળો ગણે છે. તેમની એ દલીલ એ છે કે જે રીતે આગળના શેરો એકપછી એક ગ઼ઝલના હાર્દસમા ભાવને જે રીતે ઊંચી કક્ષાએ લેતા ગયા છે તે જોતાં આ શેર કોઈ વિશિષ્ટ અંદાઝમાં લખાયો હોત તો ગ઼ઝલના આનંદની સંપૂર્ણ પરિપૂર્તિ થઈ હોત! પરંતુ આ રસદર્શનકાર તેમની દલીલ સાથે સહમત થતા નથી. વિટંબણાઓથી થાકી ગયેલો કે હારી ગયેલો છેવટે તો ગ઼ઝલના આખરી શેર જેવા જ ઉદગારો કાઢે, કાઢે અને કાઢે જ. આમ સાહિત્યના રસશાસ્ત્રની રૂએ પણ ગ઼ઝલનો આ આખરી શેર ઉમદા કક્ષાનો જ નીવડ્યો છે.

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ

(ગ઼ઝલ ક્રમાંક – ૮૬)                                                            (ક્રમશ: આંશિક ભાગ – ૪)

* * *

ઋણસ્વીકાર :

(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) http://techwelkin.com/tools/transliteration/ (દેવનગરી-ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટ કનવર્ટર)
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot, અને વીકીપીડિયા

 

Tags: , , ,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

 
%d bloggers like this: